उत्तरकाण्डम् — पञ्चपञ्चाशः सर्गः

निमिवसिष्ठयोः परस्परशापः

लक्ष्मणस्य कथाश्रवणेच्छा, निमेः वैजयन्तपुरनिवेशः, दीर्घसत्रसङ्कल्पः, वसिष्ठस्य इन्द्रयज्ञः, गौतमेन यज्ञपूरणम्, वसिष्ठस्य शापः, निमेः प्रतिशापः, उभयोः विदेहत्वम्

नृगकथां समाप्य रामः लक्ष्मणम् अपराम् कथां श्रोतुं प्रेरयति; लक्ष्मणः आश्चर्यकथानां तृप्तिः नास्ति इति वदति। रामः कथयति — इक्ष्वाकोः द्वादशः पुत्रः निमिः नाम वीर्यधर्मनिष्ठः राजा गौतमाश्रमस्य समीपे वैजयन्तं नाम देवपुरोपमं पुरं निवेशयामास। पितुः मनः प्रह्लादयितुं दीर्घसत्रेण यष्टुम् इच्छन् सः इक्ष्वाकुम् आमन्त्र्य प्रथमं वसिष्ठं वव्रे, ततः अत्रिम् अङ्गिरसं भृगुं च। वसिष्ठः ‘इन्द्रेण पूर्वं वृतः अस्मि, अन्तरं प्रतीक्षस्व’ इति उक्त्वा इन्द्रयज्ञम् अकरोत्; तस्मिन् अन्तरे गौतमः होतृत्वं प्रत्यपूरयत्, निमिः च हिमवत्पार्श्वे पञ्चवर्षसहस्राणि दीक्षाम् अकरोत्। इन्द्रयज्ञानन्तरं वसिष्ठः आगत्य स्वस्थानं गौतमेन पूरितं दृष्ट्वा क्रुद्धः; निद्रापहृतं राजानं द्रष्टुम् अलभमानः सः शशाप — ‘मामवज्ञाय अन्यं वृतवान्, अतः तव देहः अचेतनः भविष्यति।’ प्रबुद्धः निमिः अपि प्रतिशशाप — ‘शयानं माम् अजानन् त्वं क्रोधेन शापं दत्तवान्, अतः तव अपि देहः अचेतनः भविष्यति।’ एवं रोषवशात् उभौ नृपद्विजेन्द्रौ सहसा विदेहौ बभूवतुः।

१निमेः परिचयः, वैजयन्तपुरम्

१एष ते नृगशापस्य विस्तरोऽभिहितो मया।
यद्यस्ति श्रवणे श्रद्धा शृणुष्वेहापरां कथाम्॥

२एवमुक्तस्तु रामेण सौमित्रिः पुनरब्रवीत्।
तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे नृप॥

३लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राम इक्ष्वाकुनन्दनः।
कथां परमधर्मिष्ठां व्याहर्तुमुपचक्रमे॥

४आसीद्राजा निमिर्नाम इक्ष्वाकूणां महात्मनाम्।
पुत्रो द्वादशमो वीर्ये धर्मे च परिनिष्ठितः॥

५स राजा वीर्यसम्पन्नः पुरं देवपुरोपमम्।
निवेशयामास तदा अभ्याशे गौतमस्य तु॥

६पुरस्य सुकृतं नाम वैजयन्तमिति श्रुतम्।
निवेशं यत्र राजर्षिर्निमिश्चक्रे महायशाः॥

रामः अवदत् — ‘लक्ष्मण, एषः नृगशापस्य विस्तरः मया अभिहितः। यदि ते श्रवणे श्रद्धा अस्ति, तर्हि इह अपराम् अपि कथां शृणु।’ रामेण एवम् उक्तः सौमित्रिः पुनः अब्रवीत् — ‘नृप, आश्चर्यभूतानां कथानां श्रवणे मम तृप्तिः नास्ति।’ लक्ष्मणेन एवम् उक्तः इक्ष्वाकुनन्दनः रामः परमधर्मिष्ठां कथां व्याहर्तुम् उपचक्रमे — ‘महात्मनाम् इक्ष्वाकूणां वंशे निमिः नाम राजा आसीत्; सः इक्ष्वाकोः द्वादशः पुत्रः, वीर्ये धर्मे च परिनिष्ठितः। सः वीर्यसम्पन्नः राजा गौतमस्य आश्रमस्य अभ्याशे देवपुरोपमं पुरं निवेशयामास। यत्र महायशाः राजर्षिः निमिः निवेशं चक्रे, तस्य पुरस्य सुकृतं नाम वैजयन्तम् इति श्रुतम्।’ लक्ष्मणस्य कथाश्रवणेच्छा न केवलं कुतूहलम्; पूर्वसर्गे रामस्य शोकः इव, अत्र अपि कथाभिः तस्य मनः विनोद्यते। हिन्दीभाष्ये पादटिप्पण्यां उक्तं — भागवतविष्णुपुराणयोः इक्ष्वाकोः शतं पुत्राः, तेषु निमिः प्रधानः; अत्र तु द्वादशः इति, सम्भवतः अवस्थाक्रमेण। वैजयन्तम् इति नाम इन्द्रस्य प्रासादस्य नाम्ना सदृशम्, अतः नगरस्य शोभा देवपुर्याः तुल्या इति सूच्यते। गौतमाश्रमस्य समीपे नगरनिवेशः अग्रे गौतमस्य यज्ञे प्रवेशस्य कारणं भवति। अस्याः कथायाः प्रयोजनम् — मिथिलावंशस्य, अतः सीतायाः अपि पूर्वजस्य उत्पत्तिः वर्णयितुम्।

"That is the story of Nṛga's curse, told at length," Rāma said. "If you have a mind to listen, Lakṣmaṇa, hear another tale." Lakṣmaṇa answered, "I can never have my fill of wonderful stories, O king." His wish to hear was more than curiosity; as in the last sarga, the stories were also a way of easing Rāma's mind. So Rāma, delight of the Ikṣvākus, began a story full of dharma. "Among the great-souled Ikṣvākus there was a king named Nimi, the twelfth son of Ikṣvāku, firmly established in valour and in dharma. That valiant king founded a city like a city of the gods near the hermitage of Gautama, and the fine city where the renowned royal sage made his home was known as Vaijayanta." The name is that of Indra's palace, which suggests a city as splendid as the city of the gods; and its closeness to Gautama's hermitage explains why Gautama will later be drawn into Nimi's sacrifice. The purpose of the story is to tell the origin of the line of Mithilā, and so of Sītā's own ancestor.

२दीर्घसत्रसङ्कल्पः, ऋत्विग्वरणम्, गौतमस्य आगमनम्

७तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य सुमहापुरम्।
यजेयं दीर्घसत्रेण पितुः प्रह्लादयन्मनः॥

८ततः पितरमामन्त्र्य इक्ष्वाकुं हि मनोः सुतम्।
वसिष्ठं वरयामास पूर्वं ब्रह्मर्षिसत्तमम्॥

९अनन्तरं स राजर्षिर्निमिरिक्ष्वाकुनन्दनः।
अत्रिमङ्गिरसं चैव भृगुं चैव तपोनिधिम्॥

१०तमुवाच वसिष्ठस्तु निमिं राजर्षिसत्तमम्।
वृतोऽहं पूर्वमिन्द्रेण अन्तरं प्रतिपालय॥

११अनन्तरं महाविप्रो गौतमः प्रत्यपूरयत्।
वसिष्ठोऽपि महातेजा इन्द्रयज्ञमथाकरोत्॥

१२निमिस्तु राजा विप्रांस्तान्समानीय नराधिपः।
अयजद्धिमवत्पार्श्वे स्वपुरस्य समीपतः।
पञ्चवर्षसहस्राणि राजा दीक्षामथाकरोत्॥

‘सुमहत् पुरं निवेश्य तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना — “पितुः मनः प्रह्लादयन् दीर्घसत्रेण यजेयम्” इति। ततः मनोः सुतं पितरम् इक्ष्वाकुम् आमन्त्र्य सः पूर्वं ब्रह्मर्षिसत्तमं वसिष्ठं वरयामास। अनन्तरं सः राजर्षिः इक्ष्वाकुनन्दनः निमिः अत्रिम्, अङ्गिरसं, तपोनिधिं भृगुं च वव्रे। तदा वसिष्ठः राजर्षिसत्तमं निमिम् उवाच — “अहं पूर्वम् इन्द्रेण वृतः; अतः यावत् तस्य यज्ञः न समाप्यते, तावत् अन्तरं प्रतिपालय।” अनन्तरं महाविप्रः गौतमः आगत्य तत् स्थानं प्रत्यपूरयत्; महातेजाः वसिष्ठः अपि इन्द्रयज्ञम् अकरोत्। नराधिपः राजा निमिः तु तान् विप्रान् समानीय स्वपुरस्य समीपे हिमवतः पार्श्वे अयजत्; पञ्चवर्षसहस्राणि राजा दीक्षाम् अकरोत्।’ अत्र विवादस्य बीजम् — वसिष्ठः प्रतीक्षां याचते, निमिः तु न प्रतीक्षते। दीर्घसत्रस्य पञ्चसहस्रवर्षपर्यन्तं विस्तारः तस्य महत्त्वं दर्शयति; कुलपुरोहितस्य अभावे अपि यज्ञः न विलम्बितः। गौतमस्य आश्रमः समीपे एव आसीत्, अतः सः सहजतया तत् स्थानं पूरयितुं शक्तवान्। निमेः दृष्ट्या पितुः प्रीतिः एव मुख्यम्, कालस्य विलम्बः असह्यः; वसिष्ठस्य दृष्ट्या कुलपुरोहितस्य अधिकारः अतिक्रान्तः। उभयोः अपि पक्षः किञ्चित् न्याय्यः, अतः एव परिणामः दुःखदः। अत्रिः, अङ्गिराः, भृगुः इति महर्षयः अपि वृताः, अतः वसिष्ठस्य अभावे अपि यज्ञः शास्त्रीयः एव। तथापि कुलपुरोहितस्य प्रथमं वरणं कृत्वा पुनः अन्येन तस्य स्थानपूरणम् इति क्रमः वसिष्ठस्य मानं स्पृशति।

"When he had founded that great city," Rāma went on, "the thought came to him: 'Let me perform a long sacrificial session to gladden my father's heart.' He took leave of his father Ikṣvāku, son of Manu, and first chose Vasiṣṭha, best of brahmin seers, as his priest; then the royal sage Nimi chose Atri and Aṅgiras, and Bhṛgu, a treasure-house of austerity. But Vasiṣṭha said to Nimi, 'Indra has already chosen me. Wait until his sacrifice is over.' So the great brahmin Gautama came and filled his place, while the mighty Vasiṣṭha performed Indra's sacrifice. King Nimi gathered those brahmins and held his sacrifice on the slopes of the Himālaya near his city, and for five thousand years he kept the consecration." Here lies the seed of the quarrel: Vasiṣṭha asked him to wait, and Nimi would not. The session lasting five thousand years shows how great it was, and Nimi would not delay it even for want of his family priest. Gautama's hermitage was close by, so he could easily step in. To Nimi, pleasing his father came first and delay was unbearable; to Vasiṣṭha, the right of the family priest had been overridden. Each had some justice on his side, and that is why the outcome was so painful. With Atri, Aṅgiras and Bhṛgu also chosen, the sacrifice was proper even without Vasiṣṭha; yet to choose the family priest first and then fill his place with another touched his honour.

३वसिष्ठस्य आगमनं, क्रोधः, शापः

१३इन्द्रयज्ञावसाने तु वसिष्ठो भगवानृषिः।
सकाशमागतो राज्ञो हौत्रं कर्तुमनिन्दितः॥

१४तदन्तरमथापश्यद्गौतमेनाभिपूरितम्।
कोपेन महताविष्टो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः॥

१५स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी मुहूर्तं समुपाविशत्।
तस्मिन्नहनि राजर्षिर्निद्रयापहृतो भृशम्॥

१६ततो मन्युर्वसिष्ठस्य प्रादुरासीन्महात्मनः।
अदर्शनेन राजर्षेर्व्याहर्तुमुपचक्रमे॥

१७यस्मात्त्वमन्यं वृतवान्मामवज्ञाय पार्थिव।
चेतनेन विनाभूतो देहस्ते पार्थिवैष्यति॥

‘इन्द्रयज्ञस्य अवसाने अनिन्दितः भगवान् ऋषिः वसिष्ठः होत्रं कर्तुं राज्ञः सकाशम् आगतः। तत् अन्तरं स्वस्थानं गौतमेन अभिपूरितम् अपश्यत्; ततः ब्रह्मणः सुतः वसिष्ठः महता कोपेन आविष्टः। राज्ञः दर्शनम् आकाङ्क्षन् सः मुहूर्तं समुपाविशत्; तस्मिन् अहनि तु राजर्षिः निद्रया भृशम् अपहृतः आसीत्। ततः राजर्षेः अदर्शनेन महात्मनः वसिष्ठस्य मन्युः प्रादुरासीत्; सः व्याहर्तुम् उपचक्रमे — “पार्थिव, यस्मात् त्वं माम् अवज्ञाय अन्यं वृतवान्, तस्मात् तव देहः चेतनेन विनाभूतः अचेतनः भविष्यति।”’ अत्र नृगकथया सह साम्यं दृश्यते — तत्र अपि राज्ञः अदर्शनं शापस्य कारणम्, अत्र अपि। रामः क्रमशः एते कथे कथयति, यतः उभयोः उपदेशः एकः — राज्ञः द्वारम् आगतं मा निराशं कुरु। वसिष्ठस्य क्रोधः द्विगुणः — एकः स्वस्थानस्य अपहरणात्, अपरः दर्शनस्य अलाभात्। निद्रा राज्ञः दोषः न आसीत्, किन्तु क्रुद्धस्य मुनेः दृष्ट्या सा अपि अवज्ञा इव प्रतिभाति। शापस्य रूपम् अपराधस्य अनुरूपम् — यः माम् अवजानाति, तस्य देहः एव चेतनां त्यजेत्। निद्रितस्य राज्ञः शयनम् अपि तस्य अचेतनस्य देहस्य पूर्वरूपम् इव — अतः शापः दृश्यस्य स्थितेः एव स्थायिरूपम्। ब्रह्मणः पुत्रस्य अपि क्रोधः अनियन्त्रितः इति कविः निष्पक्षतया वर्णयति।

"At the end of Indra's sacrifice," Rāma continued, "the blameless and holy seer Vasiṣṭha came to the king to serve as his hotṛ priest. He found his place filled in the meantime by Gautama, and Vasiṣṭha, son of Brahmā, was seized with great anger. Wishing to see the king, he sat down and waited for a while; but that day the royal sage had been overcome by sleep. When the king did not appear, the great-souled Vasiṣṭha's wrath rose up, and he said, 'Since you have scorned me and chosen another, O king, your body shall be bereft of consciousness.'" There is a likeness here to Nṛga's story: there too the king's failure to be seen brought on the curse, and Rāma told the two stories one after the other because their lesson is the same, never to send away disappointed one who has come to the king's door. Vasiṣṭha's anger was twofold, at losing his place and at not being received. Sleep was no fault of the king's, but to the angry sage it looked like contempt. The curse matched the offence: the body of one who ignored him would itself lose awareness, and the sleeping king already looked like the senseless body the curse would make of him. Even-handedly, the poet shows that even Brahmā's son could not restrain his anger.

४निमेः प्रतिशापः, उभयोः विदेहत्वम्

१८ततः प्रबुद्धो राजा तु श्रुत्वा शापमुदाहृतम्।
ब्रह्मयोनिमथोवाच स राजा क्रोधमूर्च्छितः॥

१९अजानतः शयानस्य क्रोधेन कलुषीकृतः।
उक्तवान्मम शापाग्निं यमदण्डमिवापरम्॥

२०तस्मात्तवापि ब्रह्मर्षे चेतनेन विनाकृतः।
देहः स सुचिरप्रख्यो भविष्यति न संशयः॥

२१इति रोषवशादुभौ तदानीमन्योन्यं शपितौ नृपद्विजेन्द्रौ।
सहसैव बभूवतुर्विदेहौ तत्तुल्याधिगतप्रभाववन्तौ॥

‘ततः प्रबुद्धः राजा उदाहृतं शापं श्रुत्वा क्रोधमूर्च्छितः सन् ब्रह्मयोनिं वसिष्ठम् उवाच — “अजानतः शयानस्य मम उपरि त्वं क्रोधेन कलुषीकृतः सन् अपरं यमदण्डम् इव शापाग्निम् उक्तवान्। तस्मात् ब्रह्मर्षे, तव अपि सः सुचिरप्रख्यः चिरकालं शोभमानः देहः चेतनेन विनाकृतः भविष्यति, अत्र संशयः नास्ति।” इति तदानीं रोषवशात् उभौ नृपद्विजेन्द्रौ अन्योन्यं शपितौ सहसा एव विदेहौ बभूवतुः; तौ तत्तुल्याधिगतप्रभाववन्तौ — ब्रह्मणा तुल्यं प्रभावं प्राप्तवन्तौ आस्ताम्।’ निमेः प्रतिशापे तर्कः अस्ति — अज्ञानकृतः अपराधः शापार्हः न। किन्तु सः अपि क्रोधमूर्च्छितः सन् वदति, अतः उभयोः अपि क्रोधः एव विनाशस्य मूलम्। ‘विदेह’ इति शब्दः अत्र द्विविधः — देहरहितः, अग्रे च विदेहराज्यस्य नाम। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्ते रचितः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। अस्याः कथायाः अग्रिमः भागः — कथं तौ पुनः देहं लेभाते — अग्रिमयोः सर्गयोः वर्ण्यते। शापप्रतिशापयोः एषा परम्परा दर्शयति यत् क्रोधः क्रोधम् एव जनयति, क्षमा एव तस्य निवर्तिका — एषः विषयः अग्रे ययातिकथायां स्पष्टीक्रियते।

"Then the king awoke," said Rāma, "and hearing the curse that had been spoken, beside himself with anger he said to the Brahmā-born seer, 'I was asleep and knew nothing, and you, clouded by anger, hurled at me the fire of a curse like a second rod of Yama. So your body too, brahmin seer, so long and so splendid, shall be bereft of consciousness; of that there is no doubt.' So in the grip of anger the king and the lord of brahmins cursed each other, and at once both of them became bodiless, though both were equal in power to Brahmā." Nimi's counter-curse had its reason, since an offence committed unknowingly does not deserve a curse; but he too spoke in blind anger, and anger on both sides was the root of the ruin. The word for bodiless, videha, points ahead as well, to the name of the kingdom of Videha. How the two came to have bodies again is told in the next two sargas. The chain of curse and counter-curse shows that anger only breeds anger and that forgiveness alone can end it, a theme made plain later in the story of Yayāti.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

विस्तरोऽभिहितो ५५.१ विस्तारेण कथितः

सन्धिः: विस्तरः + अभिहितः → विस्तरोऽभिहितः — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘विस्तरः’ प्रथमा; ‘अभिहितः’ अभि + √धा, क्त, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

शृणुष्वेहापराम् ५५.१ अत्र अन्याम् (कथां) शृणु

सन्धिः: शृणुष्व + इह → शृणुष्वेह — गुणसन्धिः; इह + अपराम् → इहापराम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘शृणुष्व’ √श्रु, लोट्, आत्मनेपदम्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

तृप्तिराश्चर्यभूतानाम् ५५.२ अद्भुतानां (कथानां) सन्तोषः

सन्धिः: तृप्तिः + आश्चर्य → तृप्तिराश्चर्य — विसर्गस्य रेफः
समासः: आश्चर्याः भूताः आश्चर्यभूताः — कर्मधारयः
विभक्तिः: ‘तृप्तिः’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘आश्चर्यभूतानाम्’ षष्ठी, बहुवचनम्

परमधर्मिष्ठाम् ५५.३ अत्यन्तं धर्मयुक्ताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परमं धर्मिष्ठा — कर्मधारयः (धर्मिष्ठा इष्ठन्-प्रत्ययान्ता)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

निमिर्नाम ५५.४ निमिः इति प्रसिद्धः

सन्धिः: निमिः + नाम → निमिर्नाम — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘निमिः’ प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्; ‘नाम’ अव्ययम्

द्वादशमो ५५.४ द्वादशः

सन्धिः: द्वादशमः + वीर्ये → द्वादशमो वीर्ये — विसर्गस्य उत्वम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (पूरणप्रत्ययान्तः)

देवपुरोपमम् ५५.५ अमरावतीसदृशम्

सन्धिः: देवपुर + उपमम् → देवपुरोपमम् — गुणसन्धिः
समासः: देवानां पुरं देवपुरम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अभ्याशे ५५.५ समीपे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

निमिश्चक्रे ५५.६ निमिः अकरोत्

सन्धिः: निमिः + चक्रे → निमिश्चक्रे — विसर्गस्य शकारः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘चक्रे’ √कृ, लिट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

दीर्घसत्रेण ५५.७ बहुकालव्यापिना यज्ञेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दीर्घं सत्रम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

प्रह्लादयन्मनः ५५.७ मनः आनन्दयन्

सन्धिः: प्रह्लादयन् + मनः → प्रह्लादयन्मनः (मुद्रणस्य अवकाशः संवृतः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘प्रह्लादयन्’ प्र + √ह्लाद् (णिच्), शतृ, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

ब्रह्मर्षिसत्तमम् ५५.८ ब्रह्मर्षिषु श्रेष्ठम्

सन्धिः: ब्रह्म + ऋषि → ब्रह्मर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: ब्रह्मर्षिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अत्रिमङ्गिरसम् ५५.९ अत्रिम् अङ्गिरसं च (ऋषी)

सन्धिः: अत्रिम् + अङ्गिरसम् → अत्रिमङ्गिरसम् (मकारस्य स्वरे संयोगः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: उभौ द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

तपोनिधिम् ५५.९ तपसः आकरम्

सन्धिः: तपः + निधिम् → तपोनिधिम् — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
समासः: तपसः निधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रतिपालय ५५.१० प्रतीक्षस्व

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रति + √पाल्, लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

प्रत्यपूरयत् ५५.११ रिक्तं स्थानं पूरितवान्

सन्धिः: प्रति + अपूरयत् → प्रत्यपूरयत् — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रति + √पूर् (णिच्), लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

अयजद्धिमवत्पार्श्वे ५५.१२ हिमालयस्य समीपे यज्ञम् अकरोत्

सन्धिः: अयजत् + हिमवत् → अयजद्धिमवत् — जश्त्वं पूर्वसवर्णश्च (त् + ह → द्ध)
समासः: हिमवतः पार्श्वम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘अयजत्’ √यज्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘पार्श्वे’ सप्तमी

हौत्रम् ५५.१३ होतृकर्म

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तद्धितान्तः — होतुः कर्म हौत्रम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

गौतमेनाभिपूरितम् ५५.१४ गौतमेन पूरितम्

सन्धिः: गौतमेन + अभिपूरितम् → गौतमेनाभिपूरितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अभिपूरितम्’ अभि + √पूर्, क्त, द्वितीया, एकवचनम्

दर्शनाकाङ्क्षी ५५.१५ दर्शनम् इच्छन्

सन्धिः: दर्शन + आकाङ्क्षी → दर्शनाकाङ्क्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: दर्शनम् आकाङ्क्षते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (इन्-प्रत्ययान्तः)

निद्रयापहृतो ५५.१५ निद्रया वशीकृतः

सन्धिः: निद्रया + अपहृतः → निद्रयापहृतः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अपहृतः + भृशम् → अपहृतो भृशम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अपहृतः’ अप + √हृ, क्त, प्रथमा, एकवचनम्

प्रादुरासीन्महात्मनः ५५.१६ महात्मनः (वसिष्ठस्य) प्रकटः अभवत्

सन्धिः: प्रादुः + आसीत् → प्रादुरासीत् — विसर्गस्य रेफः; आसीत् + महात्मनः → आसीन्महात्मनः — अनुनासिकसन्धिः
समासः: महान् आत्मा यस्य सः महात्मा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘आसीत्’ √अस्, लङ्; ‘महात्मनः’ षष्ठी, एकवचनम्

पार्थिवैष्यति ५५.१७ हे राजन्, (अचेतनत्वं) प्राप्स्यति

सन्धिः: पार्थिव + एष्यति → पार्थिवैष्यति — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘पार्थिव’ सम्बोधनम्; ‘एष्यति’ √इ, लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

क्रोधमूर्च्छितः ५५.१८ क्रोधेन व्याप्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

कलुषीकृतः ५५.१९ मलिनीकृतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अकलुषः कलुषः कृतः — च्व्यन्तः गतिसमासः
विभक्तिः: कलुष + च्वि + √कृ, क्त, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सुचिरप्रख्यो ५५.२० चिरकालं शोभमानः

सन्धिः: सुचिरप्रख्यः + भविष्यति → सुचिरप्रख्यो भविष्यति — विसर्गस्य उत्वम्
समासः: सुचिरं प्रख्या यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

नृपद्विजेन्द्रौ ५५.२१ राजा ब्राह्मणश्रेष्ठः च

सन्धिः: द्विज + इन्द्रौ → द्विजेन्द्रौ — गुणसन्धिः
समासः: नृपश्च द्विजेन्द्रश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

तत्तुल्याधिगतप्रभाववन्तौ ५५.२१ तेन (ब्रह्मणा) तुल्यं प्रभावं प्राप्तवन्तौ

सन्धिः: तत्तुल्य + अधिगत → तत्तुल्याधिगत — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: तेन तुल्यः (तृतीयातत्पुरुषः), अधिगतः तत्तुल्यः प्रभावः याभ्यां — बहुव्रीहिगर्भः, मतुप्-प्रत्ययान्तः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्