परमार्थवित्
५४.१
तत्त्वज्ञः
- सन्धिः
- परम + अर्थ → परमार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परमः अर्थः परमार्थः (कर्मधारयः); तं वेत्ति इति परमार्थवित् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — चतुःपञ्चाशः सर्गः
नृगस्य श्वभ्रप्रवेशः
लक्ष्मणस्य प्रश्नः, नृगस्य मन्त्रिप्रकृतीनाम् आह्वानम्, वसोः अभिषेकः, सुखस्पर्शश्वभ्राणां निर्माणम्, पुत्राय उपदेशः, श्वभ्रप्रवेशः
रामस्य कथां श्रुत्वा लक्ष्मणः प्राञ्जलिः वदति — अल्पे अपराधे द्विजाभ्यां नृगाय यमदण्डः इव महान् शापः दत्तः; शापं श्रुत्वा नृगः किम् उवाच? रामः कथयति — ब्राह्मणयोः गतयोः नृगः मन्त्रिणः नैगमान् पुरोहितं प्रकृतीः च आहूय दुःखेन उवाच — नारदपर्वतौ इव तौ द्विजौ मह्यं महद्भयं दत्त्वा वायुभूतौ गतौ। मम कुमारः वसुः अद्य एव अभिषिच्यताम्। शिल्पिनः मम कृते त्रीणि श्वभ्राणि कुर्वन्तु — वर्षघ्नं, हिमघ्नं, ग्रीष्मघ्नं च, सुखस्पर्शानि; तेषां परितः अध्यर्धयोजनं फलवन्तः वृक्षाः पुष्पवत्यः लताः गुल्माः च रोप्यन्ताम्, सुगन्धीनि पुष्पाणि नित्यं क्रियन्ताम्। एवं विधानं कृत्वा वसुं सिंहासने संनिवेश्य सः पुत्रम् उपदिशति — धर्मनित्यः क्षत्रधर्मेण प्रजाः पालय; अल्पे अपराधे अपि मयि शापः पातितः, अतः मा अनुसन्तापं कृथाः; कृतान्तः बलवान्, प्राप्तव्यानि एव प्राप्नोति, पूर्वजन्मकृतानि सुखदुःखानि लभते। एवम् उक्त्वा नृगः रत्नविभूषितं श्वभ्रं प्रविश्य शापं सम्पादयामास।
१लक्ष्मणस्य प्रश्नः, नृगस्य सभा
१रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परमार्थवित्।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम्॥
२अल्पापराधे काकुत्स्थ द्विजाभ्यां शाप ईदृशः।
महान्नृगस्य राजर्षेर्यमदण्ड इवापरः॥
३श्रुत्वा तु पापसंयुक्तमात्मानं पुरुषर्षभ।
किमुवाच नृगो राजा द्विजौ क्रोधसमन्वितौ॥
४लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राघवः पुनरब्रवीत्।
शृणु सौम्य यथा पूर्वं स राजा शापविक्षतः॥
५अथाध्वनि गतौ विप्रौ विज्ञाय स नृपस्तदा।
आहूय मन्त्रिणः सर्वान्नैगमान्सपुरोधसः॥
६तानुवाच नृगो राजा सर्वाश्च प्रकृतीस्तथा।
दुःखेन सुसमाविष्टः श्रूयतां मे समाहिताः॥
रामस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्थवित् लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा दीप्ततेजसं राघवम् उवाच — ‘काकुत्स्थ, अल्पे अपराधे द्विजाभ्यां राजर्षेः नृगस्य अपरः यमदण्डः इव ईदृशः महान् शापः दत्तः। पुरुषर्षभ, आत्मानं पापसंयुक्तं श्रुत्वा नृगः राजा क्रोधसमन्वितौ द्विजौ प्रति किम् उवाच?’ लक्ष्मणेन एवम् उक्तः राघवः पुनः अब्रवीत् — ‘सौम्य, पूर्वं शापविक्षतः सः राजा यथा अवदत्, तत् शृणु। अध्वनि गतौ विप्रौ विज्ञाय सः नृपः सर्वान् मन्त्रिणः, नैगमान् पौरमुख्यान्, पुरोहितं च आहूय सर्वाः प्रकृतीः च दुःखेन सुसमाविष्टः उवाच — “समाहिताः सन्तः मम वचनं शृणुत। नारदः पर्वतः च इव तौ भद्रौ अनिन्दितौ ब्राह्मणौ मह्यं महद्भयं दत्त्वा वायुभूतौ इव त्रिभुवनं गतौ।”’ लक्ष्मणस्य प्रश्ने न्यायबुद्धिः दृश्यते — अपराधस्य दण्डस्य च अनुपातः न समः इति सः अनुभवति। ‘परमार्थवित्’ इति विशेषणं सूचयति यत् सः कथायाः गूढम् अर्थं ज्ञातुम् इच्छति। नृगः शापं श्रुत्वा अपि ब्राह्मणयोः विरुद्धं न किञ्चित् वदति; सः तौ ‘भद्रौ’, ‘अनिन्दितौ’ इति एव वर्णयति — एषा तस्य ब्रह्मण्यता। नैगमाः नाम नगरस्य वणिक्प्रमुखाः; तान् अपि आहूय सः सर्वां प्रजां साक्षिणीं करोति। नारदपर्वतौ इति उपमा तयोः ब्राह्मणयोः तेजः शीघ्रगमनं च सूचयति। पूर्वसर्गे रामः ‘राजा कार्यार्थिनां दर्शनं दद्यात्’ इति उपदिष्टवान्; अत्र नृगः दोषं ज्ञात्वा अपि प्रजायाः सम्मुखम् एव स्वस्य दुर्दशां निवेदयति — एषः राज्ञः सत्यवादित्वस्य परिचयः। सः कस्मैचित् दोषं न ददाति, केवलं स्वस्य भाग्यं स्वीकरोति।
When he heard Rāma's words, Lakṣmaṇa, who understood the deeper meaning of things, joined his palms and said to Rāghava of blazing splendour, "For so slight an offence, Kākutstha, those two brahmins laid on the royal sage Nṛga a curse as heavy as a second rod of Yama. When King Nṛga heard that he had been joined to sin, bull among men, what did he say to the two angry brahmins?" His question shows his sense of justice: he felt that the punishment was out of all proportion to the offence, and he wanted to grasp the hidden meaning of the story. Rāghava answered, "Hear, gentle one, what that king said long ago, wounded by the curse. When he learned that the two brahmins had gone on their way, he summoned all his ministers, the leading townsmen and merchants, and his family priest, and, overcome with grief, he said to them and to all his subjects, 'Listen to me attentively. Those two blessed and blameless brahmins, like Nārada and Parvata, have laid a great fear upon me and then gone off through the three worlds like the wind.'" Even after the curse Nṛga said nothing against the brahmins; he called them blessed and blameless, and that is his devotion to brahmins. The comparison with Nārada and Parvata suggests their radiance and the swiftness of their going. By calling in the merchants and all the people he made the whole kingdom witness. In the last sarga Rāma had taught that a king must let petitioners see him; here Nṛga, knowing his fault, laid his plight openly before his people, blaming no one and simply accepting his fate, which shows how truthful a king he was.
२वसोः अभिषेकः, श्वभ्राणां निर्माणम्
७नारदः पर्वतश्चैव मम दत्त्वा महद्भयम्।
गतौ त्रिभुवनं भद्रौ वायुभूतावनिन्दितौ॥
८कुमारोऽयं वसुर्नाम स चेहाद्याभिषिच्यताम्।
श्वभ्रं च यत्सुखस्पर्शं क्रियतां शिल्पिभिर्मम॥
९यत्राहं संक्षयिष्यामि शापं ब्राह्मणनिःसृतम्।
वर्षघ्नमेकं श्वभ्रं तु हिमघ्नमपरं तथा॥
१०ग्रीष्मघ्नं तु सुखस्पर्शमेकं कुर्वन्तु शिल्पिनः।
फलवन्तश्च ये वृक्षाः पुष्पवत्यश्च या लताः॥
११विरोप्यन्तां बहुविधाश्छायावन्तश्च गुल्मिनः।
क्रियतां रमणीयं च श्वभ्राणां सर्वतोदिशम्॥
१२सुखमत्र वसिष्यामि यावत्कालस्य पर्ययः।
पुष्पाणि च सुगन्धीनि क्रियन्तां तेषु नित्यशः॥
‘नृगः अवदत् — “अयं वसुः नाम कुमारः, सः अद्य एव इह अभिषिच्यताम्। शिल्पिभिः मम कृते सुखस्पर्शं श्वभ्रं क्रियताम्, यत्र अहं ब्राह्मणनिःसृतं शापं संक्षयिष्यामि। एकं श्वभ्रं वर्षघ्नं वृष्टिनिवारकं, अपरं हिमघ्नं शीतनिवारकं, एकं च ग्रीष्मघ्नं सुखस्पर्शं शिल्पिनः कुर्वन्तु। ये फलवन्तः वृक्षाः, याः पुष्पवत्यः लताः, ये छायावन्तः बहुविधाः गुल्माः, ते सर्वे विरोप्यन्ताम्। श्वभ्राणां सर्वतः दिशं रमणीयं क्रियताम्। यावत् कालस्य पर्ययः शापस्य अवधिः न पूर्यते, तावत् अहम् अत्र सुखं वसिष्यामि। तेषु नित्यशः सुगन्धीनि पुष्पाणि क्रियन्ताम्। तानि अध्यर्धयोजनं परिवार्य यथा मम स्युः, तथा क्रियताम्।”’ नृगः शापं निवारयितुं न यतते; सः तं स्वीकृत्य केवलं तस्य भोगस्य व्यवस्थां करोति — एषः क्षत्रियस्य धैर्यस्य लक्षणम्। त्रयाणाम् ऋतूनां कृते त्रीणि श्वभ्राणि इति व्यवस्था तस्य दूरदर्शित्वं दर्शयति। पुत्रस्य अभिषेकः प्रथमं क्रियते — राज्यं क्षणम् अपि अराजकं न भवेत् इति तस्य चिन्ता। ‘संक्षयिष्यामि’ इति पदेन सः शापं कर्मफलम् इव भोगेन क्षपयितुम् इच्छति। अध्यर्धं योजनं नाम सार्धं योजनम्; तावान् विस्तृतः उद्यानप्रदेशः श्वभ्राणां परितः निर्मीयताम् इति आज्ञा। कृकलासरूपेण अपि राजा सुखेन वसेत् इति तस्य इच्छा; शापः अङ्गीकृतः, किन्तु तस्य कष्टं यथाशक्ति न्यूनीकृतम्। एतेन ज्ञायते यत् शापः अपि बुद्धिमता धैर्येण सह्यते।
"'Let this prince, Vasu, be consecrated here this very day,'" Nṛga went on. "'And let the craftsmen make me a pit pleasant to the touch, where I shall wear out the curse that came from the brahmins. Let them make one pit that keeps off the rain, another that keeps off the cold, and one pleasant to the touch that keeps off the summer heat. Let fruit trees, flowering creepers and many kinds of shady shrubs be planted, and let the ground all around the pits be made delightful. Here I shall live in comfort until my time comes round. Let fragrant flowers be laid in the pits every day, and let the gardens stretch around me for a league and a half.'" Nṛga did not try to escape the curse; he accepted it and only arranged how he would bear it, which is the mark of a warrior's fortitude. Three pits for the three seasons show his foresight. He had his son consecrated first, so that the kingdom should not be without a king even for a moment. His word for wearing out the curse means using it up by enduring it, as one exhausts the fruit of past deeds. Even as a lizard, he wished to live in comfort; the curse was accepted, but its hardship was lessened as far as he could, which shows that even a curse can be borne with wisdom and courage.
३पुत्राय उपदेशः, श्वभ्रप्रवेशः
१३परिवार्य यथा मे स्युरध्यर्धं योजनं तथा।
एवं कृत्वा विधानं स संनिवेश्य वसुं तदा॥
१४धर्मनित्यः प्रजाः पुत्र क्षत्रधर्मेण पालय।
प्रत्यक्षं ते तथा शापो द्विजाभ्यां मयि पातितः॥
१५नरश्रेष्ठ सरोषाभ्यामपराधेऽपि तादृशे।
मा कृथास्त्वनुसंतापं मत्कृते हि नरर्षभ॥
१६कृतान्तः कुशलः पुत्र येनास्मि व्यसनीकृतः।
प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति गन्तव्यान्येव गच्छति॥
१७लब्धव्यान्येव लभते दुःखानि च सुखानि च।
पूर्वे जात्यन्तरे वत्स मा विषादं कुरुष्व ह॥
१८एवमुक्त्वा नृपस्तत्र सुतं राजा महायशाः।
श्वभ्रं जगाम सुकृतं वासाय पुरुषर्षभ॥
१९एवं प्रविश्येव नृपस्तदानीं श्वभ्रं महद्रत्नविभूषितं तत्।
सम्पादयामास तदा महात्मा शापं द्विजाभ्यां हि रुषा विमुक्तम्॥
‘एवं विधानं कृत्वा तदा वसुं राज्ये संनिवेश्य सः उवाच — “पुत्र, धर्मनित्यः सन् क्षत्रधर्मेण प्रजाः पालय। नरश्रेष्ठ, प्रत्यक्षं ते यथा सरोषाभ्यां द्विजाभ्यां तादृशे अल्पे अपराधे अपि मयि शापः पातितः, तत् त्वया दृष्टम्। नरर्षभ, मत्कृते अनुसन्तापं मा कृथाः। पुत्र, कृतान्तः दैवं कुशलं समर्थम्, येन अहं व्यसनीकृतः। पुरुषः प्राप्तव्यानि एव प्राप्नोति, गन्तव्यानि एव गच्छति, लब्धव्यानि दुःखानि सुखानि च लभते। वत्स, पूर्वे जात्यन्तरे जन्मनि कृतानाम् एव एतत् फलम्; विषादं मा कुरुष्व।” एवम् उक्त्वा महायशाः सः राजा पुत्रं वासाय सुकृतं श्वभ्रं जगाम। एवं तदानीं सः महात्मा नृपः महता रत्नेन विभूषितं तत् श्वभ्रं प्रविश्य द्विजाभ्यां रुषा विमुक्तं शापं सम्पादयामास।’ नृगस्य उपदेशे द्वे शिक्षे — प्रथमा, राजा धर्मनित्यः स्यात्, यतः अल्पः अपि प्रमादः महते दुःखाय भवति; द्वितीया, दैवस्य नियमः अनतिक्रमणीयः इति ज्ञात्वा शोकः न कर्तव्यः। ‘प्रत्यक्षं ते’ इति वचनं सूचयति यत् पुत्रः स्वयं साक्षी, अतः उपदेशः दृष्टान्तेन दृढः। पूर्वजन्मकर्मणां फलम् इति सिद्धान्तः शापम् अपि न्याय्यं करोति — द्विजौ केवलं निमित्तम्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते रचितः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। रत्नविभूषितं श्वभ्रं नाम शापस्य भोगः अपि राजोचितः इति कविना सूचितम्। पितुः अन्तिमः उपदेशः पुत्रस्य राज्यारम्भे एव दत्तः, अतः वसोः शासनं पितुः अनुभवेन आरभते। अनेन रामः अपि लक्ष्मणं शिक्षयति — राज्ञः प्रमादः न केवलं तस्य, अपितु तस्य वंशस्य अपि दुःखाय भवति।
"When he had made these arrangements," Rāma continued, "he set Vasu on the throne and said to him, 'My son, be ever devoted to dharma and protect the people by the law of the warrior. You have seen with your own eyes, best of men, how two angry brahmins brought this curse down on me for so small an offence. Do not grieve for me, bull among men. Fate is skilful, my son, and it is fate that has brought me to this calamity. A man gets only what he is meant to get, goes only where he is meant to go, and meets only the sorrows and joys he is meant to meet, according to what he did in a former birth. Do not despair, my child.' Having said this to his son, the renowned king went to live in the well-made pit. So the great-souled king entered that pit adorned with costly jewels, and fulfilled the curse the brahmins had let loose in their anger." Nṛga's counsel held two lessons: a king must be constant in dharma, because even a little negligence leads to great suffering; and since the law of fate cannot be overcome, one should not grieve over it. His son had seen it all himself, so the lesson came with its own example. The doctrine that one reaps the fruit of former births makes even the curse just; the two brahmins were only its instruments. The jewelled pit suggests that even in bearing the curse he lived as befitted a king. The father's last counsel was given at the very start of his son's reign, so that Vasu's rule began with his father's experience behind it. And through this story Rāma was also teaching Lakṣmaṇa that a king's negligence brings suffering not only on himself but on his whole line.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
प्राञ्जलिर्वाक्यम्
५४.१
बद्धाञ्जलिः सन् वचनम्
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलिः → प्राञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः; प्राञ्जलिः + वाक्यम् → प्राञ्जलिर्वाक्यम् — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- प्रगतः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘प्राञ्जलिः’ प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्; ‘वाक्यम्’ द्वितीया
दीप्ततेजसम्
५४.१
प्रज्वलिततेजस्विनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीप्तं तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अल्पापराधे
५४.२
लघौ दोषे सति
- सन्धिः
- अल्प + अपराधे → अल्पापराधे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अल्पः अपराधः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
यमदण्ड
५४.२
यमराजस्य दण्डः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमस्य दण्डः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘यमदण्ड इवापरः’ इत्यत्र विसर्गलोपः)
पापसंयुक्तम्
५४.३
पापेन युक्तम्
- सन्धिः
- सम् + युक्तम् → संयुक्तम् — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- पापेन संयुक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (आत्मानम् इत्यस्य विशेषणम्)
क्रोधसमन्वितौ
५४.३
कोपयुक्तौ
- सन्धिः
- सम् + अन्वितौ → समन्वितौ
- समासः
- क्रोधेन समन्वितौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
शापविक्षतः
५४.४
शापेन आहतः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शापेन विक्षतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
नैगमान्सपुरोधसः
५४.५
वणिक्प्रमुखान् पुरोहितसहितान्
- सन्धिः
- नैगमान् + सपुरोधसः — सन्धिकार्यं नास्ति (मुद्रणस्य अवकाशः संवृतः)
- समासः
- पुरोधसा सह वर्तमानाः सपुरोधसः — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रकृतीस्तथा
५४.६
मन्त्र्यादीन् राज्याङ्गभूतान् प्रजाजनान् च
- सन्धिः
- प्रकृतीः + तथा → प्रकृतीस्तथा — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘प्रकृतीः’ द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुसमाविष्टः
५४.६
अत्यन्तं व्याप्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु समाविष्टः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सु + सम् + आ + √विश्, क्त, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
महद्भयम्
५४.७
महान्तं भयहेतुम्
- सन्धिः
- महत् + भयम् → महद्भयम् — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- महत् भयम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वायुभूतावनिन्दितौ
५४.७
वायुवत् शीघ्रगामिनौ अनिन्द्यौ च
- सन्धिः
- वायुभूतौ + अनिन्दितौ → वायुभूतावनिन्दितौ — अयादिसन्धिः (औ → आव्)
- समासः
- वायुः इव भूतौ (उपमानपूर्वपदः); न निन्दितौ अनिन्दितौ — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
चेहाद्याभिषिच्यताम्
५४.८
अत्र अद्य एव च राज्ये अभिषिक्तः क्रियताम्
- सन्धिः
- च + इह → चेह — गुणसन्धिः; इह + अद्य → इहाद्य — सवर्णदीर्घः; अद्य + अभिषिच्यताम् → अद्याभिषिच्यताम् — सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अभिषिच्यताम्’ अभि + √सिच्, कर्मणि लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सुखस्पर्शम्
५४.८
सुखदायकस्पर्शयुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुखः स्पर्शः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (श्वभ्रम् इत्यस्य विशेषणम्)
संक्षयिष्यामि
५४.९
नाशयिष्यामि, भोगेन क्षपयिष्यामि
- सन्धिः
- सम् + क्षयिष्यामि → संक्षयिष्यामि — अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सम् + √क्षि (णिजन्तवत्), लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
ब्राह्मणनिःसृतम्
५४.९
ब्राह्मणमुखात् निर्गतम्
- सन्धिः
- निस् + सृतम् → निःसृतम् — सकारस्य विसर्गः
- समासः
- ब्राह्मणाभ्यां निःसृतम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हिमघ्नमपरम्
५४.९
शीतनिवारकम् अन्यत्
- सन्धिः
- हिमघ्नम् + अपरम् → हिमघ्नमपरम् (मकारस्य स्वरे संयोगः)
- समासः
- हिमं हन्ति इति हिमघ्नम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
बहुविधाश्छायावन्तश्च
५४.११
नानाप्रकाराः छायायुक्ताः च
- सन्धिः
- बहुविधाः + छायावन्तः → बहुविधाश्छायावन्तः — विसर्गस्य शकारः; छायावन्तः + च → छायावन्तश्च
- समासः
- बहवः विधाः येषां ते बहुविधाः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (गुल्मिनः इत्यस्य विशेषणे)
सर्वतोदिशम्
५४.११
सर्वासु दिक्षु
- सन्धिः
- सर्वतः + दिशम् → सर्वतोदिशम् — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः
- समासः
- सर्वतः दिशः — अव्ययीभाववत् प्रयुक्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
स्युरध्यर्धम्
५४.१३
भवेयुः सार्धं (योजनम्)
- सन्धिः
- स्युः + अध्यर्धम् → स्युरध्यर्धम् — विसर्गस्य रेफः; अधि + अर्धम् → अध्यर्धम् — यण्सन्धिः
- समासः
- अधिकम् अर्धं यस्मिन् तत् अध्यर्धम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘स्युः’ √अस्, विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘अध्यर्धम्’ द्वितीया (कालाध्वनोः)
क्षत्रधर्मेण
५४.१४
क्षत्रियस्य कर्तव्येन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षत्रस्य धर्मः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सरोषाभ्यामपराधेऽपि
५४.१५
क्रुद्धाभ्यां (द्विजाभ्याम्), अपराधे सति अपि
- सन्धिः
- सरोषाभ्याम् + अपराधे → सरोषाभ्यामपराधे; अपराधे + अपि → अपराधेऽपि — पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- रोषेण सह वर्तमानौ सरोषौ — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘सरोषाभ्याम्’ तृतीया, द्विवचनम्; ‘अपराधे’ सप्तमी, एकवचनम्
व्यसनीकृतः
५४.१६
विपद्ग्रस्तः कृतः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अव्यसनः व्यसनः कृतः — च्विप्रत्ययान्तेन गतिसमासः
- विभक्तिः
- व्यसन + च्वि + √कृ, क्त, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्राप्तव्यान्येव
५४.१६
यानि अवश्यं प्राप्तव्यानि तानि एव
- सन्धिः
- प्राप्तव्यानि + एव → प्राप्तव्यान्येव — यण्सन्धिः (इ → य्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्र + √आप्, तव्यत्, द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
जात्यन्तरे
५४.१७
अन्यस्मिन् जन्मनि
- सन्धिः
- जाति + अन्तरे → जात्यन्तरे — यण्सन्धिः
- समासः
- अन्या जातिः — मयूरव्यंसकादिः (नित्यसमासः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
महद्रत्नविभूषितम्
५४.१९
बहुमूल्यैः रत्नैः अलङ्कृतम्
- सन्धिः
- महत् + रत्न → महद्रत्न — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- महान्ति रत्नानि (कर्मधारयः); तैः विभूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सम्पादयामास
५४.१९
पूर्णं कृतवान्, अनुभवितुम् आरब्धवान्
- सन्धिः
- सम् + पादयामास → सम्पादयामास — मकारः परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सम् + √पद् (णिच्), आम्-लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्