उत्तरकाण्डम् — त्रिपञ्चाशः सर्गः

नृगशापकथा

रामस्य पौरकार्यचिन्ता, नृगस्य गोदानम्, ब्राह्मणयोः विवादः, राज्ञः अदर्शनात् कृकलासत्वशापः, वासुदेवात् मोक्षस्य प्रतिज्ञा

लक्ष्मणस्य सान्त्वनवचनेन प्रीतः रामः वदति — चतुर्णां दिवसानां पौरकार्याणि अकृतानि, तत् मम मर्माणि कृन्तति; प्रकृतयः पुरोधाः मन्त्रिणः कार्यार्थिनः च आहूयन्ताम्; यः राजा दिने दिने पौरकार्याणि न करोति सः संवृते घोरे नरके पतति। ततः सः नृगस्य कथां कथयति — ब्रह्मण्यः सत्यवाक् नृगः पुष्करेषु सवत्सानां गवां कोटीः ब्राह्मणेभ्यः ददौ। तासु दरिद्रस्य उञ्छवृत्तेः आहिताग्नेः ब्राह्मणस्य एका धेनुः सङ्गात् प्रविष्टा, अन्यस्मै दत्ता च। स्वामी बहून् संवत्सरान् अन्विष्य कनखले तां ददर्श, ‘शबले’ इति आहूतवान्, सा च तम् अन्वगात्। द्वयोः ब्राह्मणयोः महान् विवादः जातः; तौ राजद्वारं गत्वा अनेकानि अहोरात्राणि दर्शनं न लेभाते। क्रुद्धौ तौ नृगं शेपतुः — ‘अर्थिनां दर्शनं न ददासि, अतः सर्वभूतानाम् अदृश्यः कृकलासः भूत्वा श्वभ्रे बहूनि वर्षसहस्राणि वत्स्यसि; यदुकुले वासुदेवः त्वां मोक्षयिष्यति।’ रामः उपसंहरति — कार्यार्थिनां विमर्दः राज्ञां दोषाय कल्पते, अतः लक्ष्मण, गत्वा कार्यार्थिनः प्रतीक्षस्व।

१रामस्य पौरकार्यचिन्ता

१लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं निशम्य परमाद्भुतम्।
सुप्रीतश्चाभवद्रामो वाक्यमेतदुवाच ह॥

२दुर्लभस्त्वीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः।
यादृशस्त्वं महाबुद्धिर्मम सौम्य मनोऽनुगः॥

३यच्च मे हृदये किंचिद्वर्तते शुभलक्षण।
तन्निशामय च श्रुत्वा कुरुष्व वचनं मम॥

४चत्वारो दिवसाः सौम्य कार्यं पौरजनस्य च।
अकुर्वाणस्य सौमित्रे तन्मे मर्माणि कृन्तति॥

५आहूयन्तां प्रकृतयः पुरोधा मन्त्रिणस्तथा।
कार्यार्थिनश्च पुरुषाः स्त्रियो वा पुरुषर्षभ॥

६पौरकार्याणि यो राजा न करोति दिने दिने।
संवृते नरके घोरे पतितो नात्र संशयः॥

लक्ष्मणस्य परमाद्भुतं सान्त्वनवचनं श्रुत्वा रामः सुप्रीतः अभवत्, एतत् वाक्यं च उवाच — ‘सौम्य, अस्मिन् दुःखकाले विशेषतः त्वादृशः बन्धुः दुर्लभः। त्वं महाबुद्धिः, मम मनः अनुगच्छसि च। शुभलक्षण, मम हृदये यत् किञ्चित् वर्तते, तत् शृणु, श्रुत्वा च मम वचनं कुरु। सौम्य, चत्वारः दिवसाः गताः, तेषु अहं पौरजनस्य कार्यं न अकरवम्; तत् मम मर्माणि कृन्तति। अतः प्रकृतयः, पुरोहिताः, मन्त्रिणः, ये च कार्यार्थिनः पुरुषाः स्त्रियः वा, ते सर्वे आहूयन्ताम्। यः राजा दिने दिने पौराणां कार्याणि न करोति, सः सर्वतः संवृते वायुरहिते घोरे नरके पतति, अत्र संशयः नास्ति।’ सीतात्यागस्य शोके निमग्नः अपि रामः राजधर्मं न विस्मरति; व्यक्तिगतं दुःखं प्रजाकार्यस्य बाधकं न भवेत् इति तस्य निश्चयः। चत्वारः दिवसाः अल्पः कालः इव, किन्तु राज्ञः कृते सः अपि महान् अपराधः। ‘मर्माणि कृन्तति’ इति वाक्येन तस्य कर्तव्यनिष्ठा प्रकाशते। संवृतः नरकः नाम यत्र निर्गमनमार्गः नास्ति — अकृतकार्यस्य राज्ञः स्थितिः तथैव बद्धा भवति। स्त्रियः अपि कार्यार्थिन्यः इति पृथक् उल्लेखः रामराज्यस्य न्यायस्य सर्वव्यापित्वं सूचयति। पूर्वसर्गे लक्ष्मणेन उक्तं — ‘आत्मना आत्मानं विनेतुं समर्थः असि’ इति; तस्य फलम् अत्र दृश्यते, यतः रामः शोकं विहाय तत्क्षणम् एव कर्तव्यं स्मरति। ‘त्वादृशः बन्धुः दुर्लभः’ इति वचनं लक्ष्मणस्य प्रति कृतज्ञतां प्रकटयति। राजा प्रजायाः पिता इव; पुत्राणां दुःखं यः न शृणोति, सः पितृधर्मात् च्यवते — अयम् एव अस्य उपदेशस्य भावः।

Hearing Lakṣmaṇa's remarkable words of comfort, Rāma was well pleased, and he said, "A kinsman like you, gentle one, is hard to find, above all at a time like this, so wise and so attuned to my mind." The words express his gratitude. "Hear now what lies in my heart, you of auspicious marks, and when you have heard it, do as I say. Four days have passed, gentle Lakṣmaṇa, without my attending to the business of the citizens, and that cuts me to the quick. Let the ministers of state, the family priest and the counsellors be summoned, and any men or women who have business to bring. A king who does not attend to his people's affairs day by day falls, without any doubt, into a dreadful hell closed on every side." Sunk though he was in grief over Sītā, Rāma did not forget a king's duty; he was determined that his private sorrow should not hold up his subjects' affairs. Four days may seem a short time, but for a king even that was a grave fault, and his words "it cuts me to the quick" show his devotion to duty. The closed hell is one with no way out, and a king who leaves his work undone is just as trapped. That women with business are named separately shows how far justice reached in Rāma's kingdom. In the previous sarga Lakṣmaṇa had said Rāma could master himself, and here that bears fruit: setting grief aside, Rāma at once remembered his duty. A king is like a father to his people, and one who will not hear his children's troubles falls from a father's duty; that is the heart of the teaching.

२नृगस्य गोदानं, ब्राह्मणस्य धेनोः अन्वेषणम्

७श्रूयते हि पुरा राजा नृगो नाम महायशाः।
बभूव पृथिवीपालो ब्रह्मण्यः सत्यवाक्शुचिः॥

८स कदाचिद्गवां कोटीः सवत्साः स्वर्णभूषिताः।
नृदेवो भूमिदेवेभ्यः पुष्करेषु ददौ नृपः॥

९ततः सङ्गाद्गता धेनुः सवत्सा स्पर्शितानघ।
ब्राह्मणस्याहिताग्नेस्तु दरिद्रस्योञ्छवर्तिनः॥

१०स नष्टां गां क्षुधार्तो वै अन्विषंस्तत्र तत्र ह।
नापश्यत्सर्वराष्ट्रेषु संवत्सरगणान्बहून्॥

११ततः कनखलं गत्वा जीर्णवत्सां निरामयाम्।
ददृशे तां स्विकां धेनुं ब्राह्मणस्य निवेशने॥

१२अथ तां नामधेयेन स्वकेनोवाच ब्राह्मणः।
आगच्छ शबलेत्येवं सा तु शुश्राव गौः स्वरम्॥

१३तस्य तं स्वरमाज्ञाय क्षुधार्तस्य द्विजस्य वै।
अन्वगात्पृष्ठतः सा गौर्गच्छन्तं पावकोपमम्॥

अस्य नियमस्य दृष्टान्तरूपेण रामः एकां पुरातनीं कथां कथयति — ‘श्रूयते, पुरा नृगः नाम महायशाः पृथिवीपालः आसीत्। सः ब्रह्मण्यः, सत्यवाक्, शुचिः च। सः नृदेवः कदाचित् पुष्करतीर्थे सवत्साः स्वर्णभूषिताः गवां कोटीः भूमिदेवेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः ददौ। निष्पाप लक्ष्मण, तदा अन्यासां गवां सङ्गात् एका धेनुः सवत्सा तासु मिश्रिता, राज्ञा स्पर्शिता, दत्ता च। सा तु एकस्य दरिद्रस्य, उञ्छवृत्त्या जीवतः, आहिताग्नेः ब्राह्मणस्य आसीत्। सः क्षुधार्तः ब्राह्मणः नष्टां गां तत्र तत्र अन्विष्यन् बहून् संवत्सरगणान् सर्वेषु राष्ट्रेषु भ्रान्त्वा अपि तां न अपश्यत्। अन्ते कनखलं गत्वा सः एकस्य ब्राह्मणस्य निवेशने तां स्वकीयां धेनुं ददर्श — सा निरामया आसीत्, तस्याः वत्सः तु जीर्णः वृद्धः जातः। अथ सः ब्राह्मणः स्वकेन नाम्ना ताम् आहूतवान् — “शबले, आगच्छ” इति; सा गौः तं स्वरं शुश्राव। क्षुधार्तस्य तस्य द्विजस्य परिचितं स्वरं ज्ञात्वा सा गौः पावकोपमं गच्छन्तं तं पृष्ठतः अन्वगात्।’ अत्र ध्येयम् — राज्ञः दोषः अज्ञानकृतः; सः दानसमये धेनुं स्पृष्ट्वा दत्तवान्, किन्तु तस्याः स्वामित्वं न परीक्षितवान्। उञ्छवृत्तिः नाम क्षेत्रेषु पतितानां कणानां सङ्ग्रहेण जीवनम् — अतः तस्य ब्राह्मणस्य सा एका धेनुः एव सर्वस्वम् आसीत्। गौः स्वनाम श्रुत्वा पूर्वस्वामिनम् अनुसरति — एषः पशोः अपि स्नेहस्य स्मृतेः च निदर्शनम्। कोटिसङ्ख्यासु गोषु एकस्याः मिश्रणं कथं ज्ञायेत इति प्रश्नः; तथापि दाता एव दानस्य शुद्धेः उत्तरदायी इति शास्त्रस्य मतम्। स्वामिनः दारिद्र्यं, क्षुधा, बहुवर्षाणाम् अन्वेषणं च तस्य दुःखस्य गाम्भीर्यं दर्शयन्ति। कनखलं गङ्गातीरे प्रसिद्धं तीर्थम्, यत्र अन्यः ब्राह्मणः दानेन लब्धां गां पालयति स्म।

To illustrate this rule Rāma told an ancient story. "It is told," he said, "that long ago there was a king named Nṛga, of great renown, a ruler of the earth devoted to brahmins, truthful and pure. Once, at the holy place of Puṣkara, that god among men gave the brahmins, the gods of the earth, a crore of cows with their calves, adorned with gold. Now, sinless Lakṣmaṇa, one cow with her calf strayed in among the others, and the king touched her in the rite of giving and gave her away with the rest. But she belonged to a poor brahmin who kept the sacred fires and lived by gleaning. Tormented by hunger, the brahmin searched here and there for his lost cow; for many years he wandered through every kingdom and never saw her. At last he came to Kanakhala, and there, in a brahmin's house, he saw his own cow, healthy still, though her calf had grown old. He called her by her name: 'Come, Śabalā!' The cow heard the voice, knew it for the voice of the hungry brahmin, and followed behind him as he went away, radiant as fire." The king's fault here was one of ignorance: he had touched the cow and given her in the rite, but had not made sure whose she was. To glean is to live on the grains left fallen in the fields, so that single cow was all the poor brahmin had. The cow's answering to her name and following her old master shows that even a beast remembers and loves. One may ask how a single stray could be noticed among a crore of cows, but the śāstras hold that the giver is answerable for the purity of his gift. The owner's poverty and hunger and his long years of searching show how deep his sorrow was. Kanakhala is a famous holy place on the bank of the Gaṅgā, where the other brahmin was keeping the cow he had received as a gift.

३ब्राह्मणयोः विवादः, राजद्वारे प्रतीक्षा, शापः

१४योऽपि पालयते विप्रः सोऽपि गामन्वगाद्द्रुतम्।
गत्वा च तमृषिं चष्टे मम गौरिति सत्वरम्॥

१५स्पर्शिता राजसिंहेन मम दत्ता नृगेण ह।
तयोर्ब्राह्मणयोर्वादो महानासीद्विपश्चितोः॥

१६विवदन्तौ ततोऽन्योन्यं दातारमभिजग्मतुः।
तौ राजभवनद्वारि न प्राप्तौ नृगशासनम्॥

१७अहोरात्राण्यनेकानि वसन्तौ क्रोधमीयतुः।
ऊचतुश्च महात्मानौ तावुभौ द्विजसत्तमौ॥

१८क्रुद्धौ परमसंतप्तौ वाक्यं घोराभिसंहितम्।
अर्थिनां कार्यसिद्ध्यर्थं यस्मात्त्वं नैषि दर्शनम्॥

१९अदृश्यः सर्वभूतानां कृकलासो भविष्यसि।
बहुवर्षसहस्राणि बहुवर्षशतानि च॥

‘यः विप्रः तां गां पालयति स्म, सः अपि द्रुतं ताम् अनुगम्य तम् ऋषिं सत्वरम् अवदत् — “एषा मम गौः; राजसिंहेन नृगेण स्पृष्ट्वा मह्यं दत्ता।” ततः तयोः विपश्चितोः ब्राह्मणयोः महान् वादः अभवत्। परस्परं विवदन्तौ तौ दातारं नृगम् अभिजग्मतुः। राजभवनस्य द्वारि अनेकानि अहोरात्राणि वसन्तौ अपि तौ नृगस्य शासनं निर्णयं न प्राप्तवन्तौ; ततः तौ क्रोधं प्राप्तौ। परमसंतप्तौ क्रुद्धौ तौ द्विजसत्तमौ घोरं शापवाक्यम् ऊचतुः — “राजन्, अर्थिनां कार्यसिद्ध्यर्थं यस्मात् त्वं दर्शनं न ददासि, तस्मात् सर्वभूतानाम् अदृश्यः कृकलासः भविष्यसि; बहूनि वर्षसहस्राणि वर्षशतानि च।”’ शापस्य मूलं दानस्य दोषः न, अपितु राज्ञः अदर्शनम् — एतत् एव रामस्य कथायाः प्रयोजनम्। द्वौ अपि ब्राह्मणौ निर्दोषौ — एकः स्वकीयां गां याचते, अपरः दानेन लब्धां न त्यजति; अतः निर्णयः राज्ञा एव कर्तव्यः आसीत्। अदृश्यत्वं दर्शनानाम् अदानस्य अनुरूपं फलम् — यः अर्थिभ्यः अदृश्यः, सः सर्वेभ्यः अदृश्यः भवति। कृकलासः गर्तवासी जन्तुः, अतः शापः दण्डस्य स्वरूपम् अपि अपराधस्य अनुरूपं करोति। राजद्वारि बहून् दिवसान् वसन्तौ तौ किमर्थं दर्शनं न लेभाते इति कथायां न उक्तम्; द्वारपालानां प्रमादः राज्ञः वा अनवधानम् इति उभयथापि दोषः राज्ञः एव। अतः एव रामः स्वयं कार्यार्थिनां प्रतीक्षां लक्ष्मणं प्रति आदिशति, यथा तस्य राज्ये कश्चित् अपि द्वारि न तिष्ठेत्।

"The brahmin who had been keeping her went quickly after the cow as well," Rāma went on, "and coming up to the seer he said at once, 'She is my cow. Nṛga, lion among kings, touched her in the rite and gave her to me.' A great dispute arose between those two learned brahmins, and quarrelling, they went to the giver, Nṛga. But though they stayed at the door of the palace for many days and nights, they got no judgement from Nṛga, and they grew angry. Burning with distress and fury, those two excellent brahmins spoke a dreadful curse: 'Since you will not show yourself to petitioners to settle their business, O king, you shall become a lizard, unseen by any being, for many thousands and many hundreds of years.'" The curse did not spring from the flaw in the gift but from the king's refusal to be seen, and that is the point of Rāma's story. Both brahmins were in the right, one claiming his own cow, the other unwilling to give up a cow received as a gift, and so it was for the king to decide. To be invisible was a fitting punishment for denying an audience: one who would not be seen by petitioners would be seen by no one, and the lizard, a creature that lives in holes, makes the punishment match the fault. The story does not say why they could not see the king though they waited so many days at his door; whether through the doorkeepers' negligence or the king's own inattention, the fault was the king's. That is why Rāma now charged Lakṣmaṇa himself to watch for petitioners, so that no one in his kingdom should be left waiting at the door.

४वासुदेवात् मोक्षः, कथायाः उपसंहारः

२०श्वभ्रे त्वं कृकलीभूतो दीर्घकालं निवत्स्यसि।
उत्पत्स्यते हि लोकेऽस्मिन्यदूनां कीर्तिवर्धनः॥

२१वासुदेव इति ख्यातो विष्णुः पुरुषविग्रहः।
स ते मोक्षयिता शापाद्राजंस्तस्माद्भविष्यसि॥

२२कृता च तेन कालेन निष्कृतिस्ते भविष्यति।
भारावतरणार्थं हि नरनारायणावुभौ॥

२३उत्पत्स्येते महावीर्यौ कलौ युग उपस्थिते।
एवं तौ शापमुत्सृज्य ब्राह्मणौ विगतज्वरौ॥

२४तां गां हि दुर्बलां वृद्धां ददतुर्ब्राह्मणाय वै।
एवं स राजा तं शापमुपभुङ्क्ते सुदारुणम्॥

२५कार्यार्थिनां विमर्दो हि राज्ञां दोषाय कल्पते।
तच्छीघ्रं दर्शनं मह्यमभिवर्तन्तु कार्यिणः॥

२६सुकृतस्य हि कार्यस्य फलं नावैति पार्थिवः।
तस्माद्गच्छ प्रतीक्षस्व सौमित्रे कार्यवाञ्जनः॥

‘ब्राह्मणौ पुनः अवदताम् — “त्वं कृकलासीभूतः श्वभ्रे गर्ते दीर्घकालं निवत्स्यसि। अस्मिन् लोके यदूनां कीर्तिवर्धनः वासुदेवः इति ख्यातः पुरुषविग्रहः विष्णुः उत्पत्स्यते। राजन्, सः त्वां शापात् मोक्षयिष्यति; तेन कालेन तव निष्कृतिः भविष्यति। भुवः भारस्य अवतरणार्थं महावीर्यौ नरनारायणौ उभौ कलियुगे उपस्थिते उत्पत्स्येते।” एवं शापम् उत्सृज्य तौ ब्राह्मणौ विगतज्वरौ अभवताम्, तां दुर्बलां वृद्धां गां च अन्यस्मै ब्राह्मणाय ददतुः। एवं सः राजा तं सुदारुणं शापम् अद्यापि उपभुङ्क्ते।’ ततः रामः निगमयति — ‘कार्यार्थिनां विमर्दः निराशा राज्ञां दोषाय कल्पते। तस्मात् कार्यिणः शीघ्रं मम दर्शनम् अभिवर्तन्तु। सुकृतस्य कार्यस्य फलं पार्थिवः न अवैति इति न; अवश्यं प्राप्नोति। तस्मात् सौमित्रे, गच्छ, कार्यवाञ्जनान् प्रतीक्षस्व।’ शापे अपि अनुग्रहः निहितः — मोक्षस्य कालः निर्दिष्टः। अत्र रामायणे एव कृष्णावतारस्य भविष्यवाणी दृश्यते, या पुराणानां नृगोद्धारकथया सह सङ्गच्छते। उभौ ब्राह्मणौ अन्ते गां तृतीयाय ददतुः — विवादस्य मूलम् एव त्यक्तम्, अतः तौ विगतज्वरौ। कथायाः उपदेशः स्पष्टः — प्रजायाः कार्ये विलम्बः अपि राज्ञः महान् दोषः। नृगः ब्रह्मण्यः सत्यवाक् दानशीलः च आसीत्, तथापि एकेन अनवधानेन सः दीर्घं दुःखम् अनुभवति; अतः राज्ञः गुणाः बहवः अपि एकं कर्तव्यम् अकृतं न क्षमन्ते। ‘अभिवर्तन्तु कार्यिणः’ इति आज्ञा रामस्य न्यायद्वारस्य सदा उद्घाटितत्वं सूचयति। अग्रिमे सर्गे नृगस्य शापानन्तरं व्यवस्था वर्ण्यते।

"The brahmins went on," said Rāma: "'Turned into a lizard, you shall live for a long time in a pit. But there shall be born in this world one who increases the glory of the Yadus, known as Vāsudeva, Viṣṇu in human form. He will release you from the curse, O king, and at that time your expiation will be complete. For to lift the burden from the earth, Nara and Nārāyaṇa will both be born, men of great valour, when the Kali age has come.' Having pronounced the curse, the two brahmins were rid of their fever, and they gave that weak old cow to another brahmin. So that king even now endures that terrible curse." Then Rāma drew the lesson. "A petitioner's distress brings guilt upon kings. So let those who have business come quickly into my presence. A ruler surely reaps the fruit of business well done. Go, then, Lakṣmaṇa, and watch for people who come with business." There was grace even in the curse, since the time of release was fixed; and here, in the Rāmāyaṇa itself, is a prophecy of Kṛṣṇa's birth, which fits the Purāṇic story of Nṛga's deliverance. In the end the brahmins gave the cow to a third man: the very cause of the quarrel was given up, and so their anger left them. The lesson is plain: even delay in the people's business is a great fault in a king. Nṛga was devoted to brahmins, truthful and generous, yet one lapse of attention brought him long suffering; a king's many virtues cannot excuse one duty left undone. Rāma's order that petitioners should come straight to him shows that his door of justice was always open. The next sarga tells what arrangements Nṛga made after he was cursed.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

परमाद्भुतम् ५३.१ अत्यन्तम् आश्चर्यकरम्

सन्धिः: परम + अद्भुतम् → परमाद्भुतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: परमम् अद्भुतम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (वाक्यस्य विशेषणम्)

दुर्लभस्त्वीदृशो ५३.२ एतादृशः तु कठिनतया प्राप्यः

सन्धिः: दुर्लभः + तु → दुर्लभस्तु (विसर्गस्य सकारः); तु + ईदृशः → त्वीदृशः — यण्सन्धिः (उ → व्); ईदृशः + बन्धुः → ईदृशो बन्धुः (विसर्गस्य उत्वम्)
समासः: दुःखेन लभ्यते इति दुर्लभः — उपपदसमासः (दुस्-उपसर्गेण)
विभक्तिः: ‘दुर्लभः’, ‘ईदृशः’ प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मनोऽनुगः ५३.२ मम मनसः अनुसारी

सन्धिः: मनः + अनुगः → मनोऽनुगः — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः: मनः अनुगच्छति इति मनोऽनुगः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

तन्निशामय ५३.३ तत् शृणु

सन्धिः: तत् + निशामय → तन्निशामय — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘तत्’ द्वितीया; ‘निशामय’ नि + √शम् (णिच्), लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

मर्माणि ५३.४ हृदयस्य कोमलस्थानानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (मर्मन्-शब्दः)

कार्यार्थिनश्च ५३.५ कार्यसिद्धिम् इच्छन्तः जनाः च

सन्धिः: कार्य + अर्थिनः → कार्यार्थिनः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अर्थिनः + च → अर्थिनश्च — विसर्गस्य शकारः
समासः: कार्यम् अर्थयन्ते इति कार्यार्थिनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

संवृते ५३.६ सर्वतः आवृते, निर्गमरहिते

सन्धिः: सम् + वृते → संवृते — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सम् + √वृ, क्त, सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (नरके इत्यस्य विशेषणम्)

ब्रह्मण्यः ५३.७ ब्राह्मणानां हितकारी, ब्राह्मणभक्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तद्धितान्तः — ब्रह्मणे हितः इति ब्रह्मण्यः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

स्वर्णभूषिताः ५३.८ सुवर्णालङ्कारैः अलङ्कृताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: स्वर्णेन भूषिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (गावः इत्यस्य विशेषणम्; ‘कोटीः’ इत्यनेन अन्वितम्)

स्पर्शितानघ ५३.९ हे निष्पाप, (राज्ञा) स्पृष्टा (दानार्थम्)

सन्धिः: स्पर्शिता + अनघ → स्पर्शितानघ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: न विद्यते अघं यस्य सः अनघः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘स्पर्शिता’ √स्पृश् (णिच्), क्त, प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्; ‘अनघ’ सम्बोधनम्

दरिद्रस्योञ्छवर्तिनः ५३.९ निर्धनस्य, क्षेत्रे पतितैः कणैः जीवतः

सन्धिः: दरिद्रस्य + उञ्छवर्तिनः → दरिद्रस्योञ्छवर्तिनः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: उञ्छेन वर्तते इति उञ्छवर्ती — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (ब्राह्मणस्य इत्यस्य विशेषणे)

अन्विषंस्तत्र ५३.१० अन्वेषणं कुर्वन् तत्र

सन्धिः: अन्विषन् + तत्र → अन्विषंस्तत्र — नकारस्य अनुस्वारः सकारागमश्च (नश्छव्यप्रशान्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अन्विषन्’ अनु + √इष्, शतृ, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

जीर्णवत्साम् ५३.११ यस्याः वत्सः वृद्धः जातः ताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: जीर्णः वत्सः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

शबलेत्येवम् ५३.१२ “हे शबले” इति

सन्धिः: शबले + इति → शबलेति — आर्षः सन्धिः (नियमतः अयादौ ‘शबलयिति’, लोपे ‘शबल इति’ अपेक्ष्यते; अत्र एकारः अवशिष्टः, इकारः लुप्तः); इति + एवम् → इत्येवम् — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘शबले’ सम्बोधनम्, स्त्रीलिङ्गम्

पावकोपमम् ५३.१३ अग्निसदृशतेजस्विनम्

सन्धिः: पावक + उपमम् → पावकोपमम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: पावकः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

गामन्वगाद्द्रुतम् ५३.१४ शीघ्रं गाम् अनुससार

सन्धिः: गाम् + अन्वगात् → गामन्वगात् (मकारस्य स्वरे संयोगः); अन्वगात् + द्रुतम् → अन्वगाद्द्रुतम् — जश्त्वम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अन्वगात्’ अनु + √इ, लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

विपश्चितोः ५३.१५ द्वयोः विदुषोः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: षष्ठी, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम् (विपश्चित्-शब्दः)

नृगशासनम् ५३.१६ नृगस्य निर्णयम् आज्ञां वा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नृगस्य शासनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

क्रोधमीयतुः ५३.१७ क्रोधं प्राप्तवन्तौ

सन्धिः: क्रोधम् + ईयतुः → क्रोधमीयतुः (मकारस्य स्वरे संयोगः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘ईयतुः’ √इ, लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्

घोराभिसंहितम् ५३.१८ भयङ्करेण अर्थेन युक्तम्

सन्धिः: घोर + अभिसंहितम् → घोराभिसंहितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: घोरेण अभिसंहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

कार्यसिद्ध्यर्थम् ५३.१८ कार्यस्य सिद्धेः निमित्तम्

सन्धिः: सिद्धि + अर्थम् → सिद्ध्यर्थम् — यण्सन्धिः (इ → य्)
समासः: कार्यस्य सिद्धिः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्यै इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः (अर्थशब्देन)
विभक्तिः: अव्ययवत् प्रयुक्तम्

कृकलासः ५३.१९ सरटः, गिरगिट इति लोके

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

कृकलीभूतः ५३.२० कृकलासरूपं प्राप्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृकलः अभूतः भूतः इति — च्विप्रत्ययान्तेन गतिसमासः
विभक्तिः: √भू, क्त, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

पुरुषविग्रहः ५३.२१ मनुष्यशरीरधारी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुरुषः विग्रहः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

भारावतरणार्थम् ५३.२२ भूमेः भारं न्यूनीकर्तुम्

सन्धिः: भार + अवतरण → भारावतरण — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: भारस्य अवतरणम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मै इदम् — अर्थशब्देन चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: अव्ययवत् प्रयुक्तम्

विगतज्वरौ ५३.२३ शान्तसन्तापौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विगतः ज्वरः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

उपभुङ्क्ते ५३.२४ अनुभवति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: उप + √भुज्, लट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

कार्यवाञ्जनः ५३.२६ कार्यम् इच्छतः जनान्

सन्धिः: कार्य + वाञ्जनः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कार्यं वाञ्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (मुद्रणे ‘वाञ्जनः’; ‘वाञ्छनः’ इति अपेक्ष्यते)
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्