॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ५२

उत्तरकाण्डम् — द्विपञ्चाशः सर्गः

लक्ष्मणस्य प्रत्यागमनं रामसान्त्वनं च

अयोध्यायां लक्ष्मणस्य प्रवेशः, दुःखितस्य रामस्य दर्शनं, सीतायाः वाल्मीक्याश्रमे विसर्जनस्य निवेदनं, कालस्य गतेः उपदेशः, रामस्य शान्तिः

केशिनीतीरे रात्रिम् उषित्वा प्रभाते लक्ष्मणः प्रययौ, अर्धदिवसे च रत्नसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् अयोध्यां प्राविशत्। ‘रामपादौ समासाद्य किं वक्ष्यामि’ इति चिन्तयन् सः दैन्यं जगाम। शशिसंनिभं रामभवनं दृष्ट्वा सः द्वारि रथात् अवतीर्य अवाङ्मुखः दीनमनाः प्रविश्य परमासने दीनम् आसीनम् अश्रुपूर्णनयनं राघवं ददर्श। तस्य चरणौ गृहीत्वा सः प्राञ्जलिः उवाच — ‘आर्यस्य आज्ञां पुरस्कृत्य जनकात्मजां गङ्गातीरे वाल्मीकेः शुभे आश्रमे विसृज्य अहं पुनः तव पादमूलम् उपासितुम् आगतः। पुरुषव्याघ्र, मा शुचः; कालस्य गतिः ईदृशी। सर्वे निचयाः क्षयान्ताः, समुच्छ्रयाः पतनान्ताः, संयोगाः विप्रयोगान्ताः, जीवितं मरणान्तम्। अतः पुत्रदारमित्रधनेषु अतिप्रसङ्गः न कर्तव्यः। त्वम् आत्मना आत्मानं, मनसा मनः, लोकान् अपि विनेतुं शक्तः; किं पुनः शोकम्। यदर्थं मैथिली त्यक्ता, सः अपवादः पुनः उत्पत्स्यते यदि त्वं शोचसि; अतः धैर्येण दुर्बलां बुद्धिं त्यज।’ मित्रवत्सलः रामः प्रीत्या उवाच — ‘लक्ष्मण, यथा वदसि तथा एव; मम आज्ञायाः पालनेन परितोषः जातः। तव सुरुचिरैः वाक्यैः अहम् अनुनीतः; संतापः निराकृतः।’

१अयोध्यायां लक्ष्मणस्य प्रवेशः

१तत्र तां रजनीमुष्य केशिन्यां रघुनन्दनः।
प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा॥

२ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः।
अयोध्यां रत्नसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम्॥

३सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः।
रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः॥

४तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं शशिसंनिभम्।
रामस्य परमोदारं पुरस्तात्समदृश्यत॥

५राज्ञस्तु भवनद्वारि सोऽवतीर्य नरोत्तमः।
अवाङ्मुखो दीनमनाः प्रविवेशानिवारितः॥

केशिन्यां तां रजनीम् उषित्वा रघुनन्दनः लक्ष्मणः प्रभाते पुनः उत्थाय प्रययौ। अर्धदिवसे प्राप्ते महारथः सः रत्नसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् अयोध्यां प्रविवेश। नगरी हृष्टा पुष्टा च — किन्तु नगरस्य हर्षः लक्ष्मणस्य दुःखस्य विपरीतः; प्रजाः न जानन्ति यत् तेषां वचनात् कीदृशं दुःखं राजकुले जातम्। सुमहामतिः सौमित्रिः परं दैन्यं जगाम — ‘रामपादौ समासाद्य गतः अहं किं वक्ष्यामि?’ इति। लक्ष्मणस्य चिन्ता — सः कार्यं कृत्वा आगतः, किन्तु तस्य निवेदनं रामस्य दुःखं वर्धयिष्यति इति भयम्। तस्य एवं चिन्तयानस्य रामस्य परमोदारं शशिसंनिभं भवनं पुरस्तात् समदृश्यत। नरोत्तमः सः राज्ञः भवनद्वारि रथात् अवतीर्य अवाङ्मुखः दीनमनाः अनिवारितः प्रविवेश। ‘शशिसंनिभम्’ इति भवनस्य शुभ्रता, किन्तु तत्र वसतः राज्ञः हृदयं अन्धकारमयम्। ‘अवाङ्मुखः’ इति लक्ष्मणस्य लज्जा दुःखं च — सः रामस्य मुखं द्रष्टुम् अपि संकुचति। समीक्षितसंस्करणे केशिन्याः स्थाने ‘गोमत्याम्’ इति पाठः; मुद्रणे पूर्वसर्गस्य अन्ते अपि ‘केशिन्याम्’ इति सङ्गतम्। लक्ष्मणस्य ‘सुमहामतिः’ इति विशेषणं सूचयति — सः बुद्धिमान्, अतः स्वनिवेदनस्य प्रभावं पूर्वम् एव चिन्तयति।

Lakṣmaṇa, joy of the Raghus, spent that night on the bank of the Keśinī, rose again at daybreak and set out. When half the day had passed, the great warrior entered Ayodhyā, full of treasures and thronged with happy, thriving people. The city's gladness was the very opposite of Lakṣmaṇa's grief; the people did not know what sorrow their words had brought upon the royal house. Wise as he was, Lakṣmaṇa sank into deep dejection. "When I reach Rāma's feet," he thought, "now that I have come back, what am I to say?" He had done what he was sent to do, but he feared that his report would only deepen Rāma's grief, and being wise he weighed its effect beforehand. As he pondered, Rāma's splendid palace, bright as the moon, came into view before him: the palace shone white, but the heart of the king who lived in it was dark. At the gate of the king's palace the best of men got down from his chariot and went in unhindered, his face cast down and his heart heavy, ashamed and grieving, shrinking even from looking at Rāma's face.

२दुःखितस्य रामस्य दर्शनं, लक्ष्मणस्य निवेदनम्

६स दृष्ट्वा राघवं दीनमासीनं परमासने।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां ददर्शाग्रजमग्रतः॥

७जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणो दीनचेतनः।
उवाच दीनया वाचा प्राञ्जलिः सुसमाहितः॥

८आर्यस्याज्ञां पुरस्कृत्य विसृज्य जनकात्मजाम्।
गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेराश्रमे शुभे॥

९तत्र तां च शुभाचारामाश्रमान्ते यशस्विनीम्।
पुनरप्यागतो वीर पादमूलमुपासितुम्॥

सः परमासने आसीनं दीनं राघवम् अग्रजम् अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्याम् अग्रतः ददर्श। रामः अपि दिनद्वयं शोकेन यापितवान् इति तस्य अश्रुपूर्णनयनाभ्यां ज्ञायते — राजासने आसीनः अपि सः दीनः। दीनचेतनः लक्ष्मणः तस्य चरणौ जग्राह, प्राञ्जलिः सुसमाहितः दीनया वाचा उवाच — ‘आर्यस्य आज्ञां पुरस्कृत्य जनकात्मजां गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेः शुभे आश्रमे विसृज्य, वीर, तत्र च आश्रमान्ते शुभाचारां यशस्विनीं तां त्यक्त्वा, पुनः अपि तव पादमूलम् उपासितुम् आगतः अस्मि।’ लक्ष्मणस्य निवेदनं संक्षिप्तं, वस्तुनिष्ठं च — सः सीतायाः विलापं, तस्याः सन्देशं च अत्र न कथयति; रामस्य दुःखं न वर्धयितुम्। तस्य ‘शुभाचारां यशस्विनीम्’ इति विशेषणे सीतायाः शुद्धेः साक्ष्यम् अपि निहितम्। ‘पुनः अपि पादमूलम् उपासितुम्’ इति वचनेन लक्ष्मणः स्वसेवाम् अविच्छिन्नां घोषयति — कार्यं दुःखदम् अपि सः रामस्य सेवकः एव। नवमस्य पूर्वार्धं वुल्गेटमात्रम्। ‘यथोद्दिष्टे’ इति — रामेण यथा निर्दिष्टं, तथा एव वाल्मीकेः आश्रमे; लक्ष्मणः आज्ञायाः पूर्णपालनं निवेदयति।

He saw his elder brother Rāghava before him, seated on his high seat, dejected, his eyes full of tears; the tears showed that Rāma too had passed those two days in grief, and sitting on the royal seat did not lift his sorrow. Sick at heart, Lakṣmaṇa clasped his feet and, with joined palms and a collected mind, said in a sorrowful voice, "Honouring my noble brother's command, I have left the daughter of Janaka on the bank of the Gaṅgā, at Vālmīki's fair hermitage, just as you directed. I left that virtuous and glorious lady there at the edge of the hermitage, hero, and I have come back to serve at your feet once more." His report was brief and kept to the facts; he said nothing here of Sītā's lament or her message, so as not to add to Rāma's pain. Yet in calling her "virtuous and glorious" he bore witness to her purity, and by saying he had come back to serve at Rāma's feet he declared that his service had not been broken: painful as the task had been, he was still Rāma's servant.

३कालस्य गतेः उपदेशः

१०मा शुचः पुरुषव्याघ्र कालस्य गतिरीदृशी।
त्वद्विधा नहि शोचन्ति बुद्धिमन्तो मनस्विनः॥

११सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्॥

१२तस्मात्पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु च धनेषु च।
नातिप्रसङ्गः कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम्॥

१३शक्तस्त्वमात्मनाऽऽत्मानं विनेतुं मनसा मनः।
लोकान्सर्वांश्च काकुत्स्थ किं पुनः शोकमात्मनः॥

१४नेदृशेषु विमुह्यन्ति त्वद्विधाः पुरुषर्षभाः।
अपवादः स किल ते पुनरेष्यति राघव॥

१५यदर्थं मैथिली त्यक्ता अपवादभयान्नृप।
सोऽपवादः पुरे राजन्भविष्यति न संशयः॥

१६स त्वं पुरुषशार्दूल धैर्येण सुसमाहितः।
त्यजेमां दुर्बलां बुद्धिं संतापं मा कुरुष्व ह॥

‘पुरुषव्याघ्र, मा शुचः; कालस्य गतिः ईदृशी। त्वद्विधाः बुद्धिमन्तः मनस्विनः न हि शोचन्ति। सर्वे निचयाः क्षयान्ताः, समुच्छ्रयाः पतनान्ताः, संयोगाः विप्रयोगान्ताः, जीवितं च मरणान्तम्।’ अयं श्लोकः रामायणस्य प्रसिद्धतमेषु — अयोध्याकाण्डे अपि रामः भरतं प्रति एतम् एव उपदेशं ददाति; अत्र लक्ष्मणः रामस्य एव वचनं रामाय प्रत्यर्पयति। ‘तस्मात् पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु धनेषु च अतिप्रसङ्गः न कर्तव्यः; तैः विप्रयोगः हि ध्रुवः। काकुत्स्थ, त्वम् आत्मना आत्मानं, मनसा मनः, सर्वान् लोकान् अपि विनेतुं शक्तः; किं पुनः आत्मनः शोकम्? पुरुषर्षभाः त्वद्विधाः ईदृशेषु न विमुह्यन्ति। राघव, सः अपवादः पुनः ते एष्यति; नृप, यदर्थं मैथिली अपवादभयात् त्यक्ता, सः एव अपवादः — राजन्, न संशयः — पुरे पुनः भविष्यति। पुरुषशार्दूल, सः त्वं धैर्येण सुसमाहितः इमां दुर्बलां बुद्धिं त्यज; संतापं मा कुरुष्व।’ लक्ष्मणस्य तर्कः चतुरः — यदि रामः शोचति, तर्हि पौराः वदिष्यन्ति ‘रामः सीतां त्यक्त्वा अपि तस्याः कृते शोचति’ इति; एवं परित्यागस्य प्रयोजनम् एव नष्टं स्यात्। हिन्दीभाष्यम् अपि व्याख्याति — ‘लोग कहेंगे कि दूसरेके घरमें रही हुई स्त्रीका त्याग करके ये रात-दिन उसीकी चिन्तासे दुःखी रहते हैं’। अत्र लक्ष्मणः केवलं भ्राता न, अपि तु मन्त्री इव रामं राजधर्मं स्मारयति। पूर्वसर्गेषु लक्ष्मणः एव रोदिति स्म; अधुना सः एव दृढः सन् रामं सान्त्वयति — भूमिकायाः विपर्ययः। द्वादशः श्लोकः, चतुर्दशस्य पञ्चदशस्य च उत्तरार्धे वुल्गेटमात्राणि। ‘दुर्बलां बुद्धिम्’ इति वचनं कठोरम् अपि — लक्ष्मणः रामस्य शोकं दौर्बल्यं मन्यते, वीरस्य अयोग्यम्।

"Do not grieve, tiger among men," he went on. "Such is the course of time. Men like you, wise and high-minded, do not grieve. All that is gathered ends in decay, all that rises ends in a fall, all union ends in parting, and life ends in death." This is one of the most famous verses of the Rāmāyaṇa; in the Ayodhyā Kāṇḍa Rāma gave the same teaching to Bharata, and now Lakṣmaṇa gave Rāma's own words back to him. "So one should not be too deeply attached to sons or wives, to friends or wealth, for parting from them is certain. You can master self by self and mind by mind, Kākutstha, and all the worlds besides; how much more your own grief! Bulls among men like you are not bewildered by such things. That slander will come back upon you, Rāghava. The very slander for fear of which Maithilī was abandoned will arise again in the city, O king; there is no doubt of it. So, tiger among men, be steadfast and collected; give up this weakness of mind and do not torment yourself." Lakṣmaṇa's reasoning was shrewd: if Rāma went on grieving, the citizens would say that he had cast off the woman who had lived in another man's house and yet mourned for her night and day, and the whole purpose of the abandonment would be lost. Here Lakṣmaṇa spoke not only as a brother but almost as a minister, reminding Rāma of a king's duty. In the earlier sargas it was Lakṣmaṇa who wept; now he stood firm and comforted Rāma, and the roles were reversed. "Weakness of mind" is a hard phrase: Lakṣmaṇa counted Rāma's grief as a frailty unworthy of a hero.

४रामस्य शान्तिः

१७एवमुक्तः स काकुत्स्थो लक्ष्मणेन महात्मना।
उवाच परया प्रीत्या सौमित्रिं मित्रवत्सलः॥

१८एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण।
परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने॥

१९निवृत्तिश्चागता सौम्य संतापश्च निराकृतः।
भवद्वाक्यैः सुरुचिरैरनुनीतोऽस्मि लक्ष्मण॥

महात्मना लक्ष्मणेन एवम् उक्तः मित्रवत्सलः काकुत्स्थः परया प्रीत्या सौमित्रिम् उवाच — ‘नरश्रेष्ठ, वीर लक्ष्मण, यथा वदसि, एवम् एतत्। मम कार्यस्य अनुशासने कृते मे परितोषः जातः। सौम्य, निवृत्तिः आगता, संतापः च निराकृतः; लक्ष्मण, भवतः सुरुचिरैः वाक्यैः अहम् अनुनीतः अस्मि।’ रामः भ्रातुः उपदेशं स्वीकरोति — राजा अपि विनयेन कनिष्ठस्य वचनं शृणोति। ‘निवृत्तिः’ इति — दुःखात् निवृत्तिः, शान्तिः; हिन्दीभाष्यम् ‘मैं दुःखसे निवृत्त हो गया’ इति व्याचष्टे। किन्तु रामस्य शान्तिः बाह्या इव — तस्य हृदये सीता सदा वसति, यथा अग्रे अश्वमेधे सुवर्णसीताप्रतिमया सूच्यते। एवं सीतापरित्यागस्य प्रसङ्गः अत्र समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामः पुनः प्रजाकार्येषु प्रवर्तते, नृगराजस्य कथां च लक्ष्मणाय कथयति। ‘परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने’ इति — रामः लक्ष्मणस्य आज्ञापालनं प्रशंसति; तस्य कर्तव्यनिष्ठा रामस्य प्रीतेः कारणम्। ‘मित्रवत्सलः’ इति विशेषणं रामस्य स्नेहशीलतां पुनः स्मारयति — दुःखे अपि सः भ्रातरि स्निग्धः। एवं सर्गस्य अन्ते राजधर्मः गृहधर्मं जयति, किन्तु कविः पाठकस्य मनसि रामस्य गूढं दुःखं स्थापयति।

So addressed by the great-souled Lakṣmaṇa, Kākutstha, who loved those close to him, spoke to him with great affection, tender towards his brother even in his sorrow. "It is just as you say, best of men, heroic Lakṣmaṇa," he said, "and I am well pleased that my command has been carried out. Relief has come, gentle one, and my anguish is dispelled. Your fine words have consoled me, Lakṣmaṇa." The king humbly accepted his younger brother's counsel, and praised his faithfulness in carrying out the order. He said he had turned away from his grief; yet his calm seems only outward, for Sītā lived in his heart always, as the golden image of Sītā at the horse-sacrifice will later show. So the episode of Sītā's abandonment ends here: the king's duty prevails over the householder's, but the poet leaves Rāma's hidden grief lodged in the reader's mind. In the next sarga Rāma turns again to the business of his subjects and tells Lakṣmaṇa the story of King Nṛga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
रजनीमुष्य ५२.१ रात्रिं निवस्य
सन्धिः
रजनीम् + उष्य → रजनीमुष्य — मकारः स्वरेण संयुज्यते
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘रजनीम्’ द्वितीया (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे); ‘उष्य’ ल्यबन्तम् (‘वस्’ धातुः)
अर्धदिवसे ५२.२ मध्याह्ने
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘ततोऽर्धदिवसे’ इति पूर्वरूपम्
समासः
दिवसस्य अर्धम् — एकदेशितत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
हृष्टपुष्टजनावृताम् ५२.२ प्रसन्नैः समृद्धैः जनैः पूर्णाम्
सन्धिः
जन + आवृता → जनावृता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
हृष्टाः पुष्टाः च जनाः (कर्मधारयः); तैः आवृताम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुमहामतिः ५२.३ अतिबुद्धिमान्
सन्धिः
महत् + मति → महामति — आत्वम्
समासः
सुष्ठु महती मतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चिन्तयानस्य ५२.४ चिन्तयतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘चिन्त्’ धातोः शानच्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (अनादरे/सतिषष्ठी)
शशिसंनिभम् ५२.४ चन्द्रसदृशधवलम्
सन्धिः
सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
शशिना संनिभम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम् (‘भवनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समदृश्यत ५२.४ दृष्टम् अभवत्
सन्धिः
सम् + अदृश्यत → समदृश्यत — मकारः स्वरेण संयुज्यते
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ पूर्वात् ‘दृश्’ धातोः कर्मणि लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
भवनद्वारि ५२.५ गृहद्वारे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भवनस्य द्वाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘द्वार्’ शब्दः)
सोऽवतीर्य ५२.५ सः अवरुह्य
सन्धिः
सः + अवतीर्य → सोऽवतीर्य — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘सः’ प्रथमा; ‘अवतीर्य’ ल्यबन्तम्
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम् ५२.६ अश्रुपूर्णनयनाभ्याम् उपलक्षितम्
सन्धिः
नेत्राभ्याम् + अश्रुपूर्णाभ्याम् — मकारः स्वरेण संयुज्यते
समासः
अश्रुभिः पूर्णे — तृतीयातत्पुरुषः (‘अश्रुपूर्ण’)
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम् (इत्थंभूतलक्षणे)
ददर्शाग्रजमग्रतः ५२.६ ज्येष्ठभ्रातरं पुरतः अपश्यत्
सन्धिः
ददर्श + अग्रजम् → ददर्शाग्रजम् (सवर्णदीर्घसन्धिः); अग्रजम् + अग्रतः → अग्रजमग्रतः
समासः
अग्रे जातः अग्रजः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘ददर्श’ लिट्; ‘अग्रजम्’ द्वितीया; ‘अग्रतः’ अव्ययम्
दीनचेतनः ५२.७ खिन्नमनाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दीना चेतना यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आर्यस्याज्ञाम् ५२.८ ज्येष्ठस्य आदेशम्
सन्धिः
आर्यस्य + आज्ञाम् → आर्यस्याज्ञाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘आर्यस्य’ षष्ठी; ‘आज्ञाम्’ द्वितीया
यथोद्दिष्टे ५२.८ यथा निर्दिष्टं तथा
सन्धिः
यथा + उद्दिष्टे → यथोद्दिष्टे — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
यथा उद्दिष्टम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘आश्रमे’ इत्यस्य विशेषणम्)
शुभाचाराम् ५२.९ सदाचाराम्
सन्धिः
शुभ + आचार → शुभाचार — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शुभः आचारः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पादमूलमुपासितुम् ५२.९ चरणसेवां कर्तुम्
सन्धिः
पादमूलम् + उपासितुम् — मकारः स्वरेण संयुज्यते; उप + आसितुम् → उपासितुम् (सवर्णदीर्घसन्धिः)
समासः
पादयोः मूलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘पादमूलम्’ द्वितीया; ‘उपासितुम्’ तुमुन्नन्तम्
पुरुषव्याघ्र ५२.१० नरश्रेष्ठ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुरुषः व्याघ्रः इव — उपमितकर्मधारयः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
त्वद्विधाः ५२.१० त्वत्सदृशाः
सन्धिः
त्वत् + विध → त्वद्विध — जश्त्वसन्धिः
समासः
त्वं विधा (प्रकारः) येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
क्षयान्ताः ५२.११ नाशे समाप्ताः
सन्धिः
क्षय + अन्ताः → क्षयान्ताः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
क्षयः अन्तः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
समुच्छ्रयाः ५२.११ उन्नतयः
सन्धिः
सम् + उत् + श्रयाः → समुच्छ्रयाः — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श → च्छ)
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘उत्’ पूर्वात् ‘श्रि’ धातोः अच्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विप्रयोगान्ताः ५२.११ वियोगे पर्यवसिताः
सन्धिः
विप्रयोग + अन्ताः → विप्रयोगान्ताः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
विप्रयोगः अन्तः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नातिप्रसङ्गः ५२.१२ अत्यासक्तिः न
सन्धिः
न + अतिप्रसङ्गः → नातिप्रसङ्गः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अतिशयितः प्रसङ्गः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शक्तस्त्वमात्मनाऽऽत्मानम् ५२.१३ त्वं स्वयं स्वं नियन्तुं समर्थः
सन्धिः
शक्तः + त्वम् → शक्तस्त्वम् (विसर्गस्य सकारः); आत्मना + आत्मानम् → आत्मनाऽऽत्मानम् (सवर्णदीर्घसन्धिः, द्विरवग्रहेण सूचितः)
समासः
समासः नास्ति (पदत्रयं संहितया)
विभक्तिः
‘शक्तः’ प्रथमा; ‘आत्मना’ तृतीया; ‘आत्मानम्’ द्वितीया
विमुह्यन्ति ५२.१४ मोहं यान्ति
सन्धिः
वि + मुह्यन्ति — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ पूर्वात् ‘मुह्’ धातोः लट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
पुनरेष्यति ५२.१४ पुनः आगमिष्यति
सन्धिः
पुनर् + एष्यति → पुनरेष्यति — रेफः स्वरेण संयुज्यते
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘एष्यति’ लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘इ’ धातुः)
अपवादभयान्नृप ५२.१५ हे राजन्, निन्दाभयात्
सन्धिः
अपवादभयात् + नृप → अपवादभयान्नृप — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः
अपवादात् भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अपवादभयात्’ पञ्चमी; ‘नृप’ सम्बोधनम्
पुरुषशार्दूल ५२.१६ नरसिंह
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुरुषः शार्दूलः इव — उपमितकर्मधारयः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
मित्रवत्सलः ५२.१७ सुहृत्प्रियः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मित्रेषु वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘काकुत्स्थः’ इत्यस्य विशेषणम्; समीक्षिते ‘mitravatsalam’ इति द्वितीया)
कार्यानुशासने ५२.१८ आज्ञापालने
सन्धिः
कार्य + अनुशासन → कार्यानुशासन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कार्यस्य अनुशासनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
अनुनीतोऽस्मि ५२.१९ सान्त्वितः अस्मि
सन्धिः
अनुनीतः + अस्मि → अनुनीतोऽस्मि — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘अनुनीतः’ प्रथमा; ‘अस्मि’ लट्, उत्तमपुरुषः