उत्तरकाण्डम् — एकपञ्चाशः सर्गः

दुर्वाससः भविष्यवचनं भृगुशापकथा च

वसिष्ठाश्रमे दशरथस्य प्रश्नः, दुर्वाससा कथिता भृगुपत्नीवधस्य विष्णुशापस्य च कथा, रामस्य भविष्यं, लक्ष्मणस्य सान्त्वनं, केशिनीतीरे वासः

लक्ष्मणेन प्रेरितः सुमन्त्रः दुर्वाससः वचनं कथयामास — ‘पुरा अत्रेः पुत्रः दुर्वासाः वसिष्ठाश्रमे वार्षिक्यम् उवास। तव पिता पुरोहितं द्रष्टुं तत्र गत्वा वसिष्ठस्य सव्यपार्श्वे उपविष्टं सूर्यसंकाशं दुर्वाससं ददर्श। ताभ्यां पूजितः सः कथाप्रसङ्गे अपृच्छत् — मम वंशः कियत्कालं भविष्यति, रामस्य अन्येषां पुत्राणां तेषां सुतानां च आयुः कियत्? दुर्वासाः उवाच — पुरा देवासुरयुद्धे सुरैः भर्त्स्यमानाः दैत्याः भृगुपत्नीं शरणं गताः; तया दत्ताभयाः ते तत्र न्यवसन्। क्रुद्धः सुरेश्वरः विष्णुः चक्रेण तस्याः शिरः अहरत्। भृगुः क्रुद्धः विष्णुं शशाप — यस्मात् त्वम् अवध्यां मम पत्नीम् अवधीः, तस्मात् मानुषे लोके जनिष्यसि, बहुवार्षिकं पत्नीवियोगं च प्राप्स्यसि। शापेन पीडितः भृगुः तं देवम् आराधयत्; भक्तवत्सलः विष्णुः लोकानां प्रियार्थं तं शापं स्वीकृतवान्। सः एव तव पुत्रः रामः इति विख्यातः। सः भृगुशापस्य फलं प्राप्स्यति; दीर्घकालम् अयोध्यायाः पतिः भविष्यति, एकादशवर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति, अश्वमेधैः यक्ष्यति, बहून् राजवंशान् स्थापयिष्यति; सीतायां तस्य द्वौ पुत्रौ भविष्यतः।’ एवं वंशस्य गतागतम् आख्याय मुनिः तूष्णीम् आसीत्; दशरथः पुरीं प्रत्यागमत्। ‘अतः संतापः न कार्यः; सीतायाः पुत्रौ रामः अयोध्यायाः अन्यत्र अभिषेक्ष्यति’ इति सुमन्त्रः अवदत्। लक्ष्मणः प्रहृष्टः ‘साधु साधु’ इति अब्रवीत्। तौ केशिन्याः तीरे रात्रिम् अवसताम्।

१वसिष्ठाश्रमे दशरथस्य प्रश्नः

१तथा संचोदितः सूतो लक्ष्मणेन महात्मना।
तद्वाक्यमृषिणा प्रोक्तं व्याहर्तुमुपचक्रमे॥

२पुरा नाम्ना हि दुर्वासा अत्रेः पुत्रो महामुनिः।
वसिष्ठस्याश्रमे पुण्ये वार्षिक्यं समुवास ह॥

३तमाश्रमं महातेजाः पिता ते सुमहायशाः।
पुरोहितं महात्मानं दिदृक्षुरगमत्स्वयम्॥

४स दृष्ट्वा सूर्यसंकाशं ज्वलन्तमिव तेजसा।
उपविष्टं वसिष्ठस्य सव्यपार्श्वे महामुनिम्॥

५तौ मुनी तापसश्रेष्ठौ विनीतो ह्यभ्यवादयत्।
स ताभ्यां पूजितो राजा स्वागतेनासनेन च॥

६पाद्येन फलमूलैश्च उवास मुनिभिः सह।
तेषां तत्रोपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः॥

७बभूवुः परमर्षीणां मध्यादित्यगतेऽहनि।
ततः कथायां कस्यांचित्प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः॥

८उवाच तं महात्मानमत्रेः पुत्रं तपोधनम्।
भगवन्किंप्रमाणेन मम वंशो भविष्यति॥

९किमायुश्च हि मे रामः पुत्राश्चान्ये किमायुषः।
रामस्य च सुता ये स्युस्तेषामायुः कियद्भवेत्॥

१०काम्यया भगवन्ब्रूहि वंशस्यास्य गतिं मम।
तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं राज्ञो दशरथस्य तु॥

महात्मना लक्ष्मणेन तथा संचोदितः सूतः ऋषिणा प्रोक्तं तत् वाक्यं व्याहर्तुम् उपचक्रमे — ‘पुरा अत्रेः पुत्रः दुर्वासाः नाम महामुनिः वसिष्ठस्य पुण्ये आश्रमे वार्षिक्यं समुवास। तव पिता महातेजाः सुमहायशाः दशरथः महात्मानं पुरोहितं द्रष्टुं स्वयं तम् आश्रमम् अगमत्। सः वसिष्ठस्य सव्यपार्श्वे उपविष्टं सूर्यसंकाशं तेजसा ज्वलन्तम् इव महामुनिं ददर्श। विनीतः सः तौ तापसश्रेष्ठौ मुनी अभ्यवादयत्। ताभ्यां स्वागतेन, आसनेन, पाद्येन, फलमूलैः च पूजितः राजा मुनिभिः सह उवास। तत्र उपविष्टानां तेषां परमर्षीणां मध्यादित्यगते अहनि ताः ताः सुमधुराः कथाः बभूवुः। ततः कस्यांचित् कथायां प्राञ्जलिः प्रग्रहः नृपः अत्रेः पुत्रं तपोधनं महात्मानम् उवाच — भगवन्, मम वंशः किंप्रमाणेन भविष्यति? मम रामः किमायुः, अन्ये पुत्राः किमायुषः? रामस्य ये सुताः स्युः, तेषाम् आयुः कियत् भवेत्? भगवन्, काम्यया मम अस्य वंशस्य गतिं ब्रूहि। राज्ञः दशरथस्य तत् व्याहृतं वाक्यं श्रुत्वा सुमहातेजाः दुर्वासाः व्याहर्तुम् उपचक्रमे।’ दशरथस्य प्रश्नः पितुः स्वाभाविकी चिन्ता — स्वपुत्राणां वंशस्य च भविष्यं ज्ञातुम्। दुर्वासाः उग्रकोपः इति प्रसिद्धः; किन्तु अत्र सः भविष्यद्रष्टा ऋषिः। प्रसङ्गः वसिष्ठस्य आश्रमे, राजपुरोहितस्य सान्निध्ये — अतः वचनस्य प्रामाण्यं दृढम्। ‘प्रग्रहः’ इति पदं सूचयति — राजा स्वयं विनयेन नतः, मुनीनां पुरतः अभिमानरहितः। वार्षिक्यम् इति वर्षाकालस्य चातुर्मास्यवासः — ऋषयः वर्षासु एकत्र निवसन्ति। ‘काम्यया’ इति — यदि भवतः इच्छा, तर्हि ब्रूहि इति विनयपूर्णा प्रार्थना। सुमन्त्रः स्वयं तस्मिन् प्रसङ्गे उपस्थितः आसीत्, अतः सः प्रत्यक्षदर्शी इव वदति; तस्य कथनं श्रुतिपरम्परा न, अपि तु स्वानुभवः। दशरथः त्रीन् प्रश्नान् पृच्छति — वंशस्य परिमाणं, रामस्य अन्येषां पुत्राणां च आयुः, पौत्राणाम् आयुः च। एतेषाम् उत्तरं दुर्वासाः एकया कथया ददाति, यस्याः मूलं देवासुरयुद्धे। मुनेः सूर्यसंकाशत्वं तस्य तपसः तेजः सूचयति; राजा तं दृष्ट्वा एव विनयेन नमति।

So urged by the great-souled Lakṣmaṇa, the charioteer began to relate what the sage had said, and he spoke as an eyewitness, for he had been there himself. "Long ago," he said, "the great sage Durvāsā, son of Atri, spent the rainy season in Vasiṣṭha's holy hermitage, as sages stay in one place during the four months of the rains. Your illustrious father, the splendid and renowned Daśaratha, went himself to that hermitage to see his great-souled family priest. There, seated at Vasiṣṭha's left side, he saw a great sage bright as the sun, blazing as it were with radiance, the fire of his austerities. The king humbly saluted both those sages, the best of ascetics, and they honoured him with a welcome, a seat, water for his feet, and fruits and roots, and he stayed there with them. As they sat together at midday, many delightful stories were told among the great seers. Then, in the course of one story, the king, restrained and with joined palms, said to the great-souled son of Atri, rich in austerity, 'Lord, how long will my line endure? How long will my Rāma live, and my other sons? And the sons Rāma may have, how long will they live? If you are willing, lord, tell me the course of this line of mine.' When he heard King Daśaratha's words, Durvāsā of great splendour began to speak." Daśaratha's question was a father's natural wish to know the future of his sons and his line, and he asked it in all humility, without a king's pride before the sages: how long the line would last, how long his sons would live, how long his grandsons. Durvāsā was famous for his fierce temper, but here he appears as a seer of the future; and because all this took place in Vasiṣṭha's hermitage, in the presence of the royal priest, his words carry full authority. He answered all three questions with a single story, whose roots lay in the war of the gods and the asuras.

२भृगुपत्नीवधः, विष्णोः भृगुशापः

११दुर्वासाः सुमहातेजा व्याहर्तुमुपचक्रमे।
शृणु राजन्पुरा वृत्तं तदा देवासुरे युधि॥

१२दैत्याः सुरैर्भर्त्स्यमाना भृगुपत्नीं समाश्रिताः।
तया दत्ताभयास्तत्र न्यवसन्नभयास्तदा॥

१३तया परिगृहीतांस्तान्दृष्ट्वा क्रुद्धः सुरेश्वरः।
चक्रेण शितधारेण भृगुपत्न्याः शिरोऽहरत्॥

१४ततस्तां निहतां दृष्ट्वा पत्नीं भृगुकुलोद्वहः।
शशाप सहसा क्रुद्धो विष्णुं रिपुकुलार्दनम्॥

१५यस्मादवध्यां मे पत्नीमवधीः क्रोधमूर्च्छितः।
तस्मात्त्वं मानुषे लोके जनिष्यसि जनार्दन॥

१६तत्र पत्नीवियोगं त्वं प्राप्स्यसे बहुवार्षिकम्।
शापाभिहतचेतास्तु स्वात्मना भावितोऽभवत्॥

१७अर्चयामास तं देवं भृगुः शापेन पीडितः।
तपसाऽऽराधितो देवो ह्यब्रवीद्भक्तवत्सलः॥

१८लोकानां सम्प्रियार्थं तु तं शापं गृह्यमुक्तवान्।
इति शप्तो महातेजा भृगुणा पूर्वजन्मनि॥

१९इहागतो हि पुत्रत्वं तव पार्थिवसत्तम।
राम इत्यभिविख्यातस्त्रिषु लोकेषु मानद॥

‘राजन्, पुरा देवासुरे युधि यत् वृत्तं, तत् शृणु। सुरैः भर्त्स्यमानाः दैत्याः भृगुपत्नीं समाश्रिताः; तया दत्ताभयाः ते तत्र निर्भयाः न्यवसन्। तया परिगृहीतान् तान् दृष्ट्वा क्रुद्धः सुरेश्वरः विष्णुः शितधारेण चक्रेण भृगुपत्न्याः शिरः अहरत्। ततः निहतां पत्नीं दृष्ट्वा भृगुकुलोद्वहः भृगुः सहसा क्रुद्धः रिपुकुलार्दनं विष्णुं शशाप — जनार्दन, यस्मात् क्रोधमूर्च्छितः त्वं मम अवध्यां पत्नीम् अवधीः, तस्मात् मानुषे लोके जनिष्यसि; तत्र बहुवार्षिकं पत्नीवियोगं प्राप्स्यसि। शापेन अभिहतचेताः भृगुः स्वात्मना भावितः अभवत् — पश्चात्तापं प्राप्तः। शापेन पीडितः भृगुः तं देवम् अर्चयामास। तपसा आराधितः भक्तवत्सलः देवः अब्रवीत् — लोकानां सम्प्रियार्थं तं शापं गृह्णामि इति। एवं पूर्वजन्मनि भृगुणा शप्तः सः महातेजाः, पार्थिवसत्तम, इह तव पुत्रत्वम् आगतः; मानद, सः त्रिषु लोकेषु राम इति अभिविख्यातः।’ अस्याः कथायाः उद्देशः — रामस्य सीतावियोगः न आकस्मिकः, अपि तु पुरा विष्णोः स्वीकृतस्य शापस्य फलम्। विष्णुः भक्तस्य भृगोः शापम् अपि लोकहिताय स्वीकरोति — भगवतः भक्तवात्सल्यस्य दृष्टान्तः। ‘अवध्यां पत्नीम्’ इति — स्त्री अवध्या इति धर्मः; तस्य उल्लङ्घनस्य फलं विष्णुः अपि भुङ्क्ते। अयं सम्पूर्णः प्रसङ्गः (११.२–२०.१) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते; सः वुल्गेटपाठस्य विशेषः। अत्र रामस्य दुःखस्य दैविकं कारणं दर्शयित्वा कविः पाठकस्य मनसि रामस्य निर्णयस्य कठोरतां मृदूकरोति। भृगोः पश्चात्तापः अपि स्मरणीयः — क्रोधेन शापं दत्त्वा सः ‘स्वात्मना भावितः’ इति तं शापं मनसा पुनः विचारयति, तस्य निवारणाय च देवम् आराधयति। कथायाः विरोधः सूक्ष्मः — विष्णुः देवानां रक्षणाय दैत्यान् हन्तुम् इच्छति, किन्तु ते ऋषिपत्न्याः शरणं गताः; शरणागतस्य रक्षणं ऋषिपत्न्याः धर्मः, दैत्यानां वधः देवस्य कर्तव्यम्। उभयोः धर्मयोः संघर्षात् शापः उत्पन्नः। एवम् एव रामस्य अपि प्रजाधर्मस्य पतिधर्मस्य च संघर्षः। ‘रिपुकुलार्दनम्’ इति विष्णोः विशेषणं भृगोः क्रोधस्य कारणं स्मारयति — यः शत्रून् हन्ति, सः अद्य निरपराधां स्त्रियम् अहन्।

"'Hear, O king,'" Durvāsā said, "'what happened long ago in the war between the gods and the asuras. The daityas, harried by the gods, took refuge with Bhṛgu's wife, and when she granted them safety they lived there without fear. Seeing them sheltered by her, the lord of the gods, Viṣṇu, was enraged and with his sharp-edged discus he cut off the head of Bhṛgu's wife. When Bhṛgu, the founder of his line, saw his wife slain, in sudden anger he cursed Viṣṇu, destroyer of hostile races: "Since in the madness of your anger you have killed my wife, who ought never to have been killed, you shall be born, Janārdana, in the world of men, and there you shall suffer separation from your wife for many years." But once he had spoken, Bhṛgu's mind was stricken by his own curse and he grew troubled within himself, and afflicted by it he worshipped that god. The god, who loves his devotees, was pleased with his austerity and said that for the good of the worlds he would accept the curse. So it is that the mighty one, cursed by Bhṛgu in a former birth, has come here as your son, best of kings, and is renowned in the three worlds as Rāma.'" The purpose of this story is to show that Rāma's separation from Sītā was no accident but the fruit of a curse Viṣṇu had accepted long before, and that Viṣṇu took on even his devotee's curse for the good of the world, an instance of the Lord's love for those devoted to him. A woman must never be killed, and even Viṣṇu bears the consequence of breaking that law: the destroyer of enemies had killed a blameless woman. Bhṛgu's remorse is worth noting too: having cursed in anger, he thought again and sought to make amends by worshipping the god. The conflict in the story is subtle. Viṣṇu sought to kill the daityas to protect the gods, but they had taken refuge with the sage's wife, and protecting those who seek refuge was her dharma, while destroying the daityas was the god's duty; the curse arose from the clash of two duties. Rāma's own conflict, between his duty to his subjects and his duty as a husband, is of the same kind. By showing a divine cause for Rāma's sorrow, the poet softens for the reader the harshness of his decision.

३रामस्य भविष्यम्

२०तत्फलं प्राप्स्यते चापि भृगुशापकृतं महत्।
अयोध्यायाः पती रामो दीर्घकालं भविष्यति॥

२१सुखिनश्च समृद्धाश्च भविष्यन्त्यस्य येऽनुगाः।
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च॥

२२रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति।
समृद्धैश्चाश्वमेधैश्च इष्ट्वा परमदुर्जयः॥

२३राजवंशांश्च बहुशो बहून्संस्थापयिष्यति।
द्वौ पुत्रौ तु भविष्येते सीतायां राघवस्य तु॥

२४स सर्वमखिलं राज्ञो वंशस्याह गतागतम्।
आख्याय सुमहातेजास्तूष्णीमासीन्महामुनिः॥

२५तूष्णींभूते तदा तस्मिन्राजा दशरथो मुनौ।
अभिवाद्य महात्मानौ पुनरायात्पुरोत्तमम्॥

‘भृगुशापकृतं तत् महत् फलं रामः प्राप्स्यते; अपि च सः दीर्घकालम् अयोध्यायाः पतिः भविष्यति। अस्य ये अनुगाः, ते सुखिनः समृद्धाः च भविष्यन्ति। दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च राज्यम् उपासित्वा रामः ब्रह्मलोकं गमिष्यति। परमदुर्जयः सः समृद्धैः अश्वमेधैः इष्ट्वा बहुशः बहून् राजवंशान् संस्थापयिष्यति। सीतायां राघवस्य द्वौ पुत्रौ भविष्येते।’ एवं सः महामुनिः राज्ञः वंशस्य सर्वम् अखिलं गतागतम् आख्याय तूष्णीम् आसीत्। तस्मिन् मुनौ तूष्णींभूते राजा दशरथः महात्मानौ मुनी अभिवाद्य पुनः पुरोत्तमम् आयात्। रामस्य राज्यकालः एकादशसहस्रवर्षाणि — दश सहस्राणि, दश शतानि च। अश्वमेधाः, राजवंशानां स्थापनं, पुत्रद्वयस्य जन्म — एतानि सर्वाणि अग्रे कथायां सत्यानि भविष्यन्ति। विशेषतः ‘द्वौ पुत्रौ’ इति भविष्यवचनं सीतायाः गर्भस्थौ लवकुशौ सूचयति; अतः परित्यक्तायाः सीतायाः अपि भविष्यं शुभम्। ‘परमदुर्जयः’ इति रामस्य विशेषणं — शापग्रस्तः अपि सः अजेयः। ‘गतागतम्’ इति पदेन वंशस्य भूतं भविष्यं च उभयम् उक्तम्। २३तमस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्; समीक्षिते अत्र ‘कस्मिंश्चित् करणे त्वां च मैथिलीं च… संत्यजिष्यति’ इति भविष्यवचनं, यत् वुल्गेटे अस्मिन् सर्गे नास्ति। दुर्वाससः वचने रामस्य जीवनस्य द्वौ पक्षौ — एकतः दुःखं वियोगः च, अन्यतः दीर्घं समृद्धं राज्यं यशः च। सुमन्त्रः एतत् सर्वं लक्ष्मणाय वदति येन सः ज्ञास्यति यत् रामस्य दुःखं तस्य महत्त्वस्य भागः, न तु पराजयः। अश्वमेधस्य उल्लेखः अग्रिमसर्गेषु वर्णयिष्यमाणस्य रामाश्वमेधस्य पूर्वसूचना; तत्र एव लवकुशौ रामायणं गास्यतः।

"'Rāma will reap that great consequence of Bhṛgu's curse,'" Durvāsā went on, "'but he will also be lord of Ayodhyā for a long time, and those who follow him will be happy and prosperous. For ten thousand years and ten hundred years Rāma will rule the kingdom, and then he will go to the world of Brahmā. The invincible one will perform rich horse-sacrifices and establish many royal lines in many places. And Rāghava will have two sons by Sītā.'" When he had told the king everything, the whole past and future of his line, the great sage fell silent; and when he was silent, King Daśaratha saluted both great-souled sages and returned to his splendid city. Rāma's reign was thus to last eleven thousand years. The horse-sacrifices, the founding of royal lines and the birth of two sons would all come true later in the story; the prophecy of two sons points to Lava and Kuśa, already in Sītā's womb, so that even the abandoned Sītā had a happy future ahead. Cursed though he was, Rāma remained invincible. Durvāsā's words show both sides of Rāma's life: on one side sorrow and separation, on the other a long, prosperous reign and lasting fame. Sumantra told all this to Lakṣmaṇa so that he would understand that Rāma's sorrow was part of his greatness, not a defeat. And the mention of the horse-sacrifice foreshadows Rāma's own, which later sargas describe, and at which Lava and Kuśa will sing the Rāmāyaṇa.

४लक्ष्मणस्य सान्त्वनं, केशिनीतीरे वासः

२६एतद्वचो मया तत्र मुनिना व्याहृतं पुरा।
श्रुतं हृदि च निक्षिप्तं नान्यथा तद्भविष्यति॥

२७सीतायाश्च ततः पुत्रावभिषेक्ष्यति राघवः।
अन्यत्र न त्वयोध्यायां मुनेस्तु वचनं यथा॥

२८एवं गते न संतापं कर्तुमर्हसि राघव।
सीतार्थे राघवार्थे वा दृढो भव नरोत्तम॥

२९श्रुत्वा तु व्याहृतं वाक्यं सूतस्य परमाद्भुतम्।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत्॥

३०ततः संवदतोरेवं सूतलक्ष्मणयोः पथि।
अस्तमर्के गते वासं केशिन्यां तावथोषतुः॥

‘मया तत्र मुनिना व्याहृतम् एतत् वचः पुरा श्रुतं हृदि च निक्षिप्तम्; तत् अन्यथा न भविष्यति। रामः सीतायाः पुत्रौ अयोध्यायाः अन्यत्र अभिषेक्ष्यति, न तु अयोध्यायाम् — यथा मुनेः वचनम्। राघव, एवं गते संतापं कर्तुं न अर्हसि; नरोत्तम, सीतार्थे राघवार्थे वा दृढः भव।’ सुमन्त्रः लक्ष्मणं ‘राघव’ इति सम्बोधयति — सः अपि रघुवंशजः। सूतस्य परमाद्भुतं तत् व्याहृतं वाक्यं श्रुत्वा लक्ष्मणः अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘साधु साधु’ इति च अब्रवीत्। लक्ष्मणस्य प्रहर्षः — सीतायाः वियोगः दैवनिर्दिष्टः, तस्याः पुत्रौ च भविष्यतः इति ज्ञात्वा तस्य मनः शान्तम्। एवं पथि सूतलक्ष्मणयोः संवदतोः अर्के अस्तं गते तौ केशिन्याः तीरे वासम् अथ ऊषतुः। समीक्षितसंस्करणे नदी ‘गोमती’, मुद्रणे तु ‘केशिनी’। सप्तविंशः श्लोकः — ‘अन्यत्र न त्वयोध्यायाम्’ — वुल्गेटमात्रः, लवकुशयोः अभिषेकस्य स्थानं सूचयति। सुमन्त्रस्य वचनं ‘नान्यथा तद् भविष्यति’ इति दृढविश्वासेन पूर्णं — ऋषिवचनं कदापि मिथ्या न भवति। ‘सीतार्थे राघवार्थे वा’ इति — द्वयोः अपि कृते दुःखं न कार्यम्, यतः द्वयोः अपि भविष्यं नियतम्। सर्गः शान्त्या समाप्यते — यत् दुःखं आरम्भे आसीत्, तत् कथायाः अन्ते आशायां परिणतम्। लक्ष्मणस्य ‘साधु साधु’ इति उद्गारः रामस्य भविष्यस्य शुभांशं श्रुत्वा जातः; पूर्वं सः रोदिति स्म, अधुना सः आश्वस्तः। मार्गस्य रात्रिवासः अपि उक्तः — अयोध्यां प्रति प्रत्यागमनं द्विदिवसीयम्, यथा गमनम्। केशिनी नदी मार्गे स्थिता, यस्याः तीरे तौ विश्रामं कृतवन्तौ।

"I heard these words spoken by the sage long ago," Sumantra said, "and I laid them up in my heart. They will not prove false," for a seer's word is never untrue. "Rāghava will consecrate Sītā's two sons as kings, not in Ayodhyā but elsewhere, as the sage said. Since that is how things stand, Rāghava, you should not grieve. Be steadfast, best of men, for Sītā's sake and for Rāma's." He addressed Lakṣmaṇa too as "Rāghava", a scion of Raghu's line, and he meant that there was no need to grieve for either of them, since the future of both was already fixed. Hearing the charioteer's wonderful words, Lakṣmaṇa felt joy beyond compare and cried, "Well said, well said!" Knowing that Sītā's separation was ordained by fate and that she would have two sons, his mind was at peace; a little before he had been weeping, and now he was comforted. As the charioteer and Lakṣmaṇa talked on the road, the sun set, and they spent the night on the bank of the Keśinī, a river on the way; the journey back to Ayodhyā, like the journey out, took two days. The sarga ends in calm: the grief with which it began has turned into hope.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि

संचोदितः ५१.१ प्रेरितः

सन्धिः: सम् + चोदितः → संचोदितः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ पूर्वात् ‘चुद्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

व्याहर्तुमुपचक्रमे ५१.१ वक्तुम् आरेभे

सन्धिः: व्याहर्तुम् + उपचक्रमे — संहिता; वि + आ → व्या (यण्सन्धिः)
समासः: समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः: ‘व्याहर्तुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘उपचक्रमे’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

वार्षिक्यम् ५१.२ वर्षाकालम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — वर्षासु भवं (ठञ्, वृद्धिः), ततः ष्यञ्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)

दिदृक्षुः ५१.३ द्रष्टुम् इच्छुः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘दिदृक्षुरगमत्’ इति रेफः
समासः: समासः नास्ति — ‘दृश्’ धातोः सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सव्यपार्श्वे ५१.४ वामभागे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सव्यं पार्श्वम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

ह्यभ्यवादयत् ५१.५ प्रणनाम एव

सन्धिः: हि + अभ्यवादयत् → ह्यभ्यवादयत् — यण्सन्धिः; अभि + अवादयत् → अभ्यवादयत् — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति (निपातः क्रियापदं च संहितया)
विभक्तिः: ‘अभ्यवादयत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तम्)

मध्यादित्यगतेऽहनि ५१.७ मध्याह्ने

सन्धिः: मध्य + आदित्य → मध्यादित्य (सवर्णदीर्घसन्धिः); गते + अहनि → गतेऽहनि (पूर्वरूपम्)
समासः: मध्यम् आदित्येन गतम् — तृतीयातत्पुरुषः (‘मध्यादित्यगतम्’)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

प्रग्रहः ५१.७ विनीतः, संयतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘प्रग्रहो नृपः’ इति विसर्गस्य उकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ पूर्वात् ‘ग्रह्’ धातोः अच्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

किंप्रमाणेन ५१.८ कियत्परिमाणेन

सन्धिः: किम् + प्रमाणेन → किंप्रमाणेन — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: किं प्रमाणं यस्य — बहुव्रीहिः (अत्र ‘किंप्रमाणम्’ इति)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

किमायुषः ५१.९ कियदायुष्मन्तः

सन्धिः: किम् + आयुषः → किमायुषः — मकारः स्वरेण संयुज्यते
समासः: किम् आयुः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

भर्त्स्यमानाः ५१.१२ तर्ज्यमानाः, पीड्यमानाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये विसर्गलोपः (‘भर्त्स्यमाना भृगु…’)
समासः: समासः नास्ति — ‘भर्त्स्’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

दत्ताभयाः ५१.१२ अभयं प्राप्ताः

सन्धिः: दत्त + अभय → दत्ताभय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: दत्तम् अभयं येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

शितधारेण ५१.१३ तीक्ष्णधारेण

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शिता धारा यस्य तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘चक्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)

भृगुकुलोद्वहः ५१.१४ भृगुवंशस्य प्रवर्तकः

सन्धिः: कुल + उद्वह → कुलोद्वह — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: भृगूणां कुलम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य उद्वहः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

रिपुकुलार्दनम् ५१.१४ शत्रुवंशनाशकम्

सन्धिः: कुल + अर्दन → कुलार्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: रिपूणां कुलानि (षष्ठीतत्पुरुषः); तानि अर्दयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

क्रोधमूर्च्छितः ५१.१५ क्रोधेन विवेकहीनः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

बहुवार्षिकम् ५१.१६ अनेकवर्षपर्यन्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बहूनि वर्षाणि व्याप्य भवम् — तद्धितार्थे समासः (ठञ्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

शापाभिहतचेताः ५१.१६ शापदानेन व्यथितमनाः

सन्धिः: शाप + अभिहत → शापाभिहत — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: शापेन अभिहतम् (तृतीयातत्पुरुषः); तत् चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

तपसाऽऽराधितः ५१.१७ तपसा प्रसादितः

सन्धिः: तपसा + आराधितः → तपसाऽऽराधितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (मुद्रणे ‘ऽऽ’ इति द्विरवग्रहेण आकारस्य सूचना)
समासः: समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः: ‘तपसा’ तृतीया; ‘आराधितः’ प्रथमा, एकवचनम्

भक्तवत्सलः ५१.१७ भक्तप्रियः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भक्तेषु वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सम्प्रियार्थम् ५१.१८ हितार्थम्

सन्धिः: प्रिय + अर्थम् → प्रियार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: सम्यक् प्रियं सम्प्रियम् (प्रादितत्पुरुषः); तस्मै इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: अव्ययवत् (द्वितीया)

अभिविख्यातः ५१.१९ प्रसिद्धः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘अभिविख्यातस्त्रिषु’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि’, ‘वि’ पूर्वात् ‘ख्या’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भृगुशापकृतम् ५१.२० भृगुशापजन्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भृगोः शापः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

दशवर्षसहस्राणि ५१.२१ दशसहस्रवर्षपर्यन्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दश वर्षसहस्राणि — द्विगुगर्भः (वर्षाणां सहस्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (कालाध्वनोः अत्यन्तसंयोगे)

उपासित्वा ५१.२२ सेवित्वा, पालयित्वा

सन्धिः: उप + आसित्वा → उपासित्वा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘उप’ पूर्वात् ‘आस्’ धातोः क्त्वा (उपसर्गे सति अपि ल्यप् न — आर्षम्)
विभक्तिः: अव्ययम् (क्त्वान्तम्)

संस्थापयिष्यति ५१.२३ प्रतिष्ठापयिष्यति

सन्धिः: सम् + स्थापयिष्यति → संस्थापयिष्यति — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ पूर्वात् ‘स्था’ धातोः णिजन्तात् लृट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

गतागतम् ५१.२४ भूतं भविष्यं च

सन्धिः: गत + आगतम् → गतागतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: गतं च आगतं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

तूष्णींभूते ५१.२५ मौनं गते सति

सन्धिः: तूष्णीम् + भूते → तूष्णींभूते — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: तूष्णीं भूतः — गतिसमासः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)

निक्षिप्तम् ५१.२६ निहितम्, गोपितम्

सन्धिः: नि + क्षिप्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘नि’ पूर्वात् ‘क्षिप्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अभिषेक्ष्यति ५१.२७ राज्ये स्थापयिष्यति

सन्धिः: अभि + सेक्ष्यति → अभिषेक्ष्यति — षत्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि’ पूर्वात् ‘सिच्’ धातोः लृट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

केशिन्याम् ५१.३० केशिनीनद्याः तीरे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘केशिनी’ नदीनाम
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

अथोषतुः ५१.३० ततः न्यवसताम्

सन्धिः: अथ + ऊषतुः → अथोषतुः — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
समासः: समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः: ‘ऊषतुः’ लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम् (‘वस्’ धातुः)