॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ५०

उत्तरकाण्डम् — पञ्चाशः सर्गः

लक्ष्मणसुमन्त्रसंवादः

लक्ष्मणस्य दैवविषयकः विलापः, सुमन्त्रेण दुर्वाससः पुरातनस्य भविष्यवचनस्य सूचना

मैथिलीम् आश्रमे प्रवेशितां दृष्ट्वा लक्ष्मणः घोरं संतापम् अगमत्, सुमन्त्रं च अब्रवीत् — ‘सारथे, सीतासंतापजं रामस्य दुःखं पश्य। शुद्धसमाचारां पत्नीं विसृज्य राघवस्य किं दुःखतरं भविष्यति? वैदेह्याः वियोगः दैवात् एव इति मन्ये; यः क्रुद्धः सन् सगन्धर्वान् देवान् असुरान् राक्षसान् च निहन्यात्, सः अपि दैवम् उपास्ते। पुरा पितुः वाक्यात् चतुर्दश वर्षाणि दण्डके वने उषित्वा ततः अपि दुःखतरं सीतायाः विप्रवासनम्; पौराणां वचनं श्रुत्वा एतत् नृशंसं प्रतिभाति। हीनार्थवादिभिः पौरैः कृतस्य अस्य यशोहरस्य कर्मणः को धर्मः आश्रयः?’ सुमन्त्रः श्रद्धया उवाच — ‘सौमित्रे, मैथिलीं प्रति संतापः न कार्यः। पुरा विप्रैः तव पितुः अग्रे एतत् दृष्टम् — रामः दुःखप्रायः विसौख्यभाक् भविष्यति, प्रियैः शीघ्रं वियुज्येत, कालेन त्वां मैथिलीं शत्रुघ्नभरतौ च त्यक्ष्यति। दुर्वाससा महाजनसमीपे वसिष्ठस्य संनिधौ एतत् उक्तम्; राजा मां ‘न क्वचित् वक्तव्यम्’ इति आदिदेश। अहं तस्य वाक्यं न अनृतं कुर्याम्; तथापि दैवं दुरतिक्रमम् इति श्रद्धा चेत् शृणु, किन्तु भरतशत्रुघ्नयोः अग्रे न वक्तव्यम्।’ लक्ष्मणः ‘तथ्यं ब्रूहि’ इति अब्रवीत्।

१लक्ष्मणस्य दैवविषयकः विलापः

१दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमे सम्प्रवेशिताम्।
संतापमगमद्घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः॥

२अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम्।
सीतासंतापजं दुःखं पश्य रामस्य सारथे॥

३ततो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति।
पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम्॥

४व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विनाभवम्।
वैदेह्या सारथे नित्यं दैवं हि दुरतिक्रमम्॥

५यो हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्सह राक्षसैः।
निहन्याद्राघवः क्रुद्धः स दैवं पर्युपासते॥

६पुरा रामः पितुर्वाक्याद्दण्डके विजने वने।
उषित्वा नव वर्षाणि पञ्च चैव महावने॥

७ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम्।
पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे॥

८को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन्यशोहरे।
मैथिलीं समनुप्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः॥

मैथिलीं सीताम् आश्रमे सम्प्रवेशितां दृष्ट्वा दीनचेतनः लक्ष्मणः घोरं संतापम् अगमत्। महातेजाः सः मन्त्रसारथिं सुमन्त्रम् अब्रवीत् — ‘सारथे, सीतासंतापजं रामस्य दुःखं पश्य। शुद्धसमाचारां जनकात्मजां पत्नीं विसृज्य राघवस्य ततः दुःखतरं किं नु भविष्यति? सारथे, राघवस्य वैदेह्याः विनाभवं दैवात् एव अहं मन्ये; दैवं हि दुरतिक्रमम्। यः राघवः क्रुद्धः सन् सगन्धर्वान् देवान् असुरान् राक्षसैः सह निहन्यात्, सः अपि दैवं पर्युपासते। पुरा रामः पितुः वाक्यात् विजने दण्डकवने नव पञ्च च वर्षाणि महावने उषितः। ततः अपि दुःखतरं भूयः सीतायाः विप्रवासनम्; पौराणां वचनं श्रुत्वा कृतम् एतत् मम नृशंसं प्रतिभाति। सूत, हीनार्थवादिभिः पौरैः मैथिलीं समनुप्राप्ते अस्मिन् यशोहरे कर्मणि कः नु धर्माश्रयः?’ लक्ष्मणः रामस्य कर्म नृशंसं इति स्पष्टं वदति — सः आज्ञां पालितवान्, किन्तु तस्य हृदयं तत् न स्वीकरोति। तथापि सः रामं न निन्दति; दोषं दैवे पौरेषु च आरोपयति। ‘यो हि देवान्… निहन्यात्’ इति वचनेन सः रामस्य सामर्थ्यं स्मारयति — एतादृशः वीरः अपि दैवस्य पुरतः विवशः। वनवासस्य चतुर्दशवर्षाणां स्मरणेन रामस्य जीवनं दुःखपरम्परा इति लक्ष्मणः अनुभवति। ‘हीनार्थवादिभिः’ इति पौराणां निन्दा — तुच्छविषये वदन्तः ते महतः दुःखस्य कारणं जाताः। ‘यशोहरे कर्मणि’ इति — सः परित्यागं रामस्य यशसः हानिकरं मन्यते, न तु रक्षकम्। ‘मन्त्रसारथिम्’ इति सुमन्त्रस्य विशेषणं सूचयति — सः न केवलं रथचालकः, अपि तु राजकुलस्य मन्त्री अपि; अतः लक्ष्मणः तम् एव स्वदुःखं निवेदयति। लक्ष्मणस्य प्रश्नः उत्तरं याचते — किं अस्य दुःखस्य किमपि कारणं, किमपि प्रयोजनं वा अस्ति?

When he saw Maithilī Sītā taken into the hermitage, Lakṣmaṇa, sick at heart, fell into terrible anguish. The mighty prince turned to Sumantra, who was not only his charioteer but a counsellor of the royal house, and poured out his grief to him. "Look, charioteer," he said, "at the sorrow that has come to Rāma through Sītā's suffering. What could be more painful for Rāghava than to send away his wife, Janaka's daughter, pure as she is in her conduct? It is plain to me, charioteer, that Rāghava's parting from Vaidehī is the work of fate, for fate is hard to overcome. Rāghava, who in his anger could slay the gods and the gandharvas, the asuras and the rākṣasas, even he must bow to fate. Long ago, at his father's word, Rāma lived for fourteen years in the lonely Daṇḍaka forest, the great forest. Harder still to bear is this banishment of Sītā; done because of what the citizens said, it seems to me cruel. What righteousness, charioteer, can there be in a deed that robs him of his good name, a deed that has fallen on Maithilī through citizens who talk of petty things?" Lakṣmaṇa said plainly that Rāma's deed was cruel: he had obeyed, but his heart could not accept it. Yet he did not blame Rāma; he laid the fault on fate and on the citizens. By recalling Rāma's might, able to destroy gods and demons, he showed that even such a hero is helpless before fate, and in remembering the fourteen years in the forest he felt Rāma's whole life to be a chain of sorrows. The citizens, gossiping about trifles, had become the cause of a great grief; and far from protecting Rāma's name, the abandonment, he thought, would destroy it. His question asked for an answer: was there any reason, any purpose, in this suffering?

२सुमन्त्रस्य उत्तरं, दुर्वाससः भविष्यवचनम्

९एता वाचो बहुविधाः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः।
सुमन्त्रः श्रद्धया प्राज्ञो वाक्यमेतदुवाच ह॥

१०न संतापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति।
दृष्टमेतत्पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः॥

११भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायो विसौख्यभाक्।
प्राप्स्यते च महाबाहुर्विप्रयोगं प्रियैर्द्रुतम्॥

१२त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतौ तथा।
स त्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान्॥

लक्ष्मणेन भाषिताः एताः बहुविधाः वाचः श्रुत्वा प्राज्ञः सुमन्त्रः श्रद्धया एतत् वाक्यम् उवाच — ‘सौमित्रे, मैथिलीं प्रति त्वया संतापः न कार्यः। लक्ष्मण, एतत् पुरा विप्रैः तव पितुः अग्रतः दृष्टम् — रामः दृढं दुःखप्रायः विसौख्यभाक् भविष्यति; महाबाहुः सः द्रुतं प्रियैः विप्रयोगं प्राप्स्यते। धर्मात्मा महान् सः कालेन महता त्वां, मैथिलीं, शत्रुघ्नभरतौ च त्यक्ष्यति।’ सुमन्त्रः वृद्धः सारथिः, दशरथस्य विश्वस्तः; सः राजकुलस्य गूढानि रहस्यानि जानाति। तस्य उत्तरं लक्ष्मणस्य प्रश्नस्य ‘को धर्माश्रयः’ इत्यस्य समाधानं — एतत् पूर्वनिर्दिष्टं दैवम् एव। भविष्यवचने लक्ष्मणस्य अपि त्यागः उक्तः — अग्रे लक्ष्मणः अपि रामेण त्यक्ष्यते इति कथायाः दूरसूचना। ‘विसौख्यभाक्’ इति पदं रामस्य जीवनस्य सारं वदति — सुखरहितः। एकादशस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। सुमन्त्रस्य वचने ‘श्रद्धया’ इति पदं — सः आदरेण गम्भीरतया च वदति, न सान्त्वनामात्रार्थम्। द्वादशे श्लोके त्यागस्य विषयाः क्रमेण उक्ताः — त्वम्, मैथिली, शत्रुघ्नभरतौ च — अर्थात् रामः सर्वान् प्रियान् कालेन त्यक्ष्यति। ‘कालेन महता’ इति — एतत् सद्यः न, अपि तु दीर्घकालानन्तरं भविष्यति। दैवस्य विधानं पूर्वम् एव ऋषिभिः दृष्टम् इति ज्ञानं लक्ष्मणस्य दुःखं न निवारयति, किन्तु तस्य अर्थं ददाति — एतत् न रामस्य क्रौर्यम्, अपि तु नियतेः फलम्।

The wise Sumantra listened to all Lakṣmaṇa said and answered him gravely and with reverence, not merely to console him. "You should not grieve over Maithilī, Lakṣmaṇa," he said. "This was foreseen long ago by the brahmins in your father's presence: 'Rāma will surely know much sorrow and little happiness; the mighty-armed prince will soon be parted from those he loves. You, and Maithilī, and Śatrughna and Bharata too, the righteous, great-souled one will abandon in the course of a long time.'" Sumantra was the old charioteer whom Daśaratha trusted, and he knew the secrets of the royal house. His answer to Lakṣmaṇa's question about righteousness was that this was fate, foretold long before. The prophecy named each in turn, Lakṣmaṇa, Maithilī, Śatrughna and Bharata: in time Rāma would give up everyone he loved, not at once but after a long while. That Lakṣmaṇa too would be abandoned is a distant hint of what is to come in the story. "Without happiness" sums up Rāma's life. Knowing that the seers had long ago foreseen what fate had ordained did not take away Lakṣmaṇa's grief, but it gave it meaning: this was not Rāma's cruelty but the working of destiny.

३रहस्यस्य गोपनं निवेदनस्य प्रतिज्ञा च

१३इद त्वयि न वक्तव्यं सौमित्रे भरतेऽपि वा।
राज्ञा वो व्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह॥

१४महाजनसमीपे च मम चैव नरर्षभ।
ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च संनिधौ॥

१५ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः।
सूत न क्वचिदेवं ते वक्तव्यं जनसंनिधौ॥

१६तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत्सुसमाहितः।
नैव जात्वनृतं कुर्यामिति मे सौम्य दर्शनम्॥

१७सर्वथैव न वक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः।
यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन॥

१८यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितं पुरा।
तथाप्युदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम्॥

१९येनेदमीदृशं प्राप्तं दुःखं शोकसमन्वितम्।
न त्वया भरतस्याग्रे शत्रुघ्नस्यापि संनिधौ॥

२०तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत्।
तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं तं वाक्यमब्रवीत्॥

‘इदं त्वयि, सौमित्रे, भरते वा न वक्तव्यम् — राज्ञा वः एतत् व्याहृतं वाक्यं, यत् दुर्वासाः उवाच। नरर्षभ, महाजनसमीपे मम च, वसिष्ठस्य संनिधौ च ऋषिणा एतत् वाक्यं व्याहृतम्। ऋषेः वचनं श्रुत्वा पुरुषर्षभः राजा माम् आह — सूत, क्वचित् अपि जनसंनिधौ एवं ते न वक्तव्यम्। तस्य लोकपालस्य तत् वाक्यं सुसमाहितः अहं जातु अनृतं न कुर्याम् — इति मम सौम्य दर्शनम्। सौम्य, सर्वथा एव मया तव अग्रतः न वक्तव्यम्; तथापि रघुनन्दन, यदि ते श्रवणे श्रद्धा, तर्हि श्रूयताम्। यद्यपि अहं नरेन्द्रेण पुरा इदं रहस्यं श्रावितः, तथापि उदाहरिष्यामि — दैवं हि दुरतिक्रमम्, येन इदम् ईदृशं शोकसमन्वितं दुःखं प्राप्तम्। किन्तु त्वया भरतस्य अग्रे शत्रुघ्नस्य संनिधौ च न वक्तव्यम्।’ तस्य गम्भीरार्थपदं महत् भाषितं श्रुत्वा सौमित्रिः सूतं ‘तथ्यं ब्रूहि’ इति वाक्यम् अब्रवीत्। सुमन्त्रस्य धर्मसंकटः — राज्ञः आज्ञा रहस्यगोपनस्य, लक्ष्मणस्य दुःखस्य च निवारणम्। सः ‘दैवं दुरतिक्रमम्’ इति मत्वा रहस्यं प्रकटयितुं निश्चिनोति, किन्तु शर्तेन — भरतशत्रुघ्नयोः पुरतः न वक्तव्यम्। अत्र वुल्गेटपाठः समीक्षितात् भिन्नः — समीक्षिते ‘सर्वथा नास्ति अवक्तव्यं मया तव अग्रतः’ (तव पुरतः किमपि अवक्तव्यं नास्ति) इति, मुद्रणे तु ‘सर्वथैव न वक्तव्यम्’ इति; वुल्गेटे सुमन्त्रस्य संकोचः अधिकः। एकोनविंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। अग्रिमे सर्गे दुर्वाससः कथा विस्तरेण उच्यते। सर्गः जिज्ञासया समाप्यते — पाठकः अपि लक्ष्मणेन सह रहस्यं श्रोतुम् उत्सुकः। रहस्यस्य गोपनं सारथेः धर्मः, सत्यस्य रक्षणं च तस्य व्रतम्; उभयोः मध्ये सः दैवम् एव निर्णायकं मन्यते।

"This was not to be told to you, Lakṣmaṇa, nor to Bharata," Sumantra went on. "The king forbade that the words Durvāsā spoke be told to you. The sage spoke them before a great assembly, before me, bull among men, and in the presence of Vasiṣṭha. When he had heard the sage, that bull among men said to me, 'Charioteer, you are never to speak of this in front of people.' Faithful to those words of the world's protector, I would never make them false; that has been my resolve, gentle prince. I ought not to speak of it before you at all; but if you have the faith to hear it, Raghunandana, then listen. Though the king entrusted me with this secret long ago, I will tell it, for fate is hard to overcome, and it is fate that has brought this grief and sorrow about. But you must not speak of it in front of Bharata, or in Śatrughna's presence." Sumantra was caught between two duties: the king's order to keep the secret, and the need to ease Lakṣmaṇa's grief. Keeping secrets was a charioteer's duty and keeping faith with the truth was his vow; between the two he let fate decide, and chose to reveal the secret on one condition, that it should not be told to Bharata and Śatrughna. Hearing his grave and weighty words, Lakṣmaṇa said to the charioteer, "Tell me the truth." The sarga ends in suspense, and the reader, like Lakṣmaṇa, waits eagerly to hear the secret; the story of Durvāsā is told at length in the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि
सम्प्रवेशिताम् ५०.१ प्रवेशिताम्
सन्धिः
सम् + प्रवेशिताम् → सम्प्रवेशिताम् — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म्)
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘प्र’ पूर्वात् ‘विश्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मन्त्रसारथिम् ५०.२ सचिवं सारथिं च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मन्त्री च असौ सारथिः च — कर्मधारयः (मन्त्रे सहायः सारथिः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सीतासंतापजम् ५०.२ सीतावियोगजन्यम्
सन्धिः
सम् + ताप → संताप — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
सीतायाः संतापः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मात् जातम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘दुःखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुःखतरम् ५०.३ अधिकं दुःखदम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दुःख’ शब्दात् तरप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
विनाभवम् ५०.४ वियोगम्
सन्धिः
विना + भवम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विना भवनम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दुरतिक्रमम् ५०.४ अनतिक्रमणीयम्
सन्धिः
दुर् + अतिक्रमम् → दुरतिक्रमम् — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफः स्वरेण संयुज्यते)
समासः
दुःखेन अतिक्रमितुं शक्यम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सगन्धर्वान् ५०.५ गन्धर्वसहितान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘सगन्धर्वानसुरान्’ इति संहिता
समासः
गन्धर्वैः सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहपूर्वपदः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
पर्युपासते ५०.५ सेवते, अनुवर्तते
सन्धिः
परि + उपासते → पर्युपासते — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’, ‘उप’ पूर्वात् ‘आस्’ धातोः लट् (मुद्रणे बहुवचनरूपम्)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः (आत्मनेपदम्); कर्तरि ‘सः’ इति एकवचनेन आर्षप्रयोगः
उषित्वा ५०.६ निवासं कृत्वा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः क्त्वा (सम्प्रसारणम्)
विभक्तिः
अव्ययम् (क्त्वान्तम्)
विप्रवासनम् ५०.७ निर्वासनम्
सन्धिः
वि + प्रवासनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’, ‘प्र’ पूर्वात् ‘वस्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नृशंसम् ५०.७ क्रूरम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नॄन् शंसति (हिनस्ति) इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
धर्माश्रयः ५०.८ धर्मस्य आधारः
सन्धिः
धर्म + आश्रय → धर्माश्रय — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
धर्मस्य आश्रयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
यशोहरे ५०.८ कीर्तिनाशके
सन्धिः
यशः + हर → यशोहर — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
यशः हरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘कर्मणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
हीनार्थवादिभिः ५०.८ तुच्छवचनवक्तृभिः
सन्धिः
हीन + अर्थ → हीनार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
हीनः अर्थः (कर्मधारयः); तं वदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
लक्ष्मणभाषिताः ५०.९ लक्ष्मणेन उक्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लक्ष्मणेन भाषिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
लक्ष्मणाग्रतः ५०.१० हे लक्ष्मण, पुरतः
सन्धिः
लक्ष्मण + अग्रतः → लक्ष्मणाग्रतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति (सम्बोधनम् + अव्ययम् संहितया) — ‘लक्ष्मण’ सम्बोधनम्, ‘अग्रतः’ अव्ययम्
विभक्तिः
‘लक्ष्मण’ सम्बोधनम्; ‘अग्रतः’ अव्ययम्
विसौख्यभाक् ५०.११ सुखरहितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतं सौख्यं विसौख्यम् (प्रादिबहुव्रीहिः); तत् भजते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रियैर्द्रुतम् ५०.११ प्रियजनैः शीघ्रम्
सन्धिः
प्रियैः + द्रुतम् → प्रियैर्द्रुतम् — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘प्रियैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘द्रुतम्’ क्रियाविशेषणम्
शत्रुघ्नभरतौ ५०.१२ शत्रुघ्नं भरतं च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शत्रुघ्नः च भरतः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
त्यजिष्यति ५०.१२ परित्यक्ष्यति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘त्यज्’ धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
महाजनसमीपे ५०.१४ बहुजनानां पुरतः
सन्धिः
महत् + जन → महाजन — आत्वम्
समासः
महान् जनः (कर्मधारयः); तस्य समीपम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
जनसंनिधौ ५०.१५ लोकानां समक्षम्
सन्धिः
सम् + निधौ → संनिधौ — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
जनानां संनिधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
लोकपालस्य ५०.१६ प्रजापालकस्य राज्ञः (दशरथस्य)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोकान् पालयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
जात्वनृतम् ५०.१६ कदापि असत्यम्
सन्धिः
जातु + अनृतम् → जात्वनृतम् — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
‘अनृतम्’ — न ऋतम् (नञ्तत्पुरुषः)
विभक्तिः
‘जातु’ अव्ययम्; ‘अनृतम्’ द्वितीया, एकवचनम्
तवाग्रतः ५०.१७ तव पुरतः
सन्धिः
तव + अग्रतः → तवाग्रतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘तव’ षष्ठी; ‘अग्रतः’ अव्ययम्
श्रावितम् ५०.१८ श्रोतुं दत्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रहस्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्; समीक्षिते ‘śrāvitaḥ’)
तथाप्युदाहरिष्यामि ५०.१८ तथापि कथयिष्यामि
सन्धिः
तथा + अपि → तथापि (सवर्णदीर्घसन्धिः); अपि + उदाहरिष्यामि → अप्युदाहरिष्यामि (यण्सन्धिः)
समासः
समासः नास्ति (पदत्रयं संहितया)
विभक्तिः
‘उदाहरिष्यामि’ लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
शोकसमन्वितम् ५०.१९ दुःखयुक्तम्
सन्धिः
सम् + अन्वितम् → समन्वितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गम्भीरार्थपदम् ५०.२० गूढार्थयुक्तवचनम्
सन्धिः
गम्भीर + अर्थ → गम्भीरार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
गम्भीराः अर्थाः पदानि च यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्