॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ४९

उत्तरकाण्डम् — एकोनपञ्चाशः सर्गः

वाल्मीकिना सीतायाः सान्त्वनम् आश्रमप्रवेशश्च

मुनिकुमाराणां निवेदनं, वाल्मीकेः आगमनम्, सीतायै आश्वासनम्, तापसीनां हस्ते सीतायाः समर्पणम्

रुदतीं सीतां दृष्ट्वा मुनिदारकाः उग्रधियः वाल्मीकेः समीपं प्राद्रवन्, तस्य पादौ अभिवाद्य न्यवेदयन् — ‘भगवन्, कस्यापि महात्मनः पत्नी श्रीः इव अदृष्टपूर्वा नद्याः तीरे विकृतानना विरौति; खात् च्युता देवता इव सा; मानुषी इति न मन्यामहे। आश्रमस्य समीपे सा त्वां शरणं गता; सत्क्रिया अस्याः प्रयुज्यताम्।’ धर्मवित् तपोलब्धचक्षुष्मान् वाल्मीकिः बुद्ध्या सर्वं निश्चित्य अर्घ्यम् आदाय शिष्यैः सह जाह्नवीतीरम् आगत्य अनाथवत् स्थितां राघवस्य इष्टां पत्नीं ददर्श। सः मधुरया वाण्या ताम् आह्लादयन् उवाच — ‘पतिव्रते, त्वं दशरथस्य स्नुषा, रामस्य प्रिया महिषी, जनकस्य सुता; स्वागतं ते। धर्मसमाधिना अहं तव आगमनं, तस्य कारणं च ज्ञातवान्; तपोलब्धेन चक्षुषा त्वाम् अपापां वेद्मि। विस्रब्धा भव; आश्रमस्य समीपे तापस्यः त्वां वत्सां यथा पालयिष्यन्ति। इदम् अर्घ्यं प्रतीच्छ; स्वगृहम् इव मत्वा विषादं मा कृथाः।’ सीता ‘तथा’ इति प्रणम्य मुनिम् अन्वगात्। मुनिपत्नयः हृष्टाः मुनिं स्वागतं वदन्त्यः उपाजग्मुः। वाल्मीकिः तासां पुरतः ‘इयं रामस्य पत्नी, दशरथस्य स्नुषा, अपापा पतिना त्यक्ता, मया परिपाल्या; स्नेहेन मम गौरवात् च पूज्या’ इति उक्त्वा सीतां तासु परिदाय शिष्यैः सह स्वाश्रमं प्रत्यागमत्।

१मुनिकुमाराणां निवेदनम्

१सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ते तत्र मुनिदारकाः।
प्राद्रवन्यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरुग्रधीः॥

२अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये।
सर्वे निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम्॥

३अदृष्टपूर्वा भगवन्कस्याप्येषा महात्मनः।
पत्नी श्रीरिव सम्मोहाद्विरौति विकृतानना॥

४भगवन्साधु पश्येस्त्वं देवतामिव खाच्च्युताम्।
नद्यास्तु तीरे भगवन्वरस्त्री कापि दुःखिता॥

५दृष्टास्माभिः प्ररुदिता दृढं शोकपरायणा।
अनर्हा दुःखशोकाभ्यामेका दीना अनाथवत्॥

६न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रियास्याः प्रयुज्यताम्।
आश्रमस्याविदूरे च त्वामियं शरणं गता॥

७त्रातारमिच्छते साध्वी भगवंस्त्रातुमर्हसि।
तेषां तु वचनं श्रुत्वा बुद्ध्या निश्चित्य धर्मवित्॥

तत्र रुदतीं सीतां दृष्ट्वा ते मुनिदारकाः यत्र उग्रधीः भगवान् वाल्मीकिः आस्ते तत्र प्राद्रवन्। मुनिपुत्राः सर्वे मुनेः पादौ अभिवाद्य महर्षये तस्याः रुदितस्वनं न्यवेदयन् — ‘भगवन्, कस्यापि महात्मनः पत्नी श्रीः इव अदृष्टपूर्वा सम्मोहात् विकृतानना विरौति। भगवन्, साधु पश्य — सा खात् च्युता देवता इव। नद्याः तीरे का अपि वरस्त्री दुःखिता। दृढं शोकपरायणा सा अस्माभिः प्ररुदिता दृष्टा — एका, दीना, अनाथवत्, दुःखशोकयोः अनर्हा। एनां मानुषीं न विद्मः; अस्याः सत्क्रिया प्रयुज्यताम्। आश्रमस्य अविदूरे सा त्वां शरणं गता। साध्वी सा त्रातारम् इच्छति; भगवन्, तां त्रातुम् अर्हसि।’ बालकानां वचने विस्मयः करुणा च — ते सीतां न जानन्ति, किन्तु तस्याः दिव्यं रूपं दुःखं च दृष्ट्वा व्याकुलाः। ‘श्रीः इव’, ‘देवता इव खात् च्युता’ इति उपमाभ्यां तस्याः सौन्दर्यं पवित्रता च सूचिते। बालकाः अपि ‘सत्क्रिया प्रयुज्यताम्’ इति आतिथ्यधर्मं जानन्ति — आश्रमस्य संस्कारः। ‘अनर्हा दुःखशोकाभ्याम्’ इति तेषां निर्णयः — ईदृशी स्त्री दुःखस्य योग्या न। तेषां वचनं श्रुत्वा धर्मवित् मुनिः बुद्ध्या निश्चित्य कर्तव्यं जानाति। अस्य खण्डस्य बहवः अर्धश्लोकाः (४.२, ५, ६.२, ७.१) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते; वुल्गेटपाठे बालकानां निवेदनं विस्तृतम्। ‘मुनिदारकाः’ इति पदेन आश्रमस्य बालकाः शिष्याः च उक्ताः; ते एव प्रथमं सीतां पश्यन्ति। ‘उग्रधीः’ इति वाल्मीकेः विशेषणं तस्य तपसः तीव्रतां सूचयति।

The sages' boys who were there saw Sītā weeping and ran to where the holy Vālmīki, a sage of fierce understanding, was staying; it was these boys and pupils of the hermitage who were the first to see her, and the epithet speaks of the intensity of Vālmīki's austerities. They saluted the sage's feet and all told the great seer of the sound of her weeping. "Lord," they said, "the wife of some great-souled man, a lady like Śrī herself, whom we have never seen before, is wailing in bewilderment, her face twisted with grief. Lord, please come and see her; she is like a goddess fallen from the sky. On the river bank some noble lady is in distress. We saw her weeping bitterly, sunk in grief, alone and wretched, as though she had no protector, and she does not deserve sorrow and suffering. We do not think she is a human woman. Let her be shown hospitality. She has come to you for refuge, close by the hermitage; the good lady is looking for a protector, and you should protect her, lord." The boys' words are full of wonder and pity. They did not know who Sītā was, but her godlike beauty and her grief moved them; the likenesses to Śrī and to a goddess fallen from heaven suggest both her beauty and her purity. They judged that such a woman was not meant for sorrow, and even boys knew the hermitage's rule of hospitality, that a guest must be honoured. Hearing them, the sage who knew dharma reflected and saw what had to be done.

२वाल्मीकेः आगमनम्

८तपसा लब्धचक्षुष्मान्प्राद्रवद्यत्र मैथिली।
तं प्रयान्तमभिप्रेत्य शिष्या ह्येनं महामतिम्॥

९तं तु देशमभिप्रेत्य किंचित्पद्भ्यां महामतिः।
अर्घ्यमादाय रुचिरं जाह्नवीतीरमागमत्।
ददर्श राघवस्येष्टां सीतां पत्नीमनाथवत्॥

१०तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः।
उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा॥

तपसा लब्धचक्षुष्मान् वाल्मीकिः यत्र मैथिली तत्र प्राद्रवत्। तं प्रयान्तं महामतिं शिष्याः अपि अनुजग्मुः। महामतिः सः तं देशम् अभिप्रेत्य किंचित् पद्भ्याम् एव गत्वा रुचिरम् अर्घ्यम् आदाय जाह्नवीतीरम् आगमत्। तत्र सः राघवस्य इष्टां पत्नीं सीताम् अनाथवत् स्थितां ददर्श। ततः मुनिपुङ्गवः वाल्मीकिः शोकभारार्तां तां सीतां तेजसा ह्लादयन् इव मधुरां वाणीम् उवाच। ‘तपसा लब्धचक्षुष्मान्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — वाल्मीकिः दिव्यदृष्ट्या सर्वं जानाति; तस्य कृते सीतायाः शुद्धिः प्रत्यक्षा। अर्घ्यम् आदाय आगमनम् — सः सीतां पूज्याम् अतिथिम् इव सत्करोति, न अनाथाम् इव। ‘पद्भ्याम् एव’ इति स्वयं पादचारेण आगमनं तस्य विनयं करुणां च दर्शयति। नवमः श्लोकः षट्पादः। अत्र रामायणस्य आदिकविः स्वयं कथायां पात्ररूपेण प्रविशति — कविः एव नायिकायाः रक्षकः भवति। ‘तेजसा ह्लादयन्निव’ इति विरोधाभासः — तेजः दहति, किन्तु मुनेः तेजः आह्लादयति। अर्घ्यं जलं पूजायै दीयते; मुनिः राजमहिषीं यथोचितं सम्मानयति। ‘अनाथवत्’ इति पदे ‘वत्’ प्रत्ययः सूचयति — सा वस्तुतः अनाथा न, रामस्य पत्नी; केवलं तथा दृश्यते। मुनिः सीतां दूरात् एव दृष्ट्वा तस्याः दुःखं जानाति; सः प्रश्नं विना एव तां सान्त्वयितुं प्रवर्तते।

With the vision his austerity had given him, Vālmīki hurried to where Maithilī was, and his disciples followed the great sage as he went. That inward vision matters: Vālmīki knew everything by divine sight, and to him Sītā's purity was plain. He went a little way on foot, which shows his humility and compassion, took a fine offering of water, and came to the bank of the Jāhnavī. There he saw Sītā, Rāghava's beloved wife, standing like one without a protector; she only seemed so, for she was in truth Rāma's wife. By bringing water for her welcome he honoured her as a revered guest and a queen, not as a destitute woman. Then Vālmīki, bull among sages, spoke sweet words to Sītā, who was bowed down by the weight of her grief, as though gladdening her with his radiance. Radiance usually burns, but a sage's radiance refreshes. Here the first poet of the Rāmāyaṇa himself enters the story as a character, and the poet becomes his heroine's protector. He saw her grief from a distance and began to console her without asking her anything.

३वाल्मीकेः आश्वासनम्

११स्नुषा दशरथस्य त्वं रामस्य महिषी प्रिया।
जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते॥

१२आयान्ती चासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना।
कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम्॥

१३तव चैव महाभागे विदितं मम तत्त्वतः।
सर्वं च विदितं मह्यं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते॥

१४अपापां वेद्मि सीते ते तपोलब्धेन चक्षुषा।
विस्रब्धा भव वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे॥

१५आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस्तपसि स्थिताः।
तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः॥

१६इदमर्घ्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा।
यथा स्वगृहमभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः॥

‘पतिव्रते, त्वं दशरथस्य स्नुषा, रामस्य प्रिया महिषी, राज्ञः जनकस्य सुता; ते स्वागतम्। आयान्ती एव त्वं मया धर्मसमाधिना विज्ञाता; सर्वं कारणम् अपि मम हृदयेन उपलक्षितम्। महाभागे, तव तत्त्वतः सर्वं मम विदितम्; त्रैलोक्ये यत् वर्तते तत् सर्वं मम विदितम्। सीते, तपोलब्धेन चक्षुषा अहं त्वाम् अपापां वेद्मि। वैदेहि, विस्रब्धा भव; साम्प्रतं मयि वर्तसे। मम आश्रमस्य अविदूरे तपसि स्थिताः तापस्यः सन्ति; वत्से, ताः त्वां वत्सां यथा नित्यशः पालयिष्यन्ति। इदम् अर्घ्यं प्रतीच्छ; विस्रब्धा विगतज्वरा भव। स्वगृहम् अभ्येत्य इव विषादं मा कृथाः।’ वाल्मीकेः वचनं सीतायाः कृते प्रथमं सान्त्वनम् — सः तस्याः कुलत्रयं स्मारयति: पितृकुलं, श्वशुरकुलं, पतिकुलं च; तेन तस्याः गौरवं पुनः स्थापयति। ‘अपापां वेद्मि’ इति साक्ष्यं महत्त्वपूर्णं — यत् पौराः न जानन्ति, तत् ऋषिः तपसा जानाति। ‘यथा स्वगृहम्’ इति वचनेन आश्रमः एव तस्याः नूतनं गृहम् इति आश्वासः। ‘वत्से’ इति सम्बोधनं पितृवत् स्नेहं प्रकटयति। त्रयोदशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — मुनेः सर्वज्ञतायाः विशेषोक्तिः। ‘साम्प्रतं मयि वर्तसे’ इति — अधुना त्वं मम रक्षणे असि इति आश्वासः। ‘धर्मसमाधिना’ इति योगबलेन — मुनिः ध्यानेन सर्वं पश्यति।

"You are Daśaratha's daughter-in-law," he said, "Rāma's beloved queen and King Janaka's daughter. Welcome, faithful wife. I knew of your coming through my meditation, and in my heart I have perceived the whole reason for it. Everything about you, fortunate lady, is truly known to me; indeed, all that happens in the three worlds is known to me. By the vision that austerity has given me I know that you are without sin, Sītā. Be at ease, Vaidehī; you are in my care now. Not far from my hermitage live women ascetics devoted to austerity; they will always look after you, my child, as one looks after a child. Accept this offering, be at ease and free from care, and do not grieve. Think of it as coming to your own home." Vālmīki's words were Sītā's first comfort. By naming the three houses she belonged to, her father's, her father-in-law's and her husband's, he restored her dignity. His witness that she was sinless is weighty: what the citizens did not know, the seer knew through austerity. He told her the hermitage was now her home, and he called her "my child" with a father's tenderness.

४तापसीनां हस्ते सीतायाः समर्पणम्

१७श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परममद्भुतम्।
शिरसा वन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः॥

१८तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।
तं दृष्ट्वा मुनिमायान्तं वैदेह्या मुनिपत्नयः।
उपाजग्मुर्मुदा युक्ता वचनं चेदमब्रुवन्॥

१९स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं च ते।
अभिवादयामस्त्वां सर्वा उच्यतां किं च कुर्महे॥

२०तासां तद्वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत्।
सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः॥

२१स्नुषा दशरथस्यैषा जनकस्य सुता सती।
अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा॥

२२इमां भवत्यः पश्यन्तु स्नेहेन परमेण हि।
गौरवान्मम वाक्याच्च पूज्या वोऽस्तु विशेषतः॥

२३मुहुर्मुहुश्च वैदेहीं परिदाय महायशाः।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः पुनरायान्महातपाः॥

मुनेः परमम् अद्भुतं भाषितं श्रुत्वा सीता शिरसा तस्य चरणौ वन्द्य कृताञ्जलिः ‘तथा’ इति आह। प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतः अन्वगात्। वैदेह्या सह आयान्तं मुनिं दृष्ट्वा मुनिपत्नयः मुदा युक्ताः उपाजग्मुः, इदं वचनं च अब्रुवन् — ‘मुनिश्रेष्ठ, स्वागतं ते; चिरस्य ते आगमनम्। सर्वाः वयं त्वाम् अभिवादयामः; उच्यतां, किं कुर्महे?’ तासां तत् वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिः इदम् अब्रवीत् — ‘इयं धीमतः रामस्य पत्नी सीता समनुप्राप्ता। एषा दशरथस्य स्नुषा, जनकस्य सुता, सती, अपापा, पतिना त्यक्ता; मया सदा परिपाल्या। भवत्यः इमां परमेण स्नेहेन पश्यन्तु; मम गौरवात् वाक्यात् च विशेषतः वः पूज्या अस्तु।’ एवं मुहुर्मुहुः वैदेहीं परिदाय महायशाः महातपाः वाल्मीकिः शिष्यवृतः स्वम् आश्रमं पुनः आयात्। मुनिपत्नीनां स्वागतवचनं ‘चिरस्य आगमनम्’ — मुनिः दीर्घकालात् तत्र न आगतः; अद्य सीतायाः निमित्तेन आगतः। वाल्मीकिः सीतां ‘अपापा’ इति पुनः पुनः घोषयति — सः सीतायाः शुद्धेः प्रथमः साक्षी, अग्रे रामसभायाम् अपि सः एव तस्याः शुद्धिं शपथेन घोषयिष्यति। ‘मुहुर्मुहुः परिदाय’ इति — मुनिः बहुवारं ताः सीतायाः रक्षणं निवेदयति, तस्याः सुरक्षायाः विषये तस्य चिन्ता दृश्यते। अष्टादशः श्लोकः षट्पादः; समीक्षितस्य ०१४c ‘अन्वयाद्यत्र तापस्यः…’ इति अर्धः अत्र मुद्रणे नास्ति। एवं सर्गस्य अन्ते सीता नूतने गृहे प्रतिष्ठिता — तापसीनां स्नेहे, ऋषेः रक्षणे च; यत्र अग्रे तस्याः पुत्रौ जनिष्येते।

Hearing the sage's wonderful words, Sītā bowed her head at his feet and said with joined palms, "So be it." As the sage went on, she followed behind him with her palms still joined. When the sages' wives saw him coming with Vaidehī, they came joyfully to meet him. "Welcome, best of sages," they said. "It is a long time since you came here. We all salute you; tell us, what shall we do?" He had not been there for a long while, and now it was Sītā who brought him. Vālmīki answered, "This is Sītā, wife of the wise Rāma, who has come here. She is Daśaratha's daughter-in-law and Janaka's daughter, a faithful wife; she is sinless, and her husband has abandoned her, and I must always protect her. Look on her with the greatest affection, and out of respect for me and for my word let her be especially honoured by you." Again and again the glorious sage of great austerity commended Vaidehī to their care, which shows how anxious he was for her safety, and then, surrounded by his disciples, he went back to his own hermitage. Vālmīki declared her sinless again and again: he is the first witness to Sītā's purity, and later, in Rāma's assembly, he will proclaim it on oath. So at the end of the sarga Sītā is settled in a new home, in the affection of the women ascetics and under the protection of the seer, the place where her two sons will be born.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
मुनिदारकाः ४९.१ ऋषिबालकाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनीनां दारकाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
उग्रधीः ४९.१ तीव्रबुद्धिः, उग्रतपस्वी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘वाल्मीकिः + उग्रधीः’ → ‘वाल्मीकिरुग्रधीः’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः
उग्रा धीः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रुदितस्वनम् ४९.२ रोदनध्वनिम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रुदितस्य स्वनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अदृष्टपूर्वा ४९.३ पूर्वम् अनवलोकिता
सन्धिः
अ + दृष्टपूर्वा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पूर्वं दृष्टा दृष्टपूर्वा (सुप्सुपा); न दृष्टपूर्वा — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विकृतानना ४९.३ दुःखेन विवर्णमुखी
सन्धिः
विकृत + आनना → विकृतानना — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
विकृतम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
खाच्च्युताम् ४९.४ आकाशात् पतिताम्
सन्धिः
खात् + च्युताम् → खाच्च्युताम् — श्चुत्वसन्धिः (त् → च्)
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘खात्’ पञ्चमी; ‘च्युताम्’ द्वितीया, एकवचनम्
वरस्त्री ४९.४ श्रेष्ठा नारी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वरा स्त्री — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शोकपरायणा ४९.५ शोकमग्ना
सन्धिः
पर + अयन → परायण — सवर्णदीर्घसन्धिः, णत्वम्
समासः
शोकः परायणं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सत्क्रिया ४९.६ सत्कारः, आतिथ्यम्
सन्धिः
सत् + क्रिया — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘सत्क्रियास्याः’ इति सवर्णदीर्घः
समासः
सती क्रिया — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भगवंस्त्रातुमर्हसि ४९.७ हे भगवन्, रक्षितुं योग्यः असि
सन्धिः
भगवन् + त्रातुम् → भगवंस्त्रातुम् — नकारस्य सकारः अनुस्वारः च (नश्छव्यप्रशान्); त्रातुम् + अर्हसि → त्रातुमर्हसि
समासः
समासः नास्ति (पदत्रयं संहितया)
विभक्तिः
‘भगवन्’ सम्बोधनम्; ‘त्रातुम्’ तुमुन्नन्तम्; ‘अर्हसि’ लट्, मध्यमपुरुषः
लब्धचक्षुष्मान् ४९.८ दिव्यदृष्टिसम्पन्नः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘लब्धचक्षुष्मान्प्राद्रवद्’ इति अवकाशसंवरणम्
समासः
लब्धं चक्षुः यस्य (बहुव्रीहिः), ततः मतुप् — ‘लब्धचक्षुष्मान्’
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महामतिः ४९.९ महाबुद्धिः
सन्धिः
महत् + मति → महामति — आत्वम् (आन्महतः)
समासः
महती मतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनाथवत् ४९.९ निःसहायवत्
सन्धिः
अन् + आथ → अनाथ — सन्धिकार्यं नास्ति (नकारः स्वरेण संयुज्यते)
समासः
न विद्यते नाथः यस्याः सा अनाथा (नञ्बहुव्रीहिः), ततः वतिः
विभक्तिः
अव्ययम्
शोकभारार्ताम् ४९.१० दुःखभारपीडिताम्
सन्धिः
भार + आर्ता → भारार्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शोकः एव भारः (रूपककर्मधारयः); तेन आर्ता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
ह्लादयन् ४९.१० आनन्दयन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘ह्लादयन्निव’ इति ङमुडागमः
समासः
समासः नास्ति — ‘ह्लाद्’ धातोः णिजन्तात् शतृ
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
स्नुषा ४९.११ पुत्रवधूः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
धर्मसमाधिना ४९.१२ धर्मनिष्ठेन ध्यानेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मस्य समाधिः — षष्ठीतत्पुरुषः (धर्ममयः समाधिः इति वा)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
हृदयेनोपलक्षितम् ४९.१२ मनसा ज्ञातम्
सन्धिः
हृदयेन + उपलक्षितम् → हृदयेनोपलक्षितम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘हृदयेन’ तृतीया; ‘उपलक्षितम्’ प्रथमा, एकवचनम्
त्रैलोक्ये ४९.१३ लोकत्रये
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी, ततः स्वार्थे ष्यञ् (वृद्धिः)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
तपोलब्धेन ४९.१४ तपसा प्राप्तेन
सन्धिः
तपः + लब्ध → तपोलब्ध — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
समासः
तपसा लब्धम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘चक्षुषा’ इत्यस्य विशेषणम्)
तापस्यः ४९.१५ तपस्विन्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘तापस्यस्तपसि’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘तापसी’ शब्दः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पालयिष्यन्ति ४९.१५ रक्षिष्यन्ति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पाल्’ धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
स्वगृहम् ४९.१६ निजं गेहम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वस्य गृहम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पृष्ठतोऽन्वगात् ४९.१८ पश्चात् अनुसृतवती
सन्धिः
पृष्ठतः + अन्वगात् → पृष्ठतोऽन्वगात् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं च; अनु + अगात् → अन्वगात् — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘पृष्ठतः’ अव्ययम्; ‘अन्वगात्’ लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
मुनिपत्नयः ४९.१८ ऋषिभार्याः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुनीनां पत्न्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (मुद्रणे ‘पत्नयः’ इति रूपम्)
चिरस्यागमनम् ४९.१९ दीर्घकालानन्तरम् आगमनम्
सन्धिः
चिरस्य + आगमनम् → चिरस्यागमनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘चिरस्य’ अव्ययवत् षष्ठी; ‘आगमनम्’ प्रथमा
समनुप्राप्ता ४९.२० उपस्थिता
सन्धिः
सम् + अनु + प्र + आप्ता → समनुप्राप्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गत्रयपूर्वात् ‘आप्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परिपाल्या ४९.२१ रक्षणीया
सन्धिः
परि + पाल्या — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ पूर्वात् ‘पाल्’ धातोः ण्यत्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
गौरवान्मम ४९.२२ मम सम्मानात्
सन्धिः
गौरवात् + मम → गौरवान्मम — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘गौरवात्’ पञ्चमी; ‘मम’ षष्ठी
परिदाय ४९.२३ समर्प्य, न्यासरूपेण दत्त्वा
सन्धिः
परि + दाय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ पूर्वात् ‘दा’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
शिष्यवृतः ४९.२३ शिष्यैः परिवृतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शिष्यैः वृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्