- सन्धिः
- अ + संज्ञा — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘मुहूर्तमिवासंज्ञा’
- समासः
- न विद्यते संज्ञा यस्याः सा — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — अष्टचत्वारिंशः सर्गः
सीतायाः सन्देशो विलापश्च
सीतायाः मूर्छा दुःखवचनं च, रामाय श्वश्रूभ्यः च सन्देशः, लक्ष्मणस्य प्रस्थानं, परतीरे सीतायाः रोदनम्
लक्ष्मणस्य दारुणं वचः श्रुत्वा जनकात्मजा विषादेन भूमौ निपपात। मुहूर्तम् असंज्ञा भूत्वा सा बाष्पाकुलेक्षणा दीनया वाचा उवाच — ‘नूनं मम तनुः दुःखाय एव धात्रा सृष्टा। पूर्वं मया किं पापं कृतं, को वा दारैः वियोजितः, यत् शुद्धसमाचारा अहं नृपतिना त्यक्ता? पुरा रामपादानुवर्तिनी अहम् आश्रमे वासं दुःखेन अपि अनुरुद्धवती; अधुना विजनीकृता कथं वत्स्यामि, कस्य दुःखम् आख्यास्यामि, मुनिषु किं वक्ष्यामि? अद्य एव जाह्नवीजले जीवितं त्यजेयं, किन्तु भर्तुः राजवंशः परिहास्यते। सौमित्रे, यथाज्ञं कुरु, मां त्यज। श्वश्रूः प्रणम्य राजानं कुशलं ब्रूहि; वक्तव्यः च नृपतिः — जानासि यथा अहं शुद्धा, तव भक्ता हिता च; अयशोभीरुणा त्वया त्यक्ता अहम्; तव अपवादः मया परिहर्तव्यः, त्वं हि मे परमा गतिः। यथा भ्रातृषु तथा पौरेषु वर्तस्व; पतिः एव नार्याः देवता बन्धुः गुरुः च। मां गर्भवतीं दृष्ट्वा गच्छ।’ लक्ष्मणः किमपि वक्तुम् अशक्तः प्रदक्षिणं कृत्वा रुदन् नावम् आरुरोह, उत्तरं कूलं गत्वा रथम् अध्यारुहत्, मुहुर्मुहुः अनाथवत् चेष्टमानां सीतां पश्यन् प्रययौ। सीता दूरस्थं रथं पश्यन्ती शोकेन आविष्टा बर्हिणनादिते वने महास्वनं रुरोद।
१सीतायाः मूर्छा दुःखवचनं च
१लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा।
परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह॥
२सा मुहूर्तमिवासंज्ञा बाष्पपर्याकुलेक्षणा।
लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा॥
३मामिकेयं तनुर्नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण।
धात्रा यस्यास्तथा मेऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते॥
४किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर्वियोजितः।
याहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती॥
५पुराहमाश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी।
अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे च परिवर्तिनी॥
६सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता।
आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा॥
७किं नु वक्ष्यामि मुनिषु कर्म चासत्कृतं प्रभो।
कस्मिन्वा कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना॥
८न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले।
त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते॥
लक्ष्मणस्य दारुणं वचः श्रुत्वा जनकात्मजा वैदेही परं विषादम् आगम्य निपपात। सा मुहूर्तम् असंज्ञा इव बाष्पपर्याकुलेक्षणा भूत्वा दीनया वाचा लक्ष्मणम् उवाच — ‘लक्ष्मण, नूनं मम इयं तनुः धात्रा दुःखाय एव सृष्टा, यस्याः अद्य दुःखमूर्तिः इव प्रदृश्यते। पूर्वं मया किं नु पापं कृतं, को वा दारैः वियोजितः, या अहं शुद्धसमाचारा सती नृपतिना त्यक्ता?’ सीता स्वदुःखस्य कारणं पूर्वजन्मनि अन्विष्यति — अस्मिन् जन्मनि तया कोऽपि दोषः न कृतः इति सा दृढं जानाति। ‘पुरा अहम् आश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी सती दुःखे अपि परिवर्तिनी अनुरुद्धवती। सौम्य, अधुना विजनीकृता सा अहं कथम् आश्रमे वत्स्यामि? दुःखपरायणा अहं कस्य दुःखम् आख्यास्यामि? प्रभो, मुनिषु किं वक्ष्यामि — मया किं असत्कृतं कर्म कृतं, कस्मिन् वा कारणे महात्मना राघवेण त्यक्ता? सौमित्रे, अद्य एव जाह्नवीजले जीवितं न खलु त्यजेयम्; मम भर्तुः राजवंशः परिहास्यते।’ वनवासः पूर्वम् अपि दुःखमयः आसीत्, किन्तु तदा रामः सह आसीत्; अधुना सा एकाकिनी। तस्याः आत्महत्यायाः निवारकं कारणं स्वयं न, अपि तु गर्भस्थः रामवंशः — ‘राजवंशः परिहास्यते’ इति। अस्मिन् दुःखे अपि सा रामस्य वंशस्य रक्षां चिन्तयति; एषा एव तस्याः पतिव्रतायाः पराकाष्ठा। ‘दुःखमूर्तिः’ इति पदेन सा आत्मानं मूर्तं दुःखम् इव मन्यते। मुनीनां प्रश्नस्य भयम् — ‘किं वक्ष्यामि’ — तस्याः लज्जां सम्मानचिन्तां च दर्शयति। ‘विजनीकृता’ इति पदेन तस्याः एकाकित्वं निःसहायत्वं च उक्तम्।
When she heard Lakṣmaṇa's cruel words, Janaka's daughter Vaidehī sank into the deepest despair and fell to the ground. For a moment she lay as if senseless, her eyes clouded with tears; then she spoke to Lakṣmaṇa in a piteous voice. "Surely, Lakṣmaṇa, the Creator made this body of mine only for sorrow, since today I seem to be sorrow itself in bodily form. What sin did I commit in some former life, whose wife did I part from him, that I, pure in my conduct and faithful, should be abandoned by the king?" She looked for the cause of her grief in a former birth, for she knew for certain that in this life she had done no wrong. "Once before I lived in a hermitage, following in Rāma's footsteps, and I accepted it gladly, Lakṣmaṇa, even with all its hardship. But how shall I live in a hermitage now, gentle one, left all alone? Whom shall I tell my sorrow to, sunk in sorrow as I am? And what shall I say to the sages, my lord? What wicked thing have I done, for what reason has the great-souled Rāghava cast me off? I would give up my life this very day in the waters of the Jāhnavī, Lakṣmaṇa, but then my husband's royal line would be lost." The earlier exile had been hard too, but then Rāma was with her; now she was alone and helpless. Her dread of the sages' question shows her shame and her care for her honour. And what held her back from taking her own life was not concern for herself but Rāma's line, which she carried in her womb. Even in this grief she thought of preserving her husband's dynasty; that is the height of a faithful wife's devotion.
२श्वश्रूभ्यः रामाय च सन्देशः
९यथाज्ञं कुरु सौमित्रे त्यज्य मां दुःखभागिनीम्।
निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम॥
१०श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिप्रग्रहेण च।
शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम्॥
११शिरसाभिनतो ब्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण।
वक्तव्यश्चापि नृपतिर्धर्मेषु सुसमाहितः॥
१२जानासि च यथा शुद्धा सीता तत्त्वेन राघव।
भक्त्या च परया युक्ता हिता च तव नित्यशः॥
१३अहं त्यक्ता च ते वीर अयशोभीरुणा जने।
यच्च ते वचनीयं स्यादपवादः समुत्थितः॥
१४मया च परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः।
वक्तव्यश्चैव नृपतिर्धर्मेण सुसमाहितः॥
‘सौमित्रे, यथाज्ञं कुरु; दुःखभागिनीं मां त्यज; राज्ञः निदेशे स्थीयताम्। मम इदं वचः शृणु। श्वश्रूणाम् अविशेषेण प्राञ्जलिप्रग्रहेण शिरसा चरणौ वन्द्य पार्थिवं कुशलं ब्रूहि। लक्ष्मण, सर्वासाम् एव शिरसा अभिनतः ब्रूयाः। धर्मेषु सुसमाहितः नृपतिः अपि वक्तव्यः — राघव, जानासि यथा सीता तत्त्वेन शुद्धा, परया भक्त्या युक्ता, नित्यशः तव हिता च। वीर, अयशोभीरुणा त्वया जने अहं त्यक्ता। यत् च ते वचनीयं स्यात्, यः अपवादः समुत्थितः, सः मया अपि परिहर्तव्यः — त्वं हि मे परमा गतिः। धर्मेण सुसमाहितः नृपतिः एवं वक्तव्यः।’ सीतायाः सन्देशे निन्दा नास्ति, आक्रोशः नास्ति — केवलं स्वशुद्धेः स्मरणं, रामस्य अपवादस्य निवारणे सहयोगः च। ‘त्वं हि मे परमा गतिः’ इति वचनं तस्याः अचलां निष्ठां घोषयति — त्यक्ता अपि सा रामम् एव शरणं मन्यते। सा रामस्य भयं ‘अयशोभीरुणा’ इति स्पष्टं नाम ददाति — तत्र मृदुः उपालम्भः अपि, किन्तु करुणा अधिका। श्वश्रूणां प्रणामः पुनः ‘अविशेषेण’ — कैकेयी अपि अत्र अन्तर्भवति। अस्य खण्डस्य ११–१४ श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते; वुल्गेटपाठे सीतायाः सन्देशः विस्तृततरः। ‘यथाज्ञं कुरु’ इति वचने सीता लक्ष्मणस्य संकोचं निवारयति — त्वं राज्ञः आज्ञां पालय, मम कृते मा शोच इति।
"Do as you have been commanded, Lakṣmaṇa," she said, easing his reluctance: let him obey the king and not grieve on her account. "Leave me here to my sorrow and abide by the king's order. But hear what I have to say. Bow your head at the feet of all my mothers-in-law alike, with joined palms, and wish the king well from me. Bowing low, Lakṣmaṇa, say this to all of them. And to the king, who is devoted to dharma, say this: 'You know, Rāghava, that Sītā is truly pure, that she is devoted to you with the utmost devotion and always seeks your good. It was fear of dishonour among the people that made you abandon me, hero. Whatever reproach, whatever slander has arisen against you, I too must help to remove it, for you are my highest refuge.'" In her message there was no blame and no outcry, only a reminder of her own purity and her willingness to help in clearing Rāma's name. "You are my highest refuge" proclaims her unshakable faith: even cast off, she counted Rāma alone her shelter. She gave his motive its plain name, fear of dishonour, and there is a gentle reproach in it, but her compassion outweighs it. Once again she honoured all her mothers-in-law alike, Kaikeyī included.
३पतिधर्मस्य उपदेशः, अन्तिमा प्रार्थना
१५यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा।
परमो ह्येष धर्मस्ते तस्मात्कीर्तिरनुत्तमा॥
१६यत्तु पौरजने राजन्धर्मेण समवाप्नुयात्।
अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ॥
१७यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन।
पतिर्हि देवता नार्याः पतिर्बन्धुः पतिर्गुरुः॥
१८प्राणैरपि प्रियं तस्माद्भर्तुः कार्यं विशेषतः।
इति मद्वचनाद्रामो वक्तव्यो मम संग्रहः॥
१९निरीक्ष्य माद्य गच्छ त्वमृतुकालातिवर्तिनीम्।
एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः॥
‘यथा भ्रातृषु वर्तेथाः, तथा नित्यदा पौरेषु वर्तस्व; एषः हि ते परमः धर्मः, तस्मात् अनुत्तमा कीर्तिः। राजन्, यत् पौरजने धर्मेण समवाप्नुयात्, तत् एव ते श्रेयः। नरर्षभ, अहं तु स्वशरीरं न अनुशोचामि। रघुनन्दन, यथा पौराणाम् अपवादः न स्यात्, तथा एव वर्तस्व। पतिः हि नार्याः देवता, पतिः बन्धुः, पतिः गुरुः। तस्मात् प्राणैः अपि भर्तुः प्रियं कार्यं विशेषतः कर्तव्यम्। इति मम वचनात् रामः वक्तव्यः — एषः मम संग्रहः। अद्य ऋतुकालातिवर्तिनीं गर्भवतीं मां निरीक्ष्य गच्छ।’ सीता रामं राजधर्मम् एव उपदिशति — प्रजाः भ्रातृवत् पालय इति। सा स्वस्य दुःखं न गणयति, केवलं रामस्य कीर्तिम्। ‘पतिर्हि देवता नार्याः’ इति श्लोकः भारतीयपरम्परायां पातिव्रत्यस्य सूत्रम् इव प्रसिद्धः। अन्तिमं वचनं करुणम् — ‘मां गर्भवतीं दृष्ट्वा गच्छ’ — लक्ष्मणः साक्षी भवेत् यत् सा रामस्य सन्तानं धारयति; अग्रे अपवादस्य निवारणे एतत् साक्ष्यम् उपयोक्ष्यते। एवं सीता ब्रवीति, लक्ष्मणः च दीनचेतनः शृणोति। ‘मम संग्रहः’ इति सन्देशस्य सारः — संक्षेपः। सप्तदशस्य उत्तरार्धं, अष्टादशः, एकोनविंशस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राणि। ‘अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरम्’ इति वचनेन सीतायाः आत्मत्यागः प्रकटः।
"Say this to the king as well," she went on. "'Treat the citizens always as you treat your brothers. That is your highest duty, and from it comes unsurpassed fame. Whatever merit one gains by righteous conduct towards the citizens, O king, may it be yours. As for me, bull among men, I do not grieve for my own body. Act, Raghunandana, so that there is no slander among the citizens.' For to a woman her husband is her god, her husband is her kinsman, her husband is her teacher, and so, even at the cost of her life, she must above all do what is dear to her husband. Tell Rāma this from me; this is the whole of my message. And look at me today before you go: my season has passed, and I am carrying a child." Sītā counselled Rāma in nothing but a king's duty, to cherish his subjects as brothers; she took no account of her own sorrow, only of his fame, and in saying she did not grieve for her body she offered herself up. The verse "to a woman her husband is her god" became, in Indian tradition, almost a maxim of wifely devotion. Her last request is heartbreaking: she asked Lakṣmaṇa to see for himself that she was with child, so that he could bear witness that she carried Rāma's offspring, testimony that would matter when the slander came to be answered.
४लक्ष्मणस्य प्रस्थानम्
२०शिरसा वन्द्य धरणीं व्याहर्तुं न शशाक ह।
प्रदक्षिणं च तां कृत्वा रुदन्नेव महास्वनः॥
२१ध्यात्वा मुहूर्तं तामाह किं मां वक्ष्यसि शोभने।
दृष्टपूर्वं न ते रूपं पादौ दृष्टौ तवानघे॥
२२कथमत्र हि पश्यामि रामेण रहितां वने।
इत्युक्त्वा तां नमस्कृत्य पुनर्नावमुपारुहत्॥
२३आरुरोह पुनर्नावं नाविकं चाभ्यचोदयत्।
स गत्वा चोत्तरं तीरं शोकभारसमन्वितः॥
२४सम्मूढ इव दुःखेन रथमध्यारुहद्द्रुतम्।
मुहुर्मुहुः परावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत्॥
२५चेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ।
दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणं च मुहुर्मुहुः।
निरीक्ष्यमाणां तूद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत्॥
सीतायां एवं ब्रुवन्त्यां लक्ष्मणः शिरसा धरणीं वन्द्य व्याहर्तुं न शशाक। सः तां प्रदक्षिणं कृत्वा महास्वनं रुदन् एव ध्यात्वा मुहूर्तं ताम् आह — ‘शोभने, किं मां वक्ष्यसि? अनघे, पूर्वं ते रूपं मया न दृष्टं, केवलं तव पादौ दृष्टौ। रामेण रहितां त्वाम् अत्र वने कथं पश्यामि?’ लक्ष्मणस्य वचनम् अद्भुतम् — सः सीतायाः मुखम् अपि कदापि न अपश्यत्, केवलं पादौ; मातृवत् पूजां करोति। इति उक्त्वा तां नमस्कृत्य सः पुनः नावम् उपारुहत्। पुनः नावम् आरुह्य नाविकं च अभ्यचोदयत्। शोकभारसमन्वितः सः उत्तरं तीरं गत्वा दुःखेन सम्मूढः इव द्रुतं रथम् अध्यारुहत्। मुहुर्मुहुः परावृत्य परतीरस्थाम् अनाथवत् चेष्टन्तीं सीतां दृष्ट्वा लक्ष्मणः अथ प्रययौ। ‘मुहुर्मुहुः परावृत्य’ इति पदेन तस्य गमने अपि मनः सीतायाम् एव। दूरस्थं रथं मुहुर्मुहुः लक्ष्मणं च आलोक्य उद्विग्नां निरीक्ष्यमाणां सीतां शोकः समाविशत्। पञ्चविंशः श्लोकः षट्पादः। दृश्यं द्विपक्षीयं — एकतः लक्ष्मणः पृष्ठतः पश्यन् गच्छति, अन्यतः सीता दूरं गच्छन्तं रथं पश्यति; मध्ये गङ्गा। २१–२२ श्लोकाः वुल्गेटमात्राः।
As Sītā spoke, Lakṣmaṇa, sick at heart, bowed his head to the ground and could not say a word. Weeping aloud, he walked round her in reverence, and after a moment's thought he said, "What are you asking of me, fair lady? I have never before looked upon your form, sinless one; I have only ever seen your feet. How can I look at you now, here in the forest, without Rāma?" His words are remarkable: he had never looked even at her face, only at her feet, revering her as a mother. With that he bowed to her and went back to the boat. He boarded it again and urged the boatman on, and when he reached the northern bank, weighed down with grief and almost stupefied by sorrow, he quickly climbed into the chariot. He turned back again and again to look at Sītā, who writhed on the far bank like one without a protector, and then Lakṣmaṇa drove away; even as he went, his mind stayed with her. Sītā, stricken, watched the chariot in the distance, and Lakṣmaṇa, again and again, and grief overwhelmed her. The scene is seen from both sides: on one bank Lakṣmaṇa going away and looking back, on the other Sītā watching the chariot recede, and between them the Gaṅgā.
५सीतायाः रोदनम्
२६सा दुःखभारावनता यशस्विनी यशोधरा नाथमपश्यती सती।
रुरोद सा बर्हिणनादिते वने महास्वनं दुःखपरायणा सती॥
अन्ते वंशस्थवृत्तेन सर्गः समाप्यते — ‘सा दुःखभारावनता यशस्विनी यशोधरा सती नाथम् अपश्यती बर्हिणनादिते वने दुःखपरायणा सती महास्वनं रुरोद।’ यशसः धारिणी सा अधुना नाथरहिता; मयूराणां केकारवे पूर्णे वने तस्याः रोदनं मिलति। प्रकृतेः शब्दाः अपि तस्याः दुःखस्य सहचराः इव भासन्ते। दुःखस्य भारेण अवनता इति रूपकं — दुःखं गुरुः भारः, सा तेन नता। अयं श्लोकः अस्य सर्गस्य करुणस्य चरमः बिन्दुः; ततः परं वाल्मीकेः आगमनेन सान्त्वना आरभ्यते। ‘यशस्विनी’ इति मुद्रणे, समीक्षितसंस्करणे तु ‘तपस्विनी’। लक्ष्मणः गतः, रथः दूरं गतः, सीता एकाकिनी गङ्गातीरे स्थिता — दृश्यस्य शून्यता तस्याः हृदयस्य शून्यताम् अपि प्रतिबिम्बयति। कविः अत्र वाक्यं न योजयति, केवलं रोदनस्य शब्दं वनस्य केकारवेण सह मेलयति।
The sarga closes with a verse in a longer metre. Bowed down by the weight of her sorrow, the glorious, faithful lady, the bearer of renown, saw no protector anywhere, and lost in grief she wept aloud in that forest ringing with the cries of peacocks. She who bore such fame was now without a lord, and her weeping mingled with the peacocks' calls, as though the very sounds of nature kept her company in her grief. Sorrow is a heavy load, and under it she was bent. Lakṣmaṇa was gone, the chariot was far away, and Sītā stood alone on the bank of the Gaṅgā; the emptiness of the scene mirrors the emptiness of her heart. The poet adds no comment, only letting her cries blend with the calls of the forest. This verse is the climax of the sarga's pathos; from here, with the coming of Vālmīki, consolation begins.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- पर्याकुल + ईक्षण → पर्याकुलेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); परि + आकुल → पर्याकुल — यण्सन्धिः
- समासः
- बाष्पेण पर्याकुले ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- मामिका + इयम् → मामिकेयम् — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया) — ‘मामक’ इत्यस्य स्त्रीलिङ्गम्
- विभक्तिः
- उभे प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘तनुः’ इत्यस्य विशेषणे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुःखम् एव मूर्तिः — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + योजितः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ पूर्वात् ‘युज्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पाद + अनुवर्तिनी → पादानुवर्तिनी — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रामस्य पादौ (षष्ठीतत्पुरुषः); तौ अनुवर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- अनु + रुध्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु’ पूर्वात् ‘रुध्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अविजना विजना कृता — च्विप्रत्ययान्तेन कृञ्योगः (गतिसमासः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पर + अयन → परायण — सवर्णदीर्घसन्धिः, णत्वम्
- समासः
- दुःखं परायणं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- च + असत्कृतम् → चासत्कृतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- असत् कृतम् — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- ‘असत्कृतम्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जाह्नव्याः जलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ पूर्वात् ‘हा’ धातोः कर्मणि लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्मणि)
- सन्धिः
- यथा + आज्ञम् → यथाज्ञम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आज्ञाम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुःखं भजते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्राञ्जलेः प्रग्रहः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शिरसा + अभिनतः → शिरसाभिनतः — सवर्णदीर्घसन्धिः; वाक्ये विसर्गस्य उकारः
- समासः
- समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
- विभक्तिः
- ‘शिरसा’ तृतीया; ‘अभिनतः’ प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अयशः + भीरुणा → अयशोभीरुणा — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- अयशसः भीरुः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + हर्तव्यम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ पूर्वात् ‘हृ’ धातोः तव्यत्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘वर्तेथास्तथा’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः विधिलिङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सम् + अव + आप्नुयात् → समवाप्नुयात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः विधिलिङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + अपवादम् → यथापवादम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अपवादम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः (अत्र ‘अपवादः यथा न स्यात्’ इति भावः)
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सम् + ग्रहः → संग्रहः — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ पूर्वात् ‘ग्रह्’ धातोः अप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- काल + अतिवर्तिनी → कालातिवर्तिनी — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ऋतोः कालः (षष्ठीतत्पुरुषः); तम् अतिवर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + आहर्तुम् → व्याहर्तुम् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’, ‘आ’ पूर्वात् ‘हृ’ धातोः तुमुन्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पूर्वं दृष्टम् — सुप्सुपासमासः (पूर्वनिपातविपर्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- तव + अनघे → तवानघे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- ‘अनघा’ — न विद्यते अघं यस्याः सा (नञ्बहुव्रीहिः)
- विभक्तिः
- ‘तव’ षष्ठी; ‘अनघे’ सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- रथम् + अध्यारुहत् → रथमध्यारुहत्; अधि + आरुहत् → अध्यारुहत् (यण्सन्धिः); अध्यारुहत् + द्रुतम् → अध्यारुहद्द्रुतम् (जश्त्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति (पदत्रयं संहितया)
- विभक्तिः
- ‘अध्यारुहत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चेष्ट्’ धातोः शतृ (मुद्रणे परस्मैपदरूपम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- निस् + ईक्ष्यमाणाम् → निरीक्ष्यमाणाम् — विसर्गस्य (सकारस्य) रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर्’ पूर्वात् ‘ईक्ष्’ धातोः शानच् (मुद्रणे ‘ईक्ष्य’ इति रूपम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- भार + अवनता → भारावनता — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- दुःखम् एव भारः (रूपककर्मधारयः); तेन अवनता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बर्हिणैः नादितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘वने’ इत्यस्य विशेषणम्)