उत्तरकाण्डम् — सप्तचत्वारिंशः सर्गः

लक्ष्मणेन सीतायै परित्यागनिवेदनम्

गङ्गापारे लक्ष्मणस्य दुःखम्, सीतायाः प्रश्नः, लोकापवादस्य रामनिर्णयस्य च निवेदनं, वाल्मीकेः आश्रमस्य निर्देशः

लक्ष्मणः सुमन्त्रं सरथं तत्र एव स्थापयित्वा सीतया सह नैषादीं नावम् आरुह्य गङ्गां तीर्त्वा परतीरे बाष्पसंवृतः प्राञ्जलिः उवाच — ‘आर्येण अस्मिन् निमित्ते अहं लोकस्य वचनीयः कृतः; इदं मम हृदि महत् शल्यम्। मरणं मम श्रेयः, न तु ईदृशे लोकनिन्दिते कर्मणि नियोगः। प्रसीद, मे पापं मा कुरु।’ इति उक्त्वा सः भूमौ निपपात। भृशसंविग्ना सीता ‘तत्त्वं ब्रूहि; अहं त्वाम् आज्ञापयामि’ इति अवदत्। ततः अवाङ्मुखः बाष्पगलः लक्ष्मणः उवाच — ‘परिषदि पुरे जनपदे च त्वत्कृते सुदारुणम् अपवादं श्रुत्वा रामः संतप्तहृदयः मां निवेद्य गृहं गतः। पौरापवादभीतेन नृपतिना निर्दोषा त्वं त्यक्ता; आश्रमान्तेषु मया त्यक्तव्या असि। इदं जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां पुण्यं रमणीयं तपोवनम्; दशरथस्य सखा वाल्मीकिः मुनिपुङ्गवः अत्र वसति। तस्य पादच्छायाम् उपागम्य उपवासपरा एकाग्रा वस; पतिव्रतात्वम् आस्थाय रामं सदा हृदि कृत्वा तव परमं श्रेयः भविष्यति।’

१गङ्गापारे लक्ष्मणस्य दुःखम्

१अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः।
आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम्॥

२सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः।
उवाच शोकसंतप्तः प्रयाहीति च नाविकम्॥

३ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः।
उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पसंवृतः॥

४हृद्गतं मे महच्छल्यं यस्मादार्येण धीमता।
अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः॥

५श्रेयो हि मरणं मेऽद्य मृत्युर्वा यत्परं भवेत्।
न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते॥

६प्रसीद च न मे पापं कर्तुमर्हसि शोभने।
इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः॥

अथ राघवानुजः लक्ष्मणः पूर्वं मैथिलीम् आरोप्य सुविस्तीर्णां समायुक्तां नैषादीं नावम् आरुरोह। सः सुमन्त्रं सरथं ‘स्थीयताम्’ इति उक्त्वा, शोकसंतप्तः नाविकं ‘प्रयाहि’ इति उवाच। सुमन्त्रः परतीरं न आगच्छति — परित्यागस्य साक्षी लक्ष्मणः एव भविष्यति। ततः भागीरथ्याः तीरम् उपागम्य लक्ष्मणः प्राञ्जलिः बाष्पसंवृतः मैथिलीं वाक्यम् उवाच — ‘वैदेहि, मम हृदि महत् शल्यं गतम्, यस्मात् धीमता आर्येण अस्मिन् निमित्ते अहं लोकस्य वचनीयः कृतः। अद्य मम मरणं श्रेयः, यत् वा मृत्योः परं भवेत्; न तु अस्मिन् ईदृशे लोकनिन्दिते कार्ये अहं नियोज्यः आसम्। शोभने, प्रसीद; मम पापं कर्तुं न अर्हसि।’ इति उक्त्वा अञ्जलिकृतः लक्ष्मणः भूमौ निपपात। लक्ष्मणस्य दुःखं गभीरम् — सः आज्ञां पालयति, किन्तु तां कर्म लोकनिन्दितं मन्यते; तस्य हृदयं राघवस्य आज्ञायाः धर्मस्य च मध्ये विदीर्णम्। ‘न मे पापं कर्तुम् अर्हसि’ इति वचनेन सः सीतायाः क्षमां याचते — तस्याः शापः वा दुःखं वा तस्य पापं स्यात् इति भयम्। ‘हृद्गतं शल्यम्’ इति रूपकं — बाणः इव हृदये निखातं दुःखम्। नैषादी नौः निषादानां नौका; वनवासारम्भे अपि निषादराजः गुहः रामम् अतारयत्। लक्ष्मणः पूर्वम् एव सुमन्त्रं निवर्तयति, येन परित्यागस्य क्षणे केवलं द्वौ एव भवेताम्। प्रणम्य भूमौ पतनं तस्य दैन्यस्य, सीतां प्रति च पूज्यभावस्य लक्षणम्।

Then Rāghava's younger brother first helped Maithilī into the broad, well-fitted boat of the Niṣādas and then boarded it himself. He told Sumantra to wait there with the chariot and, burning with grief, said to the boatman, "Go." Sumantra did not come to the far bank: Lakṣmaṇa alone was to witness the abandonment, and he sent the charioteer back first so that at that moment there would be only the two of them. It was a boat of the Niṣādas, as it had been the Niṣāda king Guha who ferried Rāma across at the start of the exile. When they reached the far bank of the Bhāgīrathī, Lakṣmaṇa, his joined palms raised and his face wet with tears, said to Maithilī, "A great dart has lodged in my heart, Vaidehī, because in this matter my wise elder brother has made me a thing for the world to reproach. Death would be better for me today, or whatever is worse than death, than to be set to a task the world condemns like this. Be gracious, fair one; do not lay any sin on me." And with his palms still joined he fell to the ground. His grief went deep: he was obeying the command, yet he held the deed itself to be one the world condemns, and his heart was torn between Rāghava's order and dharma. The dart in his heart is grief lodged there like an arrow. In begging her not to lay sin on him he asked her forgiveness, fearing that her curse or even her sorrow would become his sin, and falling to the ground before her showed both his wretchedness and his reverence for her.

२सीतायाः आग्रहः

७रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः।
मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्॥

८किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण।
पश्यामि त्वां न च स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः॥

९शापितोऽसि नरेन्द्रेण यत्त्वं संतापमागतः।
तद्ब्रूयाः संनिधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते॥

१०वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः।
अवाङ्मुखो बाष्पगलो वाक्यमेतदुवाच ह॥

रुदन्तं प्राञ्जलिम् आत्मनः मृत्युं काङ्क्षन्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा भृशसंविग्ना मैथिली वाक्यम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, किम् इदं नावगच्छामि; तत्त्वेन ब्रूहि। त्वां स्वस्थं न पश्यामि; महीपतेः क्षेमम् अपि? यत् त्वं संतापम् आगतः, तत् मम संनिधौ ब्रूयाः — नरेन्द्रेण शापितः असि, अहं त्वाम् आज्ञापयामि।’ सीता आज्ञापयति — सा राजमहिषी, लक्ष्मणः तस्याः आज्ञां न लङ्घयेत्; ‘नरेन्द्रेण शापितः असि’ इति वचनेन सा रामस्य शपथम् अपि तस्मै स्मारयति। तस्याः प्रथमा चिन्ता पुनः रामस्य क्षेमम् एव। वैदेह्या एवं चोद्यमानः दीनचेतनः लक्ष्मणः अवाङ्मुखः बाष्पगलः एतत् वाक्यम् उवाच। ‘बाष्पगलः’ इति पदं — कण्ठः अश्रुभिः रुद्धः, वाणी गद्गदा। सीतायाः प्रश्ने आशङ्का — पूर्वसर्गे दृष्टानि अशुभनिमित्तानि अधुना सत्यानि इव भासन्ते। ‘अहम् आज्ञापयामि ते’ इति वचने सीतायाः राजोचितं गौरवं दृश्यते; सा भीता अपि दृढा। लक्ष्मणस्य अवाङ्मुखता — सः सीतायाः नेत्रे द्रष्टुं न शक्नोति।

Seeing him weep with joined palms and long for his own death, Maithilī was deeply alarmed. "What is this?" she said. "I do not understand. Tell me the truth, Lakṣmaṇa. I can see you are not yourself. Is all well with the king? You are bound by the king's oath; tell me here, in my presence, why you are so distressed. I command you." She spoke as the queen, whose command Lakṣmaṇa could not disobey, and in reminding him of the king's oath she held him to Rāma's own word. Frightened though she was, she stood firm, and once again her first concern was for Rāma's welfare. The ill omens she had seen on the road now seemed to be coming true. Urged in this way by Vaidehī, Lakṣmaṇa, sick at heart, his face cast down because he could not meet her eyes, his throat choked with tears, spoke.

३परित्यागस्य निवेदनम्

११श्रुत्वा परिषदो मध्ये ह्यपवादं सुदारुणम्।
पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे॥

१२रामः संतप्तहृदयो मां निवेद्य गृहं गतः।
न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः॥

१३यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षात्पृष्ठतः कृतः।
सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम संनिधौ॥

१४पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न तेऽन्यथा।
आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि॥

‘जनकात्मजे, परिषदः मध्ये पुरे जनपदे च त्वत्कृते सुदारुणम् अपवादं श्रुत्वा रामः संतप्तहृदयः मां निवेद्य गृहं गतः। देवि, यानि वचनीयानि राज्ञा अमर्षात् हृदि न्यस्तानि पृष्ठतः कृतानि च, तानि मया तव अग्रतः वक्तुं न शक्यानि। सा त्वं मम संनिधौ निर्दोषा अपि नृपतिना पौरापवादभीतेन त्यक्ता; देवि, अन्यथा न ग्राह्यम्। आश्रमान्तेषु मया त्वं त्यक्तव्या भविष्यसि — राज्ञः शासनम् आदाय, तथैव तव दौर्हृदम् अपि।’ लक्ष्मणः अपवादस्य विवरणं न ददाति — ‘तानि वचनीयानि वक्तुं न शक्यानि’ इति; तस्य मर्यादा सीतायाः अपमानं न सहते। सः ‘निर्दोषा मम संनिधौ’ इति स्वयं साक्ष्यं ददाति — अहं जानामि त्वं निर्दोषा इति। ‘मा अन्यथा ग्राह्यम्’ इति वचनेन सः सीतां बोधयति यत् रामस्य प्रेम्णः अभावात् न, अपि तु लोकभयात् एव परित्यागः। ‘दौर्हृदम्’ इति पदेन तपोवनदर्शनस्य अभिलाषः स्मार्यते — तस्याः इच्छा अपि पूर्यते इति कटुः सान्त्वना। द्वादशस्य प्रथमं अर्धं वुल्गेटमात्रम् — ‘रामः संतप्तहृदयः मां निवेद्य गृहं गतः’। ‘अमर्षात्’ इति मुद्रणे, समीक्षितपाठे तु ‘अमर्षः पृष्ठतः कृतः’।

"Daughter of Janaka," he said, "Rāma heard in the assembly the terrible slander spoken about you in the city and the countryside, and with his heart burning he told me of it and went into his house. The things that are said, lady, things the king has taken to heart and yet in his forbearance put behind him, I cannot repeat in front of you. You are blameless, as I well know, yet the king has abandoned you, because he fears what the citizens are saying. Do not understand it in any other way, lady. I am to leave you here, at the edge of the hermitages." Lakṣmaṇa would not describe the slander; his sense of propriety could not bear to insult Sītā by repeating it. Instead he bore witness himself that she was without fault, and by telling her not to take it any other way he made her understand that she was given up not for any lack of Rāma's love but only for fear of the world.

४वाल्मीकेः आश्रमस्य निर्देशः उपदेशश्च

१५राज्ञः शासनमादाय तथैव किल दौर्हृदम्।
तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम्॥

१६पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे।
राज्ञो दशरथस्यैव पितुर्मे मुनिपुङ्गवः॥

१७सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः।
पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः।
उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे॥

१८पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि।
श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति॥

‘शुभे, तत् एतत् जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनं पुण्यं रमणीयं च; विषादं मा कृथाः। मम पितुः राज्ञः दशरथस्य परमकः सखा सुमहायशाः विप्रः वाल्मीकिः मुनिपुङ्गवः अत्र वसति। जनकात्मजे, अस्य महात्मनः पादच्छायाम् उपागम्य सुखम् उपवासपरा एकाग्रा वस। देवि, पतिव्रतात्वम् आस्थाय रामं सदा हृदि कृत्वा तथा कृत्वा तव परमं श्रेयः भविष्यति।’ लक्ष्मणस्य अन्तिमं वचनं सान्त्वनायुक्तम् — सीता निराश्रया न; दशरथस्य मित्रस्य वाल्मीकेः आश्रमे सा पितृगृहे इव सुरक्षिता भविष्यति। ‘रामं कृत्वा सदा हृदि’ इति उपदेशः — बाह्यः वियोगः, किन्तु आन्तरः संयोगः नित्यः। वाल्मीकेः नाम अत्र प्रथमं कथायां प्रविशति — यः स्वयम् अस्य काव्यस्य कर्ता। अग्रे सः एव सीतायाः पुत्रौ लवकुशौ पालयिष्यति, तयोः रामायणं च गायनाय शिक्षयिष्यति। सप्तदशः श्लोकः षट्पादः। ‘पादच्छाया’ इति पदेन गुरोः आश्रयस्य शीतलता शान्तिः च सूचिता। ‘उपवासपरा’ इति व्रतचर्या — परित्यक्ता पत्नी अपि पतिव्रतायाः धर्मं पालयेत् इति उपदेशः।

"I have carried out the king's command," he went on, "and this, it seems, was your own longing too. Here on the bank of the Jāhnavī is the ascetic grove of the brahmarṣis, holy and delightful; do not despair, fair one. The best of sages lives here, the brahmin Vālmīki of great renown, a close friend of my father King Daśaratha. Take shelter in the shade of this great soul's feet, daughter of Janaka, and live here in peace, given to fasting and with a collected mind. Keep faith as a devoted wife and hold Rāma always in your heart, lady, and in doing so you will attain the highest good." The reminder of her wish to see the hermitages was a bitter comfort: even her desire was being fulfilled. Yet Lakṣmaṇa's last words were meant to console. Sītā was not without refuge: in the hermitage of Vālmīki, Daśaratha's friend, she would be as safe as in her father's house, and the shade of a teacher's feet speaks of the coolness and peace of his protection. Keeping Rāma always in her heart meant that though they were parted outwardly, inwardly they would be joined for ever; and even an abandoned wife, he urged, should keep a faithful wife's observances. Here Vālmīki, the maker of this poem, enters the story for the first time. It is he who will later bring up Sītā's sons, Lava and Kuśa, and teach them to sing the Rāmāyaṇa.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

सुविस्तीर्णाम् ४७.१ अतिविशालाम्

सन्धिः: सु + विस्तीर्णाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुष्ठु विस्तीर्णा — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नावम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

नैषादीम् ४७.१ निषादानां नौकाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — निषादानाम् इयम् (अण् तद्धितः, वृद्धिः, ङीप्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

राघवानुजः ४७.१ रामस्य कनिष्ठः भ्राता (लक्ष्मणः)

सन्धिः: राघव + अनुज → राघवानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: राघवस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सरथम् ४७.२ रथसहितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रथेन सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः (सहपूर्वपदः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

शोकसंतप्तः ४७.२ दुःखेन पीडितः

सन्धिः: सम् + तप्तः → संतप्तः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: शोकेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

बाष्पसंवृतः ४७.३ अश्रुभिः आवृतः

सन्धिः: सम् + वृतः → संवृतः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: बाष्पेण संवृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

महच्छल्यम् ४७.४ गुरुः हृदयकण्टकः

सन्धिः: महत् + शल्यम् → महच्छल्यम् — श्चुत्वं छत्वं च (त् + श → च्छ)
समासः: महत् शल्यम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

वचनीकृतः ४७.४ निन्दाविषयः कृतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अवचनीयः वचनीयः कृतः — च्विप्रत्ययान्तेन कृञ्योगः (गतिसमासः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

लोकनिन्दिते ४७.५ जनगर्हिते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकेन निन्दितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘कार्ये’ इत्यस्य विशेषणम्)

नियोज्यः ४७.५ प्रेरणीयः, नियोजनीयः

सन्धिः: नि + योज्यः — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘नियोज्यो लोक…’ इति विसर्गस्य उकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘नि’ पूर्वात् ‘युज्’ धातोः ण्यत्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

इत्यञ्जलिकृतः ४७.६ बद्धाञ्जलिः

सन्धिः: इति + अञ्जलि → इत्यञ्जलि — यण्सन्धिः; वाक्ये ‘इत्यञ्जलिकृतो भूमौ’
समासः: अञ्जलिः कृतः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

काङ्क्षन्तम् ४७.७ इच्छन्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘काङ्क्ष्’ धातोः शतृ
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

भृशसंविग्ना ४७.७ अत्यन्तम् उद्विग्ना

सन्धिः: सम् + विग्ना → संविग्ना — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: भृशं संविग्ना — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

नावगच्छामि ४७.८ न जानामि

सन्धिः: न + अवगच्छामि → नावगच्छामि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः: ‘अवगच्छामि’ लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

शापितः ४७.९ शपथेन बद्धः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘शापितोऽसि’ इति उत्वं पूर्वरूपं च
समासः: समासः नास्ति — ‘शप्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

चोद्यमानः ४७.१० प्रेर्यमाणः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘चोद्यमानस्तु’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘चुद्’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि शानच्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

बाष्पगलः ४७.१० अश्रुभिः रुद्धकण्ठः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये विसर्गस्य उकारः
समासः: बाष्पेण (रुद्धः) गलः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

परिषदः ४७.११ सभायाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘परिषदो मध्ये’ इति विसर्गस्य उकारः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

त्वत्कृते ४७.११ त्वां निमित्तीकृत्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तव कृते — षष्ठीतत्पुरुषः (अव्ययार्थः)
विभक्तिः: अव्ययवत् (सप्तमी)

संतप्तहृदयः ४७.१२ दग्धचित्तः

सन्धिः: सम् + तप्त → संतप्त — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: संतप्तं हृदयं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वचनीयानि ४७.१२ निन्दावचनानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः अनीयर्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

न्यस्तान्यमर्षात् ४७.१३ असहनात् (हृदि) निहितानि

सन्धिः: न्यस्तानि + अमर्षात् → न्यस्तान्यमर्षात् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः: ‘न्यस्तानि’ प्रथमा, बहुवचनम्; ‘अमर्षात्’ पञ्चमी

पौरापवादभीतेन ४७.१४ जननिन्दाभयग्रस्तेन

सन्धिः: पौर + अपवाद → पौरापवाद — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पौराणाम् अपवादः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मात् भीतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘नृपतिना’ इत्यस्य विशेषणत्वेन)

दौर्हृदम् ४७.१५ गर्भिण्याः अभिलाषः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — दुर्हृदः भावः (अण्, वृद्धिः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

तदेतज्जाह्नवीतीरे ४७.१५ तत् इदं गङ्गातटे

सन्धिः: तत् + एतत् → तदेतत् (जश्त्वम्); एतत् + जाह्नवी → एतज्जाह्नवी (श्चुत्वम्: त् → ज्)
समासः: जाह्नव्याः तीरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘तत् एतत्’ प्रथमा; ‘जाह्नवीतीरे’ सप्तमी, एकवचनम्

मुनिपुङ्गवः ४७.१६ मुनिश्रेष्ठः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मुनिः पुङ्गवः इव — उपमितकर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पादच्छायाम् ४७.१७ चरणाश्रयम्

सन्धिः: पाद + छाया → पादच्छाया — तुगागमः (छे च)
समासः: पादयोः छाया — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

उपवासपरैकाग्रा ४७.१७ व्रतनिष्ठा एकचित्ता च

सन्धिः: उपवासपरा + एकाग्रा → उपवासपरैकाग्रा — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
समासः: उपवासः परः यस्याः सा उपवासपरा (बहुव्रीहिः); एकम् अग्रं यस्याः सा एकाग्रा (बहुव्रीहिः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

पतिव्रतात्वम् ४७.१८ पतिनिष्ठाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पतिः एव व्रतं यस्याः सा पतिव्रता (बहुव्रीहिः); तस्याः भावः — त्व-प्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्