व्युष्टायाम्
४६.१
प्रभातायाम्
- सन्धिः
- वि + उष्टायाम् → व्युष्टायाम् — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ पूर्वात् ‘वस्’ (उच्छ्वे, प्रकाशने) धातोः क्तः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (सतिसप्तमी — ‘रजन्याम्’)
उत्तरकाण्डम् — षट्चत्वारिंशः सर्गः
सीतया सह लक्ष्मणस्य गङ्गातीरगमनम्
सुमन्त्रेण रथस्य आनयनम्, सीतायाः हर्षः, मार्गे अशुभनिमित्तानि, गोमतीतीरे वासः, गङ्गातीरे लक्ष्मणस्य रोदनं, नावा गङ्गातरणम्
रात्रौ व्युष्टायां दीनचेतनः लक्ष्मणः सुमन्त्रम् आदिदेश — ‘शीघ्रान् तुरगान् रथे योजय, सीतायाः आसनं स्वास्तीर्णं कुरु; सा राजवचनात् महर्षीणाम् आश्रमं नेया।’ सुमन्त्रः सुखशय्यायुक्तं रथम् आनयत्। लक्ष्मणः राजवेश्म प्रविश्य सीताम् अवदत् — ‘देवि, त्वया नृपतेः वरः याचितः; तस्य शासनात् त्वां गङ्गातीरे ऋषीणाम् आश्रमान् नेष्यामि।’ हृष्टा सीता मुनिपत्नीभ्यः दातुं महार्हाणि वस्त्राणि रत्नानि च गृहीत्वा रथम् आरुरोह। मार्गे सा लक्ष्मणम् अवदत् — ‘बहूनि अशुभानि पश्यामि; नयनं स्फुरति, गात्रं कम्पते, हृदयम् अस्वस्थम्, पृथिवी शून्या इव दृश्यते; तव भ्रातुः श्वश्रूणां पुरजनानां च कुशलं भवेत्।’ सा देवताः अभ्ययाचत। गोमतीतीरे आश्रमे रात्रिम् उषित्वा प्रभाते ते भागीरथीम् आसेदुः। तत्र लक्ष्मणः महास्वनं प्ररुरोद। सीता तम् अपृच्छत् — ‘हर्षकाले किमर्थं रोदिषि? किं द्विरात्रं रामेण विना कृतः शोचसि? अहम् अपि रामं जीवितात् अधिकं प्रियं मन्ये, तथापि न शोचामि। गङ्गां तारय, तापसान् दर्शय; एकां रात्रिम् उषित्वा पुनः पुरीं यास्यामः।’ लक्ष्मणः नयने प्रमृज्य नाविकान् आह्वयत्, नावम् आरुह्य समाहितः सीतां गङ्गाम् अतारयत्।
१प्रभाते रथस्य सज्जता
१ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः।
सुमन्त्रमब्रवीद्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता॥
२सारथे तुरगान्शीघ्रान्योजयस्व रथोत्तमे।
स्वास्तीर्णं राजवचनात्सीतायाश्चासनं शुभम्॥
३सीता हि राजवचनादाश्रमं पुण्यकर्मणाम्।
मया नेया महर्षीणां शीघ्रमानीयतां रथः॥
४सुमन्त्रस्तु तथेत्युक्त्वा युक्तं परमवाजिभिः।
रथं सुरुचिरप्रख्यं स्वास्तीर्णं सुखशय्यया॥
५आनीयोवाच सौमित्रिं मित्राणां मानवर्धनम्।
रथोऽयं समनुप्राप्तो यत्कार्यं क्रियतां प्रभो॥
रजन्यां व्युष्टायां दीनचेतनः लक्ष्मणः परिशुष्यता मुखेन सुमन्त्रं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सारथे, शीघ्रान् तुरगान् रथोत्तमे योजयस्व। राजवचनात् सीतायाः शुभम् आसनं स्वास्तीर्णं कुरु। राजवचनात् सीता पुण्यकर्मणां महर्षीणाम् आश्रमं मया नेया; शीघ्रं रथः आनीयताम्।’ लक्ष्मणस्य मुखं शुष्कं, मनः दीनं — सः रात्रिम् अपि दुःखेन यापितवान् इति सूच्यते। तथापि सः आदेशस्य पालने विलम्बं न करोति; भ्रातुः आज्ञा तस्य कृते सर्वोपरि। ‘राजवचनात्’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तं — लक्ष्मणः स्वस्य इच्छया न, अपि तु राज्ञः वचनात् एव करोति इति आत्मानं सान्त्वयति इव। सुमन्त्रः ‘तथा’ इति उक्त्वा परमवाजिभिः युक्तं सुरुचिरप्रख्यं सुखशय्यया स्वास्तीर्णं रथम् आनीय मित्राणां मानवर्धनं सौमित्रिम् उवाच — ‘प्रभो, अयं रथः समनुप्राप्तः; यत् कार्यं तत् क्रियताम्।’ सुमन्त्रः वृद्धः सारथिः, दशरथस्य अपि विश्वस्तः; रामस्य वनवासे अपि सः एव रथम् अचालयत्। अधुना सः सीतायाः अपि वनगमनस्य रथं चालयिष्यति — इतिहासस्य करुणा पुनरावृत्तिः। रथस्य सुखशय्या, स्वास्तीर्णम् आसनं च सीतायाः सुखस्य अन्तिमा व्यवस्था; लक्ष्मणः तस्याः क्लेशं यथाशक्ति न्यूनीकर्तुम् इच्छति। ‘परमवाजिभिः’ इति उत्तमाः अश्वाः — यात्रा शीघ्रं समाप्येत इति। सुमन्त्रः किमपि न पृच्छति; सः अपि रामस्य निर्णयं जानाति इति अग्रिमसर्गेषु स्पष्टं भविष्यति। लक्ष्मणः सीतायै सत्यं न वदति, किन्तु तस्याः सुखार्थं सर्वं करोति — एषः तस्य कर्तव्यस्य स्नेहस्य च संघर्षः।
When the night had passed, Lakṣmaṇa, heavy of heart and his mouth parched, spoke to Sumantra; his dry mouth and sad heart suggest that he had spent the night in grief. "Charioteer," he said, "yoke swift horses to the best of chariots, and by the king's command spread a fine, well-cushioned seat for Sītā. By the king's command I am to take Sītā to the hermitage of the great sages of holy deeds. Bring the chariot quickly." Grief did not make him slow to obey, for his brother's order came before everything. Twice he said "by the king's command", as though consoling himself that he acted not by his own will but at the king's word. Sumantra said, "So be it," and brought a splendid chariot yoked to the finest horses, so that the journey would be quickly done, and spread with soft bedding. "The chariot is here, my lord," he told Lakṣmaṇa, who ever brought honour to his friends. "Let what must be done be done." Sumantra was the old charioteer whom Daśaratha too had trusted; it was he who had driven Rāma into exile, and now he would drive Sītā to the forest as well, a sad repetition of history. He asked no questions, and later sargas make clear that he already knew of Rāma's decision. The comfortable bed and well-spread seat were the last provision for Sītā's ease that Lakṣmaṇa could make; he could not tell her the truth, but he did all he could to lessen her hardship, torn between duty and affection.
२लक्ष्मणस्य निवेदनं, सीतायाः हर्षः
६एवमुक्तः सुमन्त्रेण राजवेश्मनि लक्ष्मणः।
प्रविश्य सीतामासाद्य व्याजहार नरर्षभः॥
७त्वया किलैष नृपतिर्वरं वै याचितः प्रभुः।
नृपेण च प्रतिज्ञातमाज्ञप्तश्चाश्रमं प्रति॥
८गङ्गातीरे मया देवि ऋषीणामाश्रमान्शुभान्।
शीघ्रं गत्वा तु वैदेहि शासनात्पार्थिवस्य नः॥
९अरण्ये मुनिभिर्जुष्टे अपनेया भविष्यसि।
एवमुक्ता तु वैदेही लक्ष्मणेन महात्मना॥
१०प्रहर्षमतुलं लेभे गमनं चाप्यरोचयत्।
वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च॥
११गृहीत्वा तानि वैदेही गमनायोपचक्रमे।
इमानि मुनिपत्नीनां दास्याम्याभरणान्यहम्॥
१२वस्त्राणि च महार्हाणि धनानि विविधानि च।
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारोप्य मैथिलीम्॥
१३प्रययौ शीघ्रतुरगं रामस्याज्ञामनुस्मरन्।
अब्रवीच्च तदा सीता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्॥
सुमन्त्रेण एवम् उक्तः नरर्षभः लक्ष्मणः राजवेश्मनि प्रविश्य सीताम् आसाद्य व्याजहार — ‘देवि, त्वया किल एषः नृपतिः प्रभुः वरं याचितः; नृपेण च प्रतिज्ञातम्। अहं त्वाम् आश्रमं प्रति नेतुम् आज्ञप्तः। देवि वैदेहि, पार्थिवस्य नः शासनात् अहं शीघ्रं गङ्गातीरे ऋषीणां शुभान् आश्रमान् गत्वा त्वां मुनिभिः जुष्टे अरण्ये अपनेष्यामि।’ लक्ष्मणस्य वचनं द्व्यर्थकम् — सत्यं च, किन्तु पूर्णं सत्यं न। ‘अपनेया भविष्यसि’ इति पदे ‘अपनयनम्’ इति दूरीकरणस्य अपि छाया। महात्मना लक्ष्मणेन एवम् उक्ता वैदेही अतुलं प्रहर्षं लेभे, गमनं च अरोचयत्। सा महार्हाणि वासांसि विविधानि रत्नानि च गृहीत्वा गमनाय उपचक्रमे — ‘इमानि आभरणानि, महार्हाणि वस्त्राणि, विविधानि धनानि च मुनिपत्नीभ्यः दास्यामि।’ सौमित्रिः ‘तथा’ इति उक्त्वा मैथिलीं रथम् आरोप्य रामस्य आज्ञाम् अनुस्मरन् शीघ्रतुरगं रथं प्रययौ। सीतायाः हर्षः, मुनिपत्नीनां कृते उपहाराणां सङ्ग्रहः च — एतत् सर्वं पाठकस्य हृदयं विदारयति, यतः सा न जानाति यत् इयं यात्रा निर्वासनम्। सीतायाः उदारता — सा स्वस्य भूषणानि अपि तपस्विनीभ्यः दातुम् इच्छति। ‘रामस्य आज्ञाम् अनुस्मरन्’ इति पदेन लक्ष्मणस्य अन्तःसंघर्षः सूचितः — प्रत्येकं पदं सः आज्ञां स्मरन् एव करोति। अस्य खण्डस्य सप्तमः श्लोकः, नवमस्य प्रथमं अर्धं च वुल्गेटमात्राणि — तत्र लक्ष्मणः वरस्य प्रतिज्ञायाः उल्लेखं करोति। सीता वरस्य पूरणं मत्वा आनन्दति; रामस्य प्रेम्णः प्रमाणम् इति मन्यते। तस्याः अज्ञानम् एव अस्य प्रसङ्गस्य करुणरसस्य मूलम्; पाठकः सर्वं जानाति, सा न जानाति।
At Sumantra's words Lakṣmaṇa, bull among men, went into the royal palace, came to Sītā and said, "You asked the king, our lord, for a boon, it seems, and the king has granted it, and I have been ordered to take you to the hermitage. By our king's command, lady Vaidehī, I shall go quickly to the fair hermitages of the sages on the bank of the Gaṅgā, and you are to be taken into the forest where the sages live." His words were true, but not the whole truth, and the word he used for "taken" carries a shadow of "taken away". Hearing this from the great-souled Lakṣmaṇa, Vaidehī was filled with joy beyond compare and was glad to go. She believed her wish had been granted as a proof of Rāma's love. Gathering costly garments and jewels of many kinds, she made ready to set out. "These ornaments I shall give to the sages' wives," she said, "and these costly clothes and riches of many kinds." Her generosity wished to give even her own jewellery to the women of the hermitage. Lakṣmaṇa said, "So be it," helped Maithilī into the chariot, and set off behind the swift horses, keeping Rāma's command in mind: he did every single thing remembering that order, and that phrase tells of his inner struggle. Sītā's delight and her gathering of gifts break the reader's heart, because she does not know that this journey is banishment. Her ignorance is the very root of the pathos here: the reader knows everything, and she knows nothing.
३सीतायाः अशुभनिमित्तदर्शनं प्रार्थना च
१४अशुभानि बहून्येव पश्यामि रघुनन्दन।
नयनं मे स्फुरत्यद्य गात्रोत्कम्पश्च जायते॥
१५हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थमिव लक्षये।
औत्सुक्यं परमं चापि अधृतिश्च परा मम॥
१६शून्यामेव च पश्यामि पृथिवीं पृथुलोचन।
अपि स्वस्ति भवेत्तस्य भ्रातुस्ते भ्रातृवत्सल॥
१७श्वश्रूणां चैव मे वीर सर्वासामविशेषतः।
पुरे जनपदे चैव कुशलं प्राणिनामपि॥
१८इत्यञ्जलिकृता सीता देवता अभ्ययाचत।
लक्ष्मणोऽर्थं ततः श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम्॥
मार्गे सीता लक्ष्मीवर्धनं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘रघुनन्दन, बहूनि अशुभानि एव पश्यामि। अद्य मे नयनं स्फुरति, गात्रोत्कम्पः च जायते। सौमित्रे, हृदयम् अस्वस्थम् इव लक्षये। परमम् औत्सुक्यं, परा अधृतिः च मम। पृथुलोचन, पृथिवीं शून्याम् एव पश्यामि। भ्रातृवत्सल, तव भ्रातुः स्वस्ति भवेत् अपि? वीर, मम सर्वासां श्वश्रूणाम् अविशेषतः, पुरे जनपदे च प्राणिनां कुशलं भवेत् अपि?’ इति अञ्जलिकृता सीता देवताः अभ्ययाचत। स्त्रियाः दक्षिणनयनस्य स्फुरणम् अशुभम् इति लोकविश्वासः। सीतायाः हृदयं भाविनं वियोगं पूर्वम् एव अनुभवति, यद्यपि बुद्धिः न जानाति। तस्याः चिन्ता स्वस्य न, अपि तु रामस्य, श्वश्रूणां, प्रजानां च — एतत् तस्याः निःस्वार्थस्वभावस्य दर्शनम्। लक्ष्मणः तस्याः वचनस्य अर्थं श्रुत्वा शिरसा मैथिलीं वन्द्य हृदयेन विशुष्यता हृष्टः इव ‘शिवम्’ इति अब्रवीत्। ‘हृष्टः इव’ — बहिः प्रसन्नता, अन्तः शोषः — लक्ष्मणस्य द्विधा अवस्था अत्र मार्मिकतया चित्रिता। ‘सर्वासाम् अविशेषतः’ इति सीता कैकेय्याः अपि कुशलं कामयते। ‘लक्ष्मिवर्धनम्’ इति मुद्रणे ह्रस्वेकारः, समीक्षितपाठे अपि तथा। निमित्तानां क्रमः — नयनस्फुरणं, गात्रकम्पः, हृदयस्य अस्वास्थ्यं, औत्सुक्यम्, अधृतिः, पृथिव्याः शून्यता च — बाह्यात् आन्तरं प्रति गच्छति, सीतायाः व्याकुलतां च क्रमेण वर्धयति।
On the way Sītā said to Lakṣmaṇa, who brings good fortune, "I see many ill omens, Raghunandana. My eye is throbbing today, and a trembling comes over my body. My heart, too, Lakṣmaṇa, seems not at ease; there is a great restlessness in me and deep unease. The earth looks empty to me, wide-eyed one. Is all well with your brother, you who love your brother so? Is all well, hero, with all my mothers-in-law alike, and with every creature in the city and the countryside?" And with joined palms she prayed to the gods. A throbbing eye in a woman was held to be a bad omen. Her heart already felt the coming separation, though her mind did not know it; and her signs of distress mount one on another, from outward to inward, from the throbbing eye and trembling limbs to an unsettled heart, restlessness, unease and a world gone empty. Yet her anxiety was not for herself but for Rāma, for her mothers-in-law, for the people; and by saying "all alike" she wished well even to Kaikeyī. It shows her selfless nature. Lakṣmaṇa understood her meaning, bowed his head to Maithilī, and said, "All is well," as though he were cheerful, while his heart withered within him. Cheer without and drought within: the poet paints Lakṣmaṇa's divided state with piercing effect.
४गोमतीतीरे वासः, गङ्गातीरे आगमनम्
१९शिवमित्यब्रवीद्धृष्टो हृदयेन विशुष्यता।
ततो वासमुपागम्य गोमतीतीर आश्रमे॥
२०प्रभाते पुनरुत्थाय सौमित्रिः सूतमब्रवीत्।
योजयस्व रथं शीघ्रमद्य भागीरथीजलम्॥
२१शिरसा धारयिष्यामि त्रियम्बक इवौजसा।
सोऽश्वान्विचारयित्वा तु रथे युक्तान्मनोजवान्॥
२२आरोहस्वेति वैदेहीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।
सा तु सूतस्य वचनादारुरोह रथोत्तमम्॥
२३सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमन्त्रेण च धीमता।
आससाद विशालाक्षी गङ्गां पापविनाशिनीम्॥
२४अथार्धदिवसे गत्वा भागीरथ्या जलाशयम्।
निरीक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्ररुरोद महास्वनः॥
ततः गोमतीतीरे आश्रमे वासम् उपागम्य प्रभाते पुनः उत्थाय सौमित्रिः सूतम् अब्रवीत् — ‘रथं शीघ्रं योजयस्व। अद्य भागीरथीजलं त्रियम्बकः इव ओजसा शिरसा धारयिष्यामि।’ शिवः यथा गङ्गां शिरसि धारयति, तथा लक्ष्मणः गङ्गाजलं शिरसा धारयिष्यति इति उपमा; मुद्रणे ‘त्रियम्बक इवौजसा’ इति पाठः। सः सूतः मनोजवान् अश्वान् विचारयित्वा रथे युक्तान् कृत्वा वैदेहीं प्राञ्जलिः ‘आरोहस्व’ इति अब्रवीत्। सा सूतस्य वचनात् रथोत्तमम् आरुरोह। सौमित्रिणा धीमता सुमन्त्रेण च सार्धं विशालाक्षी सीता पापविनाशिनीं गङ्गाम् आससाद। अथ अर्धदिवसे भागीरथ्याः जलाशयं गत्वा तं निरीक्ष्य दीनः लक्ष्मणः महास्वनः प्ररुरोद। गङ्गायाः दर्शनम् एव लक्ष्मणस्य संयमं भिनत्ति — इतः परं सीतायाः परित्यागः अनिवार्यः। एतावत्पर्यन्तं सः दुःखं निगूहितवान्; अधुना तत् अश्रुरूपेण बहिः आगतम्। यात्रा द्विदिवसीया — प्रथमे दिने गोमतीतीरपर्यन्तं, द्वितीये गङ्गापर्यन्तम्; अतः अग्रे सीता ‘द्विरात्रम्’ इति वदति। ‘पापविनाशिनीम्’ इति गङ्गायाः विशेषणं करुणम् — निष्पापायाः सीतायाः अपवादः अत्र एव समाप्स्यते इव। त्रयोविंशस्य उत्तरार्धं वुल्गेटमात्रम्। गोमती अयोध्यायाः समीपे प्रवहन्ती नदी; तस्याः तीरे आश्रमे रात्रिवासः तपोवनयात्रायाः आरम्भः इव सीतायै प्रतीयते।
They halted for the night at a hermitage on the bank of the Gomatī, a river near Ayodhyā; to Sītā the night there must have seemed like the start of her pilgrimage to the forests of the ascetics. At dawn Lakṣmaṇa rose again and said to the charioteer, "Yoke the chariot quickly. Today I shall bear the water of the Bhāgīrathī on my head, as Śiva, the Three-eyed, bears it by his power." As Śiva holds the Gaṅgā on his head, so Lakṣmaṇa would bow his head in her waters. The charioteer chose horses swift as thought and yoked them, and with joined palms he said to Vaidehī, "Please mount." At his word she climbed into the fine chariot, and wide-eyed Sītā, with Lakṣmaṇa and the wise Sumantra, came to the Gaṅgā, the river that destroys sin; the epithet is poignant, as if the slander on the sinless Sītā were to end here. The journey took two days, the first to the Gomatī, the second to the Gaṅgā, which is why Sītā will soon speak of "two nights". At midday they reached the stream of the Bhāgīrathī, and when Lakṣmaṇa looked at it his misery overcame him and he burst out weeping aloud. The very sight of the Gaṅgā broke his self-control, for beyond it Sītā's abandonment could no longer be avoided; the grief he had hidden until now came out in tears.
५सीतायाः प्रश्नः सान्त्वनं च
२५सीता तु परमायत्ता दृष्ट्वा लक्ष्मणमातुरम्।
उवाच वाक्यं धर्मज्ञा किमिदं रुद्यते त्वया॥
२६जाह्नवीतीरमासाद्य चिराभिलषितं मम।
हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण॥
२७नित्यं त्वं रामपार्श्वेषु वर्तसे पुरुषर्षभ।
कच्चिद्विनाकृतस्तेन द्विरात्रं शोकमागतः॥
२८ममापि दयितो रामो जीवितादपि लक्ष्मण।
न चाहमेवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव॥
२९तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान्।
ततो मुनिभ्यो वासांसि दास्याम्याभरणानि च॥
३०ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हमभिवादनम्।
तत्र चैकां निशामुष्य यास्यामस्तां पुरीं पुनः॥
३१ममापि पद्मपत्राक्षं सिंहोरस्कं कृशोदरम्।
त्वरते हि मनो द्रष्टुं रामं रमयतां वरम्॥
परमायत्ता धर्मज्ञा सीता आतुरं लक्ष्मणं दृष्ट्वा वाक्यम् उवाच — ‘लक्ष्मण, किम् इदं रुद्यते त्वया? चिराभिलषितं जाह्नवीतीरम् आसाद्य हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि? पुरुषर्षभ, त्वं नित्यं रामपार्श्वेषु वर्तसे; कच्चित् तेन विनाकृतः द्विरात्रं शोकम् आगतः? लक्ष्मण, रामः मम अपि जीवितात् अपि दयितः; न च अहम् एवं शोचामि; मा एवं बालिशः भव। मां गङ्गां तारयस्व, तापसान् दर्शयस्व; ततः मुनिभ्यः वासांसि आभरणानि च दास्यामि। ततः महर्षीणां यथार्हम् अभिवादनं कृत्वा तत्र एकां निशाम् उषित्वा पुनः तां पुरीं यास्यामः। मम अपि मनः पद्मपत्राक्षं सिंहोरस्कं कृशोदरं रमयतां वरं रामं द्रष्टुं त्वरते।’ सीता एव लक्ष्मणं सान्त्वयति — करुणायाः परमा अवस्था। सा मन्यते यत् लक्ष्मणः केवलं रामस्य वियोगात् रोदिति, तं च बालिशः इति स्नेहेन भर्त्सयति। तस्याः ‘एकां निशाम् उषित्वा पुनः यास्यामः’ इति योजना, ‘रामं द्रष्टुं त्वरते मनः’ इति च वचनं पाठकस्य कृते असह्यम्। सा द्विरात्रम् अपि रामं विना स्थातुं न इच्छति, किन्तु तस्याः भाग्यं दीर्घं वियोगम्। एकत्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः; तत्र रामस्य रूपवर्णनम् — पद्मपत्राक्षः, सिंहोरस्कः, कृशोदरः। सीतायाः वचने लक्ष्मणं प्रति मातृवत् स्नेहः अपि दृश्यते — सा तं ‘पुरुषर्षभ’ इति सम्मानयति, ‘बालिश’ इति च लालयति।
Sītā, fully composed and wise in dharma, saw how distressed he was and said, "Lakṣmaṇa, what is this? Why are you weeping? We have reached the bank of the Jāhnavī that I have wished for so long; why make me sad at a time of joy? You are always at Rāma's side, bull among men; are you grieving at being parted from him for two nights? Rāma is dearer to me too than life itself, Lakṣmaṇa, and I do not grieve like this. Do not be so childish. Take me across the Gaṅgā and show me the ascetics; then I shall give the sages garments and ornaments. When we have paid the great sages due respect and spent one night there, we shall go back to the city. My heart too is eager to see Rāma, lotus-eyed, lion-chested and slender-waisted, the best of those who give delight." It was Sītā who comforted Lakṣmaṇa, and that is pathos at its height. She thought he wept only at being away from Rāma, and scolded him fondly as childish, honouring him as "bull among men" and teasing him almost as a mother would. Her plan to spend one night and go back, and her words that her heart was eager to see Rāma, are almost unbearable for the reader: she could not bear to be without Rāma even for two nights, yet a long separation was her fate.
६नाविकानाम् आह्वानं गङ्गातरणं च
३२तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे।
नाविकानाह्वयामास लक्ष्मणः परवीरहा।
इयं स सज्जा नौश्चेति दाशाः प्राञ्जलयोऽब्रुवन्॥
३३तितीर्षुर्लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावमुपारुहत्।
गङ्गां संतारयामास लक्ष्मणस्तां समाहितः॥
तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा परवीरहा लक्ष्मणः शुभे नयने प्रमृज्य नाविकान् आह्वयामास। दाशाः प्राञ्जलयः ‘इयं सज्जा नौः’ इति अब्रुवन्। गङ्गां तितीर्षुः लक्ष्मणः शुभां नावम् उपारुहत्, समाहितः सन् तां सीतां गङ्गां संतारयामास। लक्ष्मणः अश्रूणि प्रमार्ष्टि — सीतायाः पुरतः दुःखं गोपयितुम्। वनवासस्य आरम्भे अपि गुहस्य नावा रामः सीता लक्ष्मणः च गङ्गाम् अतरन्; अधुना सीता पुनः गङ्गां तरति, किन्तु रामं विना। अस्य प्रसङ्गस्य साम्यं विरोधः च कविना सूक्ष्मतया रचितः। द्वात्रिंशः श्लोकः षट्पादः; तस्य उत्तरौ द्वौ अर्धौ, त्रयस्त्रिंशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्राणि। समीक्षितपाठे लक्ष्मणः ‘नावम् उपाहरत्’ (आनयत्), मुद्रणे तु ‘उपारुहत्’ (आरुरोह) इति। ‘समाहितः’ इति लक्ष्मणस्य अवस्था — सः दुःखं निरुध्य कर्तव्यम् एव करोति। नाविकाः सज्जां नावम् आनयन्ति, किन्तु तेषां ‘सज्जा’ इति वचनं करुणम् — सीतायाः परित्यागाय एव नौः सज्जा।
Hearing her, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, wiped his eyes to hide his grief from her and called the boatmen. The fishermen came with joined palms and said, "Here is the boat, ready." Even that word "ready" is sad: the boat stood ready for Sītā's abandonment. Wishing to cross the Gaṅgā, Lakṣmaṇa boarded the fine boat and, holding himself steady, carried Sītā across the river, doing his duty with his grief held in check. At the start of the exile, Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa had crossed the Gaṅgā in Guha's boat; now Sītā crossed the Gaṅgā again, but without Rāma. The poet has shaped the likeness and the contrast between the two crossings with great subtlety.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३३ पदानि
दीनचेतनः
४६.१
खिन्नमनाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीना चेतना यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
स्वास्तीर्णम्
४६.२
सम्यक् आच्छादितम्
- सन्धिः
- सु + आस्तीर्णम् → स्वास्तीर्णम् — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
- समासः
- सुष्ठु आस्तीर्णम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
पुण्यकर्मणाम्
४६.३
पवित्रकर्मकारिणाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुण्यं कर्म येषां तेषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
सुरुचिरप्रख्यम्
४६.४
अतिसुन्दराकारम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुरुचिरा प्रख्या यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सुखशय्यया
४६.४
सुखदेन आस्तरणेन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुखा शय्या — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
समनुप्राप्तः
४६.५
उपस्थितः
- सन्धिः
- सम् + अनु + प्र + आप्तः → समनुप्राप्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ); वाक्ये विसर्गस्य उकारः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गत्रयपूर्वात् ‘आप्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
राजवेश्मनि
४६.६
राजभवने
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्ञः वेश्म — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
आज्ञप्तः
४६.७
आदिष्टः
- सन्धिः
- आ + ज्ञप्तः — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘आज्ञप्तश्चाश्रमं’ इति विसर्गस्य शकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ’ पूर्वात् ‘ज्ञा’ धातोः णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अपनेया
४६.९
नेतव्या, दूरं नेतव्या
- सन्धिः
- अप + नेया — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप’ पूर्वात् ‘नी’ धातोः यत्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
चाप्यरोचयत्
४६.१०
अपि रुचिकरं मेने
- सन्धिः
- च + अपि → चापि (सवर्णदीर्घसन्धिः); अपि + अरोचयत् → अप्यरोचयत् (यण्सन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति (पदत्रयं संहितया)
- विभक्तिः
- ‘अरोचयत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तम्)
गमनायोपचक्रमे
४६.११
गन्तुम् उद्यता
- सन्धिः
- गमनाय + उपचक्रमे → गमनायोपचक्रमे — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘गमनाय’ चतुर्थी; ‘उपचक्रमे’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
दास्याम्याभरणान्यहम्
४६.११
अहं भूषणानि दास्यामि
- सन्धिः
- दास्यामि + आभरणानि → दास्याम्याभरणानि (यण्सन्धिः); आभरणानि + अहम् → आभरणान्यहम् (यण्सन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति (पदत्रयं संहितया)
- विभक्तिः
- ‘दास्यामि’ लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्; ‘आभरणानि’ द्वितीया, बहुवचनम्
शीघ्रतुरगम्
४६.१३
वेगवदश्वयुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शीघ्राः तुरगाः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्, ‘रथम्’ इति अध्याहार्यम्)
लक्ष्मिवर्धनम्
४६.१३
शोभावर्धकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति (मुद्रणे ‘लक्ष्मि’ ह्रस्वेकारेण)
- समासः
- लक्ष्मीं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
गात्रोत्कम्पः
४६.१४
शरीरस्य कम्पनम्
- सन्धिः
- गात्र + उत्कम्प → गात्रोत्कम्प — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); वाक्ये विसर्गस्य शकारः
- समासः
- गात्रस्य उत्कम्पः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अस्वस्थम्
४६.१५
अशान्तम्
- सन्धिः
- अ + स्वस्थम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न स्वस्थम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
अधृतिः
४६.१५
अधैर्यम्
- सन्धिः
- अ + धृतिः — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘अधृतिश्च’
- समासः
- न धृतिः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
भ्रातृवत्सल
४६.१६
भ्रातृप्रिय
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भ्रातरि वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
इत्यञ्जलिकृता
४६.१८
बद्धाञ्जलिः
- सन्धिः
- इति + अञ्जलि → इत्यञ्जलि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- अञ्जलिः कृतः यया सा — बहुव्रीहिः (आहिताग्न्यादिवत् परनिपातः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अभ्ययाचत
४६.१८
प्रार्थितवती
- सन्धिः
- अभि + अयाचत → अभ्ययाचत — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि’ पूर्वात् ‘याच्’ धातोः लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
विशुष्यता
४६.१९
शुष्यमाणेन
- सन्धिः
- वि + शुष्यता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ पूर्वात् ‘शुष्’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘हृदयेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
गोमतीतीर
४६.१९
गोमतीनद्याः तटे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘गोमतीतीर आश्रमे’ इति एकारस्य अयादेशे यलोपः
- समासः
- गोमत्याः तीरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘गोमतीतीरे’) — मुद्रणे ‘गोमतीतीर आश्रमे’ इति सन्धिरूपम्, अतः प्रातिपदिकम् उद्धृतम्
भागीरथीजलम्
४६.२०
गङ्गोदकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भागीरथ्याः जलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
त्रियम्बकः
४६.२१
शिवः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘त्रियम्बक इवौजसा’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- त्रीणि अम्बकानि (नेत्राणि) यस्य सः — बहुव्रीहिः; मुद्रणे ‘त्रियम्बक’ इति रूपं (‘त्र्यम्बक’ इत्यस्य)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मनोजवान्
४६.२१
मनोवेगवतः
- सन्धिः
- मनः + जवान् → मनोजवान् — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- मनसः इव जवः येषां तान् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
पापविनाशिनीम्
४६.२३
पापहारिणीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पापानि विनाशयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परमायत्ता
४६.२५
अत्यन्तं सावधाना, स्ववशा
- सन्धिः
- परम + आयत्ता → परमायत्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परमम् आयत्ता — कर्मधारयः (क्रियाविशेषणगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
चिराभिलषितम्
४६.२६
दीर्घकालात् इष्टम्
- सन्धिः
- चिर + अभिलषित → चिराभिलषित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- चिरम् अभिलषितम् — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
विनाकृतः
४६.२७
वियुक्तः
- सन्धिः
- विना + कृतः — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘विनाकृतस्तेन’
- समासः
- विना कृतः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
बालिशः
४६.२८
मूढः, बालबुद्धिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘बालिशो भव’ इति विसर्गस्य उकारः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सिंहोरस्कम्
४६.३१
विशालवक्षसम्
- सन्धिः
- सिंह + उरस्क → सिंहोरस्क — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सिंहस्य इव उरः यस्य तम् — बहुव्रीहिः (कप्-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
तितीर्षुः
४६.३३
तर्तुम् इच्छुः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘तितीर्षुर्लक्ष्मणो’ इति रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तॄ’ धातोः सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्