॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ४५

उत्तरकाण्डम् — पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

सीतापरित्यागस्य आदेशः

रामेण भ्रातॄणां पुरतः लोकापवादस्य निवेदनम्, सीतायाः शुद्धेः स्मरणम्, अकीर्तेः भयं, लक्ष्मणाय सीतां वने त्यक्तुम् आदेशः

दीनचेतसां भ्रातॄणां पुरतः शुष्कमुखः रामः अवदत् — ‘शृणुत, पौराणां मम सीतायां च यादृशी कथा वर्तते। पौरापवादः जनपदस्य च अपवादः मम मर्माणि कृन्तति। अहम् इक्ष्वाकुकुले जातः, सीता अपि जनककुले। दण्डके रावणेन हृतां सीतां रावणं हत्वा अहम् अत्रोषितां कथं पुरीम् आनयेयम् इति चिन्तितवान्। तदा सा प्रत्ययार्थं तव प्रत्यक्षं ज्वलनं प्रविवेश; अग्निः वायुः चन्द्रादित्यौ ऋषयः च ताम् अपापाम् अवदन्, महेन्द्रः ताम् मम हस्ते न्यवेशयत्, मम अन्तरात्मा अपि तां शुद्धां वेत्ति। किन्तु अकीर्तिः यस्य लोके गीयते, सः अधमान् लोकान् पतति; कीर्त्यर्थम् एव महात्मनां समारम्भः। अपवादभयात् अहं जीवितं युष्मान् अपि त्यजेयं, किं पुनः जनकात्मजाम्। अतः सौमित्रे, श्वः प्रभाते सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् आरोप्य सीतां गङ्गायाः परे पारे तमसातीरे वाल्मीकेः आश्रमसमीपे विजने देशे त्यज। मां प्रति किमपि न वक्तव्यम्; यः मां प्रतिवदेत्, सः मम अहितः। सीता पूर्वं गङ्गातीरे आश्रमान् द्रष्टुम् इच्छाम् अकरोत्, सः कामः अपि पूर्यताम्।’ एवम् उक्त्वा बाष्पपिहितेक्षणः रामः भ्रातृभिः सह स्वभवनं प्रविश्य गज इव निशश्वास।

१रामेण अपवादस्य निवेदनम्

१तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम्।
उवाच वाक्यं काकुत्स्थो मुखेन परिशुष्यता॥

२सर्वे शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनोऽन्यथा।
पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा॥

३पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च।
वर्तते मयि बीभत्सा सा मे मर्माणि कृन्तति॥

४अहं किल कुले जात इक्ष्वाकूणां महात्मनाम्।
सीतापि सत्कुले जाता जनकानां महात्मनाम्॥

५जानासि त्वं यथा सौम्य दण्डके विजने वने।
रावणेन हृता सीता स च विध्वंसितो मया॥

तेषां सर्वेषां दीनचेतसां भ्रातॄणां समुपविष्टानां पुरतः काकुत्स्थः परिशुष्यता मुखेन वाक्यम् उवाच — ‘सर्वे शृणुत, भद्रं वः; मनः अन्यथा मा कुरुध्वम्। पौराणां मम सीतायां च यादृशी कथा वर्तते, तां शृणुत। पौराणां जनपदस्य च सुमहान् अपवादः मयि बीभत्सा घृणा च वर्तते; सा मम मर्माणि कृन्तति।’ ‘मा कुरुध्वं मनोऽन्यथा’ इति वचनेन रामः भ्रातॄन् सान्त्वयति — मा भैष्ट, मा विचलत इति। ‘मर्माणि कृन्तति’ इति पदेन तस्य वेदना तीव्रतया उक्ता। ‘अहं किल इक्ष्वाकूणां महात्मनां कुले जातः; सीता अपि जनकानां महात्मनां सत्कुले जाता। सौम्य, त्वं जानासि यथा दण्डके विजने वने रावणेन सीता हृता, सः च मया विध्वंसितः।’ रामः द्वयोः कुलयोः गौरवं स्मारयति — अपवादः केवलं तस्य न, अपि तु द्वयोः अपि महाकुलयोः कलङ्कः। इक्ष्वाकूणां कीर्तिः शताब्दैः सञ्चिता; तस्याः रक्षणं रामस्य कर्तव्यम्। ‘किल’ इति निपातेन जनश्रुतिः अपि सूचिता। ‘बीभत्सा’ इति मुद्रणे स्त्रीलिङ्गं स्पष्टम्, समीक्षितपाठे तु ‘बीभत्सः स मे’ इति। लक्ष्मणं प्रति ‘सौम्य, त्वं जानासि’ इति सम्बोधनम् — सः दण्डकारण्ये साक्षी आसीत्। ‘परिशुष्यता मुखेन’ इति पदं रामस्य शारीरिकं दुःखम् अपि सूचयति; अन्तः वेदना मुखे अपि दृश्यते। सः ‘भद्रं वः’ इति आशीः अपि वदति — दुःखसमये अपि शिष्टाचारः न त्यक्तः।

As his brothers sat before him, all of them sad at heart, Kākutstha spoke to them, his mouth parched, for the grief within showed even in his body. "Listen, all of you," he said, "and may it go well with you; do not let your minds be shaken. Hear what the citizens are saying about me and about Sītā. There is a great outcry among the people of the city and the countryside too, and loathing and contempt for me, and it cuts me to the quick." Even in his sorrow he did not forget courtesy, and he began by reassuring his brothers. "I was born, as you know, in the line of the great-souled Ikṣvākus, and Sītā too was born in the noble line of the great-souled Janakas. You know, gentle Lakṣmaṇa, how Rāvaṇa carried Sītā off in the lonely forest of Daṇḍaka, and how I destroyed him." Rāma recalled the honour of both families: the slander was not his stain alone but a blot on two great houses, and the fame the Ikṣvākus had gathered over generations was his to protect. He turned to Lakṣmaṇa with "you know" because Lakṣmaṇa had been there in the Daṇḍaka forest as a witness.

२सीतायाः शुद्धेः स्मरणम्

६तत्र मे बुद्धिरुत्पन्ना जनकस्य सुतां प्रति।
अत्रोषितामिमां सीतामानयेयं कथं पुरीम्॥

७प्रत्ययार्थं ततः सीता विवेश ज्वलनं तदा।
प्रत्यक्षं तव सौमित्रे देवानां हव्यवाहनः॥

८अपापां मैथिलीमाह वायुश्चाकाशगोचरः।
चन्द्रादित्यौ च शंसेते सुराणां संनिधौ पुरा॥

९ऋषीणां चैव सर्वेषामपापां जनकात्मजाम्।
एवं शुद्धसमाचारा देवगन्धर्वसंनिधौ॥

१०लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता।
अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीतां शुद्धां यशस्विनीम्॥

११ततो गृहीत्वा वैदेहीमयोध्यामहमागतः।
अयं तु मे महान्वादः शोकश्च हृदि वर्तते॥

‘तत्र मम बुद्धिः जनकस्य सुतां प्रति उत्पन्ना — अत्र उषिताम् इमां सीतां कथं पुरीम् आनयेयम् इति। ततः प्रत्ययार्थं सीता तव प्रत्यक्षं तदा ज्वलनं विवेश, सौमित्रे। देवानां हव्यवाहनः अग्निः, आकाशगोचरः वायुः च मैथिलीम् अपापाम् आह। चन्द्रादित्यौ अपि पुरा सुराणां सर्वेषाम् ऋषीणां च संनिधौ जनकात्मजाम् अपापां शंसेते। एवं शुद्धसमाचारा सा देवगन्धर्वसंनिधौ लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता। मम अन्तरात्मा अपि यशस्विनीं सीतां शुद्धां वेत्ति। ततः वैदेहीं गृहीत्वा अहम् अयोध्याम् आगतः।’ अत्र रामः स्वयं स्वीकरोति — सीता सर्वथा शुद्धा; देवाः, ऋषयः, तस्य अन्तरात्मा च तस्याः साक्षिणः। अतः परित्यागः न सन्देहात्, अपि तु केवलं लोकापवादात्। एषः विरोधः एव अस्य प्रसङ्गस्य करुणायाः मूलम्। ‘अयं तु मे महान् वादः, शोकः च हृदि वर्तते’ — तथापि लोके महान् अपवादः, हृदये च शोकः। अग्निपरीक्षायाः प्रसङ्गः युद्धकाण्डे विस्तरेण उक्तः; अत्र संक्षेपेण स्मर्यते। षष्ठः श्लोकः, सप्तमस्य प्रथमं च अर्धं समीक्षितसंस्करणे न दृश्येते — वुल्गेटः अग्निप्रवेशस्य स्पष्टं स्मरणं योजयति। ‘अन्तरात्मा च मे वेत्ति’ इति वचनं सर्वात् प्रमाणात् श्रेष्ठम् — यत् हृदयं जानाति, तत् लोकः न जानाति इति रामस्य व्यथा। अत्र पञ्च साक्षिणः क्रमेण उक्ताः — अग्निः, वायुः, चन्द्रः, सूर्यः, ऋषयः च — तेषाम् उपरि महेन्द्रः स्वयम्।

"There," Rāma went on, "the thought arose in my mind: how can I bring Janaka's daughter back to the city when she has lived in this place? And so, to prove her purity, Sītā entered the fire before your very eyes, Lakṣmaṇa. Agni, who carries the offerings to the gods, and the Wind who ranges the sky declared Maithilī sinless. The Moon and the Sun too proclaimed her without sin, before all the gods and sages. Pure in her conduct, she was placed in my hands by great Indra himself on the island of Laṅkā, in the presence of gods and gandharvas. My own inner self knows glorious Sītā to be pure. So I took Vaidehī and came to Ayodhyā. But now there is this great outcry against me, and grief dwells in my heart." Here Rāma himself acknowledged that Sītā was wholly pure. The gods, the sages and his own heart were her witnesses, one after another: Fire, Wind, Moon, Sun and the sages, and above them Indra. Her abandonment, then, would spring not from doubt but solely from what the world was saying, and that contradiction is the root of the pathos of this whole episode. The ordeal by fire, told at length in the Yuddha Kāṇḍa, is recalled here in brief. "My inner self knows" outweighs every other proof, and Rāma's anguish is that what his heart knew, the world did not.

३अकीर्तेः भयम्

१२पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च।
अकीर्तिर्यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्यचित्॥

१३पतत्येवाधमाँल्लोकान्यावच्छब्दः प्रकीर्त्यते।
अकीर्तिर्निन्द्यते देवैः कीर्तिर्लोकेषु पूज्यते॥

१४कीर्त्यर्थं तु समारम्भः सर्वेषां सुमहात्मनाम्।
अप्यहं जीवितं जह्यां युष्मान्वा पुरुषर्षभाः॥

१५अपवादभयाद्भीतः किं पुनर्जनकात्मजाम्।
तस्माद्भवन्तः पश्यन्तु पतितं शोकसागरे॥

१६नहि पश्याम्यहं भूतं किंचिद्दुःखमतोऽधिकम्।
श्वस्त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम्॥

‘पौरापवादः सुमहान्, तथा जनपदस्य च। लोके यस्य कस्यचित् भूतस्य अकीर्तिः गीयेत, सः यावत् तस्य अपवादस्य शब्दः प्रकीर्त्यते तावत् अधमान् लोकान् पतति एव। अकीर्तिः देवैः निन्द्यते, कीर्तिः लोकेषु पूज्यते। सर्वेषां सुमहात्मनां समारम्भः कीर्त्यर्थम् एव। पुरुषर्षभाः, अपवादभयात् भीतः अहं जीवितम् अपि जह्याम्, युष्मान् वा — किं पुनः जनकात्मजाम्। तस्मात् भवन्तः मां शोकसागरे पतितं पश्यन्तु; अतः अधिकं किंचित् दुःखं भूतं न पश्यामि।’ अत्र रामस्य तर्कः — राजा कीर्तेः रक्षकः; अकीर्तिः न केवलम् इह लोके, अपि तु परलोके अपि पतनस्य कारणम्। सः स्वप्राणान् भ्रातॄन् अपि त्यक्तुं सज्जः इति वदन् स्वस्य निर्णयस्य गुरुत्वं दर्शयति — सीतायाः परित्यागः तस्य कृते आत्मत्यागात् न्यूनः न। ‘शोकसागरे पतितम्’ इति रूपकेण तस्य दुःखस्य अपारता उक्ता। राजधर्मः व्यक्तिधर्मं अतिक्रामति इति अस्य प्रसङ्गस्य कठोरः सन्देशः। ‘श्वः त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम्’ इति च अत्र आदेशस्य आरम्भः। ‘किं पुनः’ इति पदेन रामः भ्रातॄणां पुरतः स्वस्य कठोरं निश्चयं प्रकटयति — यः भ्रातॄन् अपि त्यक्तुं सज्जः, सः पत्नीं कथं न त्यजेत्। कीर्तिः अकीर्तिः च इति द्वन्द्वः सर्वत्र वाल्मीकेः राजादर्शस्य केन्द्रम्।

"The outcry among the citizens is very great," he said, "and in the countryside as well. When the ill fame of any being is sung abroad in the world, he falls to the lowest worlds for as long as the report of it goes on. Ill fame is condemned by the gods, and good fame is honoured in every world; everything the truly great undertake, they undertake for the sake of good fame. For fear of dishonour, bulls among men, I would give up my own life, or even you; how much more, then, the daughter of Janaka! So look at me now, fallen into an ocean of grief. I have never known any sorrow greater than this." Rāma's reasoning was this: a king is the guardian of good name, and ill fame brings a fall not only in this world but in the next. By saying that he was ready to give up his own life and his brothers, he showed how heavy his decision was: to him, giving up Sītā was no less than giving up himself. The image of an ocean of grief expresses how boundless his sorrow was. The hard message of the episode is that the king's duty overrides the duty of the private man. If he was ready to abandon even his brothers, how could he not abandon his wife? Good fame against ill fame runs through all of Vālmīki's picture of the ideal king.

४लक्ष्मणाय आदेशः

१७आरुह्य सीतामारोप्य विषयान्ते समुत्सृज।
गङ्गायास्तु परे पारे वाल्मीकेस्तु महात्मनः॥

१८आश्रमो दिव्यसंकाशस्तमसातीरमाश्रितः।
तत्रैतां विजने देशे विसृज्य रघुनन्दन॥

१९शीघ्रमागच्छ सौमित्रे कुरुष्व वचनं मम।
न चास्मि प्रतिवक्तव्यः सीतां प्रति कथंचन॥

२०तस्मात्त्वं गच्छ सौमित्रे नात्र कार्या विचारणा।
अप्रीतिर्हि परा मह्यं त्वयैतत्प्रतिवारिते॥

२१शापिता हि मया यूयं पादाभ्यां जीवितेन च।
ये मां वाक्यान्तरे ब्रूयुरनुनेतुं कथंचन॥

२२अहिता नाम ते नित्यं मदभीष्टविघातनात्।
मानयन्तु भवन्तो मां यदि मच्छासने स्थिताः॥

‘सौमित्रे, श्वः प्रभाते सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् आरुह्य सीताम् आरोप्य विषयान्ते समुत्सृज। गङ्गायाः परे पारे महात्मनः वाल्मीकेः दिव्यसंकाशः आश्रमः तमसातीरम् आश्रितः। रघुनन्दन, तत्र विजने देशे एताम् विसृज्य शीघ्रम् आगच्छ; मम वचनं कुरुष्व। सीतां प्रति अहं कथंचन न प्रतिवक्तव्यः। तस्मात् सौमित्रे, गच्छ; अत्र विचारणा न कार्या। त्वया एतत् प्रतिवारिते मम परा अप्रीतिः भविष्यति। ये मां वाक्यान्तरे कथंचन अनुनेतुं ब्रूयुः, ते मया पादाभ्यां जीवितेन च शापिताः; ते मम अभीष्टस्य विघातनात् नित्यं मम अहिताः नाम। यदि भवन्तः मां मानयन्ति, मम शासने स्थिताः च, तर्हि इतः अद्य एव सीता नीयताम्।’ आदेशस्य कठोरता विस्मयकारी — रामः शपथेन भ्रातॄन् बध्नाति, येन कोऽपि तं न निवारयेत्। वाल्मीकेः आश्रमस्य निर्देशः सूचयति यत् रामः सीतां सर्वथा निराश्रयां न त्यजति; महर्षेः समीपे सा सुरक्षिता भविष्यति। विसर्जनस्य स्थानं रामेण चिन्तितम् — दूरं, किन्तु धर्मस्य आश्रये। भ्रातृषु लक्ष्मणः एव नियुक्तः, यः वनवासे सीतायाः सहचरः रक्षकः च आसीत् — एषः भाग्यस्य कटुः व्यङ्ग्यः। ‘पादाभ्यां जीवितेन च’ इति शपथस्य रूपम् — मम पादयोः जीवितस्य च शपथः इति।

Then he gave his order. "Tomorrow at daybreak, Lakṣmaṇa, take the chariot driven by Sumantra, set Sītā in it, and leave her at the border of the kingdom. On the far bank of the Gaṅgā, beside the Tamasā, lies the hermitage of the great-souled Vālmīki, heavenly to behold. Leave her there, in a lonely place, Raghunandana, and come back quickly. Do as I say. No one is to answer me back about Sītā in any way. So go, Lakṣmaṇa; there is nothing here to deliberate. It would displease me greatly if you tried to stop this. I bind you all by an oath, by my feet and by my life: whoever speaks up to dissuade me in any way shall be my enemy for ever, for thwarting what I wish. If you honour me and abide by my command, let Sītā be taken from here today." The harshness of the command is startling: Rāma binds his brothers with an oath so that none of them can stand in his way. Yet by naming Vālmīki's hermitage he shows that he was not casting Sītā out without any refuge; near the great sage she would be safe. He had thought about where she was to be left: far away, but in the shelter of dharma. And of all the brothers it was Lakṣmaṇa he chose, the one who had been Sītā's companion and guardian in the forest, a bitter irony of fate.

५सीतायाः अभिलाषस्य पूरणं, रामस्य शोकः

२३इतोऽद्य नीयतां सीता कुरुष्व वचनं मम।
पूर्वमुक्तोऽहमनया गङ्गातीरेऽहमाश्रमान्॥

२४पश्येयमिति तस्याश्च कामः संवर्त्यतामयम्।
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो बाष्पेण पिहितेक्षणः॥

२५संविवेश स धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः।
शोकसंविग्नहृदयो निशश्वास यथा द्विपः॥

‘पूर्वं मया अनया सीतया उक्तः — गङ्गातीरे अहम् आश्रमान् पश्येयम् इति। तस्याः अयं कामः अपि संवर्त्यताम्।’ सीतायाः निर्दोषः अभिलाषः एव परित्यागस्य आवरणं भवति — सा आनन्देन गमिष्यति, न जानती यत् पुनः न आगमिष्यति। एवम् उक्त्वा बाष्पेण पिहितेक्षणः धर्मात्मा काकुत्स्थः भ्रातृभिः परिवारितः स्वभवनं संविवेश। शोकसंविग्नहृदयः सः द्विपः इव निशश्वास। गजस्य उपमा — बद्धः गजः यथा दीर्घं श्वसिति, तथा रामः अन्तःक्रोधं दुःखं च निगूहन् निश्वसिति। अन्तिमं अर्धं समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते। रामस्य अश्रूणि तस्य निर्णयस्य मूल्यं दर्शयन्ति — सः सीतां त्यजति, किन्तु तस्य हृदयं न त्यजति। सर्गः शोकेन समाप्यते, अग्रिमे च लक्ष्मणः आदेशं पालयिष्यति। ‘संवर्त्यताम्’ इति पदेन रामः सीतायाः इच्छां पूरयितुम् इच्छति, यद्यपि तत् पूरणं दुःखमयम्। ‘धर्मात्मा’ इति विशेषणं कविः अत्र अपि रक्षति — तस्य दृष्ट्या रामस्य निर्णयः धर्मात् एव।

"Once," he said, "Sītā told me that she wished to see the hermitages on the bank of the Gaṅgā. Let this wish of hers be granted too." Her innocent wish became the cover for her abandonment: she would go gladly, not knowing she would never come back. Rāma wanted to fulfil her desire, even though the fulfilling was full of sorrow. Having said this, the righteous Kākutstha, his eyes veiled with tears, went into his own apartments with his brothers around him, and, his heart shaken with grief, he sighed like an elephant. As a captive elephant draws long breaths, so Rāma sighed, holding in his anguish. His tears show the price of his decision: he was giving up Sītā, but his heart was not. The poet still calls him "the righteous one", for in the poet's eyes the decision came from dharma itself. The sarga ends in grief, and in the next Lakṣmaṇa carries out the order.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
परिशुष्यता ४५.१ शुष्यमाणेन
सन्धिः
परि + शुष्यता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ पूर्वात् ‘शुष्’ धातोः शतृ
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मुखेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
मनोऽन्यथा ४५.२ चित्तं विपरीतम्
सन्धिः
मनः + अन्यथा → मनोऽन्यथा — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपं च (अवग्रहः)
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘मनः’ द्वितीया, एकवचनम्; ‘अन्यथा’ अव्ययम्
पौरापवादः ४५.३ नगरवासिनां निन्दा
सन्धिः
पौर + अपवाद → पौरापवाद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पौराणाम् अपवादः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
बीभत्सा ४५.३ घृणा, जुगुप्सा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘बध्’ धातोः सन्नन्तात्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कृन्तति ४५.३ छिनत्ति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कृत्’ (छेदने) धातोः लट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
इक्ष्वाकूणाम् ४५.४ इक्ष्वाकुवंशजानाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘जातः + इक्ष्वाकूणाम्’ → ‘जात इक्ष्वाकूणाम्’ इति विसर्गलोपः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
विध्वंसितः ४५.५ नाशितः
सन्धिः
वि + ध्वंसितः — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये विसर्गस्य उकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ पूर्वात् ‘ध्वंस्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अत्रोषिताम् ४५.६ अस्मिन् (लङ्कायां) निवसिताम्
सन्धिः
अत्र + उषिताम् → अत्रोषिताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः
‘अत्र’ अव्ययम्; ‘उषिताम्’ द्वितीया, एकवचनम्
प्रत्ययार्थम् ४५.७ विश्वासोत्पादनाय
सन्धिः
प्रत्यय + अर्थम् → प्रत्ययार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्रत्ययाय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययवत् (द्वितीया, एकवचनम्)
हव्यवाहनः ४५.७ अग्निः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हव्यं वहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आकाशगोचरः ४५.८ आकाशचारी (वायुः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आकाशं गोचरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शुद्धसमाचारा ४५.९ पवित्राचरणा
सन्धिः
सम् + आचार → समाचार — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारः स्वरेण संयुज्यते)
समासः
शुद्धः समाचारः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
निवेशिता ४५.१० समर्पिता
सन्धिः
नि + वेशिता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि’ पूर्वात् ‘विश्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अन्तरात्मा ४५.१० हृदयम्, अन्तःकरणम्
सन्धिः
अन्तर् + आत्मा → अन्तरात्मा — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफः स्वरेण संयुज्यते)
समासः
अन्तः वर्तमानः आत्मा — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अकीर्तिः ४५.१२ अपयशः
सन्धिः
अ + कीर्तिः — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘अकीर्तिर्यस्य’ इति रेफः
समासः
न कीर्तिः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पतत्येवाधमाँल्लोकान् ४५.१३ निकृष्टान् लोकान् गच्छति एव
सन्धिः
पतति + एव → पतत्येव (यण्सन्धिः); एव + अधमान् → एवाधमान् (सवर्णदीर्घसन्धिः); अधमान् + लोकान् → अधमाँल्लोकान् (नकारस्य लकारः, अनुनासिकः)
समासः
समासः नास्ति (पदचतुष्टयं संहितया)
विभक्तिः
‘पतति’ लट्; ‘अधमान् लोकान्’ द्वितीया, बहुवचनम्
कीर्त्यर्थम् ४५.१४ यशसे
सन्धिः
कीर्ति + अर्थम् → कीर्त्यर्थम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
कीर्त्यै इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययवत् (द्वितीया, एकवचनम्)
जह्याम् ४५.१४ त्यजेयम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘हा’ (त्यागे) धातोः विधिलिङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
अपवादभयाद् ४५.१५ निन्दायाः भयात्
सन्धिः
मूलरूपम् ‘अपवादभयात्’; वाक्ये ‘अपवादभयाद्भीतः’ इति जश्त्वम् (त् → द्), अतः मुद्रितं रूपम् उद्धृतम्
समासः
अपवादात् भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
सुमन्त्राधिष्ठितम् ४५.१६ सुमन्त्रेण सारथिना चालितम्
सन्धिः
सुमन्त्र + अधिष्ठित → सुमन्त्राधिष्ठित — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सुमन्त्रेण अधिष्ठितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विषयान्ते ४५.१७ राज्यसीमायाम्
सन्धिः
विषय + अन्ते → विषयान्ते — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
विषयस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
समुत्सृज ४५.१७ त्यज
सन्धिः
सम् + उत्सृज → समुत्सृज — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारः स्वरेण संयुज्यते)
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘उत्’ पूर्वात् ‘सृज्’ धातोः लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
तमसातीरम् ४५.१८ तमसानद्याः तटम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तमसायाः तीरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रतिवक्तव्यः ४५.१९ प्रत्युत्तरेण निवारणीयः
सन्धिः
प्रति + वक्तव्यः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति’ पूर्वात् ‘वच्’ धातोः तव्यत्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रतिवारिते ४५.२० निषिद्धे सति
सन्धिः
प्रति + वारिते — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति’ पूर्वात् ‘वृ’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)
शापिताः ४५.२१ शपथेन बद्धाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये विसर्गलोपः (‘शापिता हि’)
समासः
समासः नास्ति — ‘शप्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
मदभीष्टविघातनात् ४५.२२ मम इष्टस्य बाधनात्
सन्धिः
मत् + अभीष्ट → मदभीष्ट — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
मम अभीष्टम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य विघातनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
संवर्त्यताम् ४५.२४ पूर्यताम्, सम्पाद्यताम्
सन्धिः
सम् + वर्त्यताम् → संवर्त्यताम् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ पूर्वात् ‘वृत्’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्मणि)
पिहितेक्षणः ४५.२४ आवृतनेत्रः (अश्रुभिः)
सन्धिः
पिहित + ईक्षण → पिहितेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
पिहिते ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शोकसंविग्नहृदयः ४५.२५ दुःखेन उद्विग्नचित्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘शोकसंविग्नहृदयो निशश्वास’ इति विसर्गस्य उकारः
समासः
शोकेन संविग्नम् (तृतीयातत्पुरुषः); तत् हृदयं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्