उत्तरकाण्डम् — चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

रामेण भ्रातॄणाम् आह्वानम्

द्वाःस्थेन लक्ष्मणभरतशत्रुघ्नानाम् आनयनम्, रामस्य म्लानं मुखं, भ्रातॄणां प्रणामः, रामस्य स्नेहपूर्णं वचनम्

सुहृद्वर्गं विसृज्य बुद्ध्या निश्चित्य रामः द्वाःस्थम् आदिदेश — ‘लक्ष्मणं भरतं शत्रुघ्नं च शीघ्रम् आनय।’ द्वाःस्थः क्रमेण लक्ष्मणस्य भरतस्य शत्रुघ्नस्य च गृहं गत्वा ‘राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति’ इति न्यवेदयत्। लक्ष्मणः रथेन, भरतः पद्भ्याम्, शत्रुघ्नः शिरसा धरणीं वन्दित्वा त्वरितं प्रययुः। कुमारान् आगतान् श्रुत्वा चिन्ताव्याकुलः अवाङ्मुखः रामः ‘एते मम प्राणाः, शीघ्रं प्रवेशय’ इति आह। शुक्लवाससः प्रह्वाः कुमाराः प्रविश्य सग्रहं शशिनम् इव, संध्यागतम् आदित्यम् इव प्रभाहीनं बाष्पपूर्णनयनं रामस्य मुखं ददृशुः। ते मूर्धभिः तस्य पादौ अभिवाद्य समाहिताः तस्थुः; रामः अश्रूणि अवर्तयत्। सः तान् परिष्वज्य आसनेषु उपवेश्य उवाच — ‘भवन्तः मम सर्वस्वं जीवितं च; भवद्भिः कृतं राज्यं पालयामि। कृतशास्त्रार्थाः भवन्तः सम्भूय मदर्थम् अन्वेष्टुम् अर्हन्ति।’ ते सर्वे ‘राजा किं वक्ष्यति’ इति उद्विग्नमनसः अभवन्।

१द्वाःस्थस्य प्रेषणं, लक्ष्मणस्य आगमनम्

१विसृज्य तु सुहृद्वर्गं बुद्ध्या निश्चित्य राघवः।
समीपे द्वाःस्थमासीनमिदं वचनमब्रवीत्॥

२शीघ्रमानय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।
भरतं च महाभागं शत्रुघ्नमपराजितम्॥

३रामस्य वचनं श्रुत्वा द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः।
लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा प्रविवेशानिवारितः॥

४उवाच सुमहात्मानं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः।
द्रष्टुमिच्छति राजा त्वां गम्यतां तत्र मा चिरम्॥

५बाढमित्येव सौमित्रिः कृत्वा राघवशासनम्।
प्राद्रवद्रथमारुह्य राघवस्य निवेशनम्॥

सुहृद्वर्गं विसृज्य राघवः बुद्ध्या निश्चित्य समीपे आसीनं द्वाःस्थम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘शुभलक्षणं सौमित्रिं लक्ष्मणं, महाभागं भरतम्, अपराजितं शत्रुघ्नं च शीघ्रम् आनय।’ ‘बुद्ध्या निश्चित्य’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — रामः भ्रातॄन् आह्वयति, किन्तु निर्णयः पूर्वम् एव तस्य मनसि जातः। सः भ्रातृभिः सह मन्त्रं न, अपि तु निर्णयस्य निवेदनं करिष्यति। रामस्य वचनं श्रुत्वा द्वाःस्थः मूर्ध्नि कृताञ्जलिः लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा अनिवारितः प्रविवेश। सः सुमहात्मानं लक्ष्मणं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः उवाच — ‘राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति; तत्र गम्यतां, मा चिरम्।’ ‘बाढम्’ इति उक्त्वा सौमित्रिः राघवस्य शासनं कृत्वा रथम् आरुह्य राघवस्य निवेशनं प्राद्रवत्। लक्ष्मणस्य तत्परता तस्य स्वभावः — रामस्य आज्ञायां क्षणम् अपि विलम्बः न सह्यते। ‘अनिवारितः’ इति पदेन राजदूतस्य अधिकारः सूचितः — कुमाराणां गृहेषु अपि सः निर्बाधं प्रविशति। द्वाःस्थस्य वचने ‘मा चिरम्’ इति त्वरायाः सूचना; रामस्य व्याकुलता दूतस्य वचने अपि प्रतिफलति। वर्धयित्वा इति जयाशीर्वचनं कृत्वा — सेवकस्य विनयः। रामः सुहृदः विसृज्य एव भ्रातॄन् आह्वयति — राजकुलस्य गूढः विषयः बहिर्जनानां पुरतः न विचार्यते इति राजनीतेः नियमः।

When he had dismissed his circle of friends, Rāghava reflected and made up his mind. Then he said to the doorkeeper sitting near him, "Quickly, bring me Lakṣmaṇa, Sumitrā's son of auspicious marks, the illustrious Bharata and the unconquered Śatrughna." The words "made up his mind by reflection" matter: Rāma was summoning his brothers, but the decision had already formed in his mind. He would not be taking counsel with them so much as telling them what he had resolved. And he called them only after sending his friends away, for by the rule of statecraft a secret matter of the royal house is not weighed in front of outsiders. The doorkeeper raised his joined palms to his head, went to Lakṣmaṇa's house and walked in unhindered, for the king's messenger could enter even the princes' houses without being stopped. With joined palms he wished the great-souled prince victory, as a humble servant does, and said, "The king wishes to see you. Go to him without delay." That "without delay" carried Rāma's own agitation into the messenger's words. Lakṣmaṇa said, "Very well," and, obeying Rāghava's command, mounted his chariot and sped to his brother's palace; it was his nature never to allow a moment's delay when Rāma gave an order.

२भरतस्य शत्रुघ्नस्य च आगमनम्

६प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थो भरतमन्तिकात्।
उवाच भरतं तत्र वर्धयित्वा कृताञ्जलिः॥

७विनयावनतो भूत्वा राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति।
भरतस्तु वचः श्रुत्वा द्वाःस्थाद्रामसमीरितम्॥

८उत्पपातासनात्तूर्णं पद्भ्यामेव महाबलः।
दृष्ट्वा प्रयान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः॥

९शत्रुघ्नभवनं गत्वा ततो वाक्यमुवाच ह।
एह्यागच्छ रघुश्रेष्ठ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति॥

१०गतो हि लक्ष्मणः पूर्वं भरतश्च महायशाः।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नः परमासनात्॥

११शिरसा वन्द्य धरणीं प्रययौ यत्र राघवः।
द्वाःस्थस्त्वागम्य रामाय सर्वानेव कृताञ्जलिः॥

प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थः भरतस्य अन्तिकं गत्वा वर्धयित्वा कृताञ्जलिः विनयावनतः भरतम् उवाच — ‘राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति।’ द्वाःस्थात् रामसमीरितं वचः श्रुत्वा महाबलः भरतः आसनात् तूर्णम् उत्पपात, पद्भ्याम् एव च अगच्छत्। भरतः रथस्य प्रतीक्षाम् अपि न करोति — तस्य भक्तिः त्वरायां दृश्यते। प्रयान्तं भरतं दृष्ट्वा द्वाःस्थः त्वरमाणः कृताञ्जलिः शत्रुघ्नभवनं गत्वा वाक्यम् उवाच — ‘रघुश्रेष्ठ, एहि, आगच्छ; राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति। लक्ष्मणः महायशाः भरतः च पूर्वम् एव गतौ।’ तस्य वचनं श्रुत्वा शत्रुघ्नः परमासनात् उत्थाय शिरसा धरणीं वन्द्य यत्र राघवः तत्र प्रययौ। शत्रुघ्नः रामं मनसा एव प्रणमति — दूरात् अपि भूमौ शिरः नमयित्वा। ततः द्वाःस्थः आगम्य रामाय कृताञ्जलिः ‘सर्वे भ्रातरः समुपस्थिताः’ इति न्यवेदयत्। त्रयाणां भ्रातॄणाम् आगमनस्य क्रमः तेषां स्वभावं दर्शयति — लक्ष्मणः रथेन वेगेन, भरतः पद्भ्यां त्वरया, शत्रुघ्नः प्रणामपूर्वकं भक्त्या। कविः त्रिषु अपि एकम् एव भावं दर्शयति — रामस्य आह्वानं श्रुत्वा सर्वे सद्यः उत्तिष्ठन्ति। शत्रुघ्नं द्वाःस्थः ‘रघुश्रेष्ठ’ इति सम्बोधयति — कनिष्ठः अपि रघुकुलस्य श्रेष्ठः इति सम्मानः। द्वाःस्थः अपि क्रमेण एकस्मात् अन्यं गच्छति, प्रत्येकं च पूर्वगतानां वार्तां ददाति, येन कुमाराः त्वरां जानन्ति। एवं लघुः अपि प्रसङ्गः कविना सजीवः कृतः।

Seeing Lakṣmaṇa on his way, the doorkeeper went to Bharata, wished him victory with joined palms and, bowing low in humility, told him that the king wished to see him. When the mighty Bharata heard the message Rāma had sent, he sprang up from his seat at once and set off on foot; he would not even wait for a chariot, and his devotion showed in his haste. Seeing Bharata on his way, the doorkeeper hurried to Śatrughna's house and said with joined palms, "Come, come, best of the Raghus; the king wishes to see you. Lakṣmaṇa has already gone, and so has the illustrious Bharata." Hearing him, Śatrughna rose from his fine seat, bowed his head to the ground in reverence to Rāma though he was far away, and went to where Rāghava was. Then the doorkeeper came back to Rāma and, with joined palms, told him that all his brothers were there. The way the three came reveals their natures: Lakṣmaṇa swiftly in his chariot, Bharata hurrying on foot, Śatrughna with a devout bow. Yet the poet shows one feeling in all three: the moment they heard Rāma's summons, each rose at once. The doorkeeper honoured even the youngest as "best of the Raghus", and as he went from one to the next he told each who had already gone, so that the princes knew how urgent it was. In this way the poet brings even a small episode to life.

३रामस्य चिन्ता, भ्रातॄणां दर्शनं च

१२निवेदयामास तथा भ्रातॄन्स्वान्समुपस्थितान्।
कुमारानागताञ्छ्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः॥

१३अवाङ्मुखो दीनमना द्वाःस्थं वचनमब्रवीत्।
प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः॥

१४एतेषु जीवितं मह्यमेते प्राणाः प्रिया मम।
आज्ञप्तास्तु नरेन्द्रेण कुमाराः शुक्लवाससः॥

१५प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस्ते समाहिताः।
ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा॥

१६संध्यागतमिवादित्यं प्रभया परिवर्जितम्।
बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः।
हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते॥

१७ततोऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः।
तस्थुः समाहिताः सर्वे रामस्त्वश्रूण्यवर्तयत्॥

कुमारान् आगतान् श्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः अवाङ्मुखः दीनमनाः रामः द्वाःस्थं वचनम् अब्रवीत् — ‘कुमारान् त्वरान्वितः मत्समीपं प्रवेशय। एतेषु मम जीवितम्; एते मम प्रियाः प्राणाः।’ रामस्य वचने भ्रातृस्नेहस्य गभीरता — सङ्कटकाले सः भ्रातॄन् एव प्राणान् इव मन्यते। नरेन्द्रेण आज्ञप्ताः शुक्लवाससः कुमाराः प्रह्वाः प्राञ्जलयः समाहिताः च भूत्वा विविशुः। ते रामस्य मुखं सग्रहं शशिनम् इव, संध्यागतम् आदित्यम् इव प्रभया परिवर्जितं ददृशुः। धीमतः रामस्य नयने बाष्पपूर्णे, तस्य मुखं हतशोभं पद्मम् इव वीक्ष्य ते त्वरिताः मूर्धभिः रामस्य पादौ अभिवाद्य समाहिताः सर्वे तस्थुः; रामः तु अश्रूणि अवर्तयत्। त्रयः उपमाः — ग्रहग्रस्तः चन्द्रः, अस्तं गच्छन् सूर्यः, हतशोभं पद्मम् — रामस्य मुखस्य म्लानतां वर्णयन्ति। यः रामः युद्धे अपि न विचलितः, सः अद्य अश्रूणि पातयति; एतेन तस्य आन्तरिकः संघर्षः प्रकटः। षोडशः श्लोकः षट्पादः। ‘शुक्लवाससः’ इति शुभ्रवस्त्रं कुमाराणां शुद्धभावं सूचयति, यत् रामस्य म्लानमुखस्य विपरीतम्। भ्रातरः प्रथमं मौनेन प्रणमन्ति, न पृच्छन्ति — ज्येष्ठस्य दुःखं दृष्ट्वा तेषां विनयः। ‘एते प्राणाः प्रिया मम’ इति वचनं करुणं — यः राजा प्राणप्रियां पत्नीं त्यक्तुं निश्चितवान्, सः भ्रातॄन् एव प्राणान् आश्रयते।

Hearing that the princes had come, Rāma, his senses troubled with anxiety, his face cast down and his heart sore, said to the doorkeeper, "Bring the princes to me quickly. My life rests in them; they are my own dear life-breath." In this hour of crisis he held his brothers as dear as life itself, and the words are the more poignant because the king who spoke them had already resolved to give up the wife dear to him as life. At the king's command the princes entered, dressed in white, bowing, with joined palms and collected minds; the white of their clothes showed the purity of their hearts, in contrast to Rāma's darkened face. They saw that face robbed of its radiance, like the moon in the grip of an eclipse, like the sun at twilight. They saw that the wise Rāma's eyes were full of tears and his face was like a lotus that has lost its beauty, and quickly they touched his feet with their heads and stood there silent, all of them; and Rāma wept. Three images, the eclipsed moon, the setting sun and the faded lotus, describe how his face had paled. The Rāma who had never wavered in battle was shedding tears now, and that laid bare the struggle within him. His brothers did not question him; seeing their elder's grief, they simply bowed in silence.

४रामस्य स्नेहपूर्णं वचनं, भ्रातॄणाम् उद्वेगः

१८तान्परिष्वज्य बाहुभ्यामुत्थाप्य च महाबलः।
आसनेष्वासतेत्युक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह॥

१९भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो जीवितं मम।
भवद्भिश्च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः॥

२०भवन्तः कृतशास्त्रार्था बुद्ध्या च परिनिष्ठिताः।
सम्भूय च मदर्थोऽयमन्वेष्टव्यो नरेश्वराः॥

२१तथा वदति काकुत्स्थे अवधानपरायणाः।
उद्विग्नमनसः सर्वे किं नु राजाभिधास्यति॥

महाबलः रामः तान् बाहुभ्यां परिष्वज्य उत्थाप्य ‘आसनेषु आसत’ इति उक्त्वा ततः वाक्यं जगाद — ‘भवन्तः मम सर्वस्वम्, भवन्तः मम जीवितम्। नरेश्वराः, भवद्भिः कृतं राज्यं पालयामि। भवन्तः कृतशास्त्रार्थाः बुद्ध्या च परिनिष्ठिताः; अतः सम्भूय अयं मदर्थः अन्वेष्टव्यः।’ रामः भ्रातॄन् ‘नरेश्वराः’ इति सम्बोधयति — ते अपि राज्यस्य सहभागिनः इति सम्मानः। ‘भवद्भिः कृतं राज्यम्’ इति वचने विनयः — रामः स्वराज्यं भ्रातॄणां पुरुषार्थस्य फलं मन्यते। काकुत्स्थे एवं वदति सर्वे अवधानपरायणाः उद्विग्नमनसः अभवन् — ‘राजा किं नु अभिधास्यति?’ इति। सर्गस्य अन्तः सस्पन्दः — भ्रातरः किमपि अशुभं शङ्कन्ते, किन्तु निर्णयः अद्यापि न उक्तः। अग्रिमे सर्गे एव रामः पौरापवादं सीतापरित्यागस्य निश्चयं च प्रकटयिष्यति। अन्तिमः श्लोकः (२१) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते; वुल्गेटपाठः भ्रातॄणां मनोदशां विशेषतः वर्णयति। ‘मदर्थः अन्वेष्टव्यः’ इति वचनेन रामः समस्यायाः समाधानं भ्रातृभिः सह चिन्तयितुम् इच्छति इव भासते, किन्तु वस्तुतः सः निर्णयं पूर्वम् एव कृतवान्। ‘सम्भूय’ इति पदेन सर्वेषां सहमतिः अपेक्षिता; किन्तु भ्रातरः वचनं श्रुत्वा अपि किमपि वक्तुं न शक्नुवन्ति, केवलं प्रतीक्षन्ते।

Mighty Rāma embraced them with both arms, raised them up and told them to be seated. Then he spoke. "You are my all," he said, "you are my very life. The kingdom I rule, lords of men, is one you won for me. You have mastered the teaching of the śāstras and your understanding is settled; together, then, you must look into this matter of mine." He honoured his brothers by calling them "lords of men", sharers in the kingdom, and in saying the kingdom was their doing he humbly counted his rule as the fruit of their efforts. By asking them to look into the matter together he seemed to want to find a way through with them, and to seek their agreement, though in truth he had already decided. As Kākutstha spoke, they all listened intently, their minds troubled, wondering what the king was about to say. The sarga ends in suspense: the brothers sensed something ill, but the decision had not yet been spoken, and they could say nothing, only wait. In the next sarga Rāma will reveal the people's slander and his resolve to give up Sītā.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि

सुहृद्वर्गम् ४४.१ मित्रसमूहम्

सन्धिः: सुहृत् + वर्ग → सुहृद्वर्ग — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: सुहृदां वर्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

द्वाःस्थम् ४४.१ द्वारपालम्

सन्धिः: द्वाः + स्थ → द्वाःस्थ — विसर्गः यथावत् (शर्परे विसर्गः)
समासः: द्वारि तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

शुभलक्षणम् ४४.२ मङ्गलचिह्नयुक्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शुभानि लक्षणानि यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अपराजितम् ४४.२ अजेयम्

सन्धिः: अ + पराजितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न पराजितः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

प्रविवेशानिवारितः ४४.३ अप्रतिषिद्धः सन् प्राविशत्

सन्धिः: प्रविवेश + अनिवारितः → प्रविवेशानिवारितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: न निवारितः — नञ्तत्पुरुषः (‘अनिवारितः’)
विभक्तिः: ‘प्रविवेश’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘अनिवारितः’ प्रथमा, एकवचनम्

वर्धयित्वा ४४.४ जयाशीर्भिः अभिनन्द्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वृध्’ धातोः णिजन्तात् क्त्वा
विभक्तिः: अव्ययम् (क्त्वान्तम्)

बाढमित्येव ४४.५ ‘तथा’ इति एव उक्त्वा

सन्धिः: बाढम् + इति + एव → बाढमित्येव — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
समासः: समासः नास्ति (निपातत्रयं संहितया)
विभक्तिः: अव्ययानि

प्राद्रवद् ४४.५ वेगेन अगच्छत्

सन्धिः: प्र + अद्रवत् → प्राद्रवत् — सवर्णदीर्घसन्धिः; वाक्ये ‘प्राद्रवद्रथम्’ इति जश्त्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ पूर्वात् ‘द्रु’ धातोः लङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

विनयावनतः ४४.७ विनम्रतया नतः

सन्धिः: विनय + अवनतः → विनयावनतः — सवर्णदीर्घसन्धिः; वाक्ये विसर्गस्य उकारः
समासः: विनयेन अवनतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

रामसमीरितम् ४४.७ रामेण कथितम्

सन्धिः: सम् + ईरितम् → समीरितम् — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारः स्वरेण संयुज्यते)
समासः: रामेण समीरितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)

उत्पपातासनात् ४४.८ आसनात् सहसा उत्थितः

सन्धिः: उत्पपात + आसनात् → उत्पपातासनात् — सवर्णदीर्घसन्धिः; वाक्ये ‘आसनात्तूर्णं’
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘उत्पपात’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘आसनात्’ पञ्चमी

त्वरमाणः ४४.८ शीघ्रतां कुर्वन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘त्वर्’ धातोः शानच्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

एह्यागच्छ ४४.९ आयाहि, आगच्छ

सन्धिः: एहि + आगच्छ → एह्यागच्छ — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: समासः नास्ति (क्रियापदद्वयं संहितया)
विभक्तिः: उभे लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

परमासनात् ४४.१० उत्तमात् आसनात्

सन्धिः: परम + आसनात् → परमासनात् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: परमम् आसनम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

वन्द्य ४४.११ नमस्कृत्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वन्द्’ धातोः ल्यबन्तं रूपम् (आर्षप्रयोगः, उपसर्गं विना)
विभक्तिः: अव्ययम्

भ्रातॄन् ४४.१२ सहोदरान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘भ्रातॄन्स्वान्समुपस्थितान्’ इति अवकाशसंवरणम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (ऋकारान्तः पुंलिङ्गः)

चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ४४.१२ चिन्तया विक्षुब्धेन्द्रियः

सन्धिः: व्याकुलित + इन्द्रिय → व्याकुलितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: चिन्तया व्याकुलितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अवाङ्मुखः ४४.१३ अधोमुखः

सन्धिः: अवाक् + मुखः → अवाङ्मुखः — अनुनासिकसन्धिः (क् → ङ्)
समासः: अवाक् (अधोगतं) मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

त्वरान्वितः ४४.१३ शीघ्रतायुक्तः

सन्धिः: त्वरा + अन्वितः → त्वरान्वितः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: त्वरया अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

शुक्लवाससः ४४.१४ श्वेतवस्त्रधारिणः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शुक्लानि वासांसि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

प्रह्वाः ४४.१५ नम्राः, अवनताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सग्रहम् ४४.१५ राहुग्रस्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: ग्रहेण सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः (सहपूर्वपदः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘शशिनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

संध्यागतम् ४४.१६ सायंकाले अस्तं गच्छन्तम्

सन्धिः: सम् + ध्या → संध्या — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: संध्यां गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

हतशोभम् ४४.१६ निष्प्रभम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हता शोभा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अश्रूण्यवर्तयत् ४४.१७ बाष्पं मुमोच

सन्धिः: अश्रूणि + अवर्तयत् → अश्रूण्यवर्तयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अश्रूणि’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘अवर्तयत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तम्)

आसनेष्वासतेत्युक्त्वा ४४.१८ आसनेषु उपविशत इति उक्त्वा

सन्धिः: आसनेषु + आसत + इति + उक्त्वा → आसनेष्वासतेत्युक्त्वा — यण्सन्धिः (उ + आ), गुणसन्धिः (अ + इ = ए), यण्सन्धिः (इ + उ)
समासः: समासः नास्ति (पदचतुष्टयं संहितया)
विभक्तिः: ‘आसत’ लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम् (‘आस्’ धातुः); ‘उक्त्वा’ क्त्वान्तम्

सर्वस्वम् ४४.१९ सम्पूर्णं धनम्, सर्वम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वं स्वम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कृतशास्त्रार्थाः ४४.२० शास्त्रज्ञाः

सन्धिः: शास्त्र + अर्थ → शास्त्रार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: शास्त्राणाम् अर्थः (षष्ठीतत्पुरुषः); कृतः (ज्ञातः) शास्त्रार्थः यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

अन्वेष्टव्यः ४४.२० विचारणीयः, अनुसन्धेयः

सन्धिः: अनु + एष्टव्यः → अन्वेष्टव्यः — यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ पूर्वात् ‘इष्’ धातोः तव्यत्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अवधानपरायणाः ४४.२१ सावधानाः, दत्तचित्ताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अवधानं परम् अयनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

राजाभिधास्यति ४४.२१ नृपः किं वक्ष्यति

सन्धिः: राजा + अभिधास्यति → राजाभिधास्यति — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
विभक्तिः: ‘राजा’ प्रथमा; ‘अभिधास्यति’ लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्