- सन्धिः
- उप + आसन्ते → उपासन्ते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप’ पूर्वात् ‘आस्’ धातोः लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)
उत्तरकाण्डम् — त्रिचत्वारिंशः सर्गः
भद्रेण पौरापवादनिवेदनम्
हास्यकथाकाराणां सभा, रामस्य प्रश्नः, भद्रेण पौराणां शुभाशुभवचननिवेदनम्, सीताविषयकः अपवादः, सुहृदां समर्थनं विसर्जनं च
मध्यकक्षायाम् उपविष्टं रामं विजयमधुमत्तकाश्यपमङ्गलकुलसुराजिकालियभद्रदन्तवक्त्रसुमागधाः हास्यकथाकुशलाः सखायः उपासत। कथाप्रसङ्गे रामः भद्रम् अपृच्छत् — ‘नगरे जनपदेषु च मां सीतां भरतं लक्ष्मणं शत्रुघ्नं कैकेयीं च आश्रित्य काः कथाः वर्तन्ते? राजानः हि वने राज्ये च वक्तव्यतां यान्ति।’ भद्रः प्रथमं ‘शुभाः एव कथाः’ इति अवदत्, किन्तु रामेण ‘विस्रब्धः निर्भयः सर्वं यथातत्त्वं कथय’ इति प्रेरितः प्राञ्जलिः उवाच — ‘पौराः वदन्ति — रामेण समुद्रे सेतुः बद्धः, रावणः हतः, वानरर्क्षराक्षसाः वशं नीताः इति दुष्करं कर्म कृतम्। किन्तु रावणेन अङ्कम् आरोप्य बलात् हृतां, लङ्कायाम् अशोकवनिकायां रक्षसां वशम् आपन्नां सीतां रामः कथं न कुत्सयति, अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्वगृहम् आनयत्? अस्माकम् अपि दारेषु एतत् सहनीयं भविष्यति, यतः यथा राजा करोति तथा प्रजाः अनुवर्तन्ते।’ तत् श्रुत्वा परमार्तः रामः सुहृदः अपृच्छत्; ते सर्वे भूमौ शिरसा प्रणम्य ‘एवम् एतत्, न संशयः’ इति ऊचुः। ततः रामः वयस्यान् विससर्ज।
१हास्यकथाकाराणां सभा, रामस्य प्रश्नः
१तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः।
कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः॥
२विजयो मधुमत्तश्च काश्यपो मङ्गलः कुलः।
सुराजिः कालियो भद्रो दन्तवक्त्रः सुमागधः॥
३एते कथा बहुविधाः परिहाससमन्विताः।
कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः॥
४ततः कथायां कस्यांचिद्राघवः समभाषत।
काः कथा नगरे भद्र वर्तन्ते विषयेषु च॥
५मामाश्रितानि कान्याहुः पौरजानपदा जनाः।
किं च सीतां समाश्रित्य भरतं किं च लक्ष्मणम्॥
६किं नु शत्रुघ्नमुद्दिश्य कैकेयीं किं नु मातरम्।
वक्तव्यतां च राजानो वने राज्ये व्रजन्ति च॥
मध्यकक्षायाम् उपविष्टं राजानं रामं विचक्षणाः बहुरूपाणां कथानां हास्यकाराः सखायः समन्ततः उपासन्त। तेषां नामानि — विजयः, मधुमत्तः, काश्यपः, मङ्गलः, कुलः, सुराजिः, कालियः, भद्रः, दन्तवक्त्रः, सुमागधः च। एते परिहाससमन्विताः बहुविधाः कथाः संहृष्टाः सन्तः महात्मनः राघवस्य पुरतः कथयन्ति स्म। राज्ञः समीपे विनोदिनां सखीनां गोष्ठी इति प्राचीनः राजाचारः; तेषां कथासु राज्यस्य वार्ताः अपि प्रसङ्गतः आयान्ति। ततः कस्यांचित् कथायां प्रवृत्तायां राघवः समभाषत — ‘भद्र, नगरे विषयेषु च काः कथाः वर्तन्ते? पौरजानपदाः जनाः माम् आश्रित्य कानि वचनानि आहुः? सीतां, भरतं, लक्ष्मणं, शत्रुघ्नं, कैकेयीं मातरं च उद्दिश्य किं वदन्ति? राजानः हि वने राज्ये च वक्तव्यतां व्रजन्ति — तेषां गुणदोषाः सर्वत्र चर्च्यन्ते।’ रामस्य प्रश्नः राजधर्मस्य अङ्गम् — राजा गुप्तचरैः सखिभिः च लोकमतं ज्ञात्वा एव शासनं कुर्यात्। सः न केवलं स्वविषये, अपि तु सर्वेषां कुटुम्बिनां विषये पृच्छति, यतः राजकुलस्य प्रत्येकं सदस्यस्य आचारः राज्ञः यशसि अपयशसि वा प्रतिफलति। कैकेय्याः नाम अपि रामः आदरेण ‘मातरम्’ इति वदति। हिन्दीभाष्यम् ‘राजा यदि आचारविचारसे हीन हों तो … निन्दाके विषय बन जाते हैं’ इति व्याख्याति। सखीनां नामानि स्मरणीयानि — एते न मन्त्रिणः, न सेनापतयः, अपि तु राज्ञः अन्तरङ्गाः विनोदमित्राणि। तेषां मुखात् एव सत्यं श्रोतुं शक्यते, यतः ते लोकेषु स्वच्छन्दं चरन्ति, जनानां वार्ताः च शृण्वन्ति।
Rāma was sitting in the middle chamber of the palace, and around him, on every side, gathered his companions: clever men who told stories of every kind and knew how to make people laugh. Their names were Vijaya, Madhumatta, Kāśyapa, Maṅgala, Kula, Surāji, Kāliya, Bhadra, Dantavaktra and Sumāgadha, and in high spirits they told the great-souled Rāghava tale after tale, full of humour. A circle of such entertaining friends about the king was an old royal custom, and in their stories the news of the kingdom would come up in passing. So it did now. In the course of one story Rāghava turned to Bhadra and asked him what was being said in the city and in the countryside. What did the people of town and country say about him? What did they say about Sītā, about Bharata, Lakṣmaṇa and Śatrughna, and about his mother Kaikeyī? For kings, he said, become the subject of talk, in the forest as much as on the throne; their virtues and their faults are discussed everywhere. Rāma's question is part of a king's duty: he must learn what the people think, through spies and through friends, before he can govern well. And he asks not only about himself but about every member of his family, because the conduct of each of them reflects on the king's good name or his disgrace. Even Kaikeyī he names with respect as "my mother". The names of these friends are worth remembering: they were not ministers or generals but the king's intimates, companions of his leisure, and it was from their mouths that he could hear the truth, for they went about freely among the people and heard what the people said.
२भद्रस्य प्रथमं शुभवचनं, रामस्य आग्रहः
७एवमुक्ते तु रामेण भद्रः प्राञ्जलिरब्रवीत्।
स्थिताः शुभाः कथा राजन्वर्तन्ते पुरवासिनाम्॥
८अमुं तु विजयं सौम्य दशग्रीववधार्जितम्।
भूयिष्ठं स्वपुरे पौरैः कथ्यन्ते पुरुषर्षभ॥
९एवमुक्तस्तु भद्रेण राघवो वाक्यमब्रवीत्।
कथयस्व यथातत्त्वं सर्वं निरवशेषतः॥
१०शुभाशुभानि वाक्यानि कान्याहुः पुरवासिनः।
श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्यां न कुर्यामशुभानि च॥
११कथयस्व च विस्रब्धो निर्भयं विगतज्वरः।
कथयन्ति यथा पौराः पापा जनपदेषु च॥
१२राघवेणैवमुक्तस्तु भद्रः सुरुचिरं वचः।
प्रत्युवाच महाबाहुं प्राञ्जलिः सुसमाहितः॥
रामेण एवम् उक्ते भद्रः प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘राजन्, पुरवासिनां मध्ये शुभाः कथाः एव स्थिताः वर्तन्ते। सौम्य पुरुषर्षभ, दशग्रीववधेन अर्जितः अयं तव विजयः स्वपुरे पौरैः भूयिष्ठं कथ्यते।’ भद्रः प्रथमं केवलं प्रशंसां वदति, अप्रियं गोपयति — सेवकस्य स्वाभाविकः संकोचः। किन्तु रामः न तुष्यति। भद्रेण एवम् उक्तः राघवः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यथातत्त्वं सर्वं निरवशेषतः कथय। पुरवासिनः कानि शुभानि अशुभानि च वाक्यानि आहुः? श्रुत्वा इदानीं शुभं कुर्याम्, अशुभानि च न कुर्याम्। विस्रब्धः निर्भयः विगतज्वरः कथय — पौराः जनपदेषु पापाः जनाः च यथा कथयन्ति।’ रामस्य उद्देशः स्पष्टः — लोकमतं ज्ञात्वा स्वाचारं शोधयितुम्। सः प्रशंसां न, अपि तु दोषं श्रोतुम् इच्छति; एषः आदर्शराज्ञः लक्षणम्। राघवेण एवम् उक्तः भद्रः सुसमाहितः प्राञ्जलिः महाबाहुं रामं सुरुचिरं वचः प्रत्युवाच। ‘निर्भयम्’ इति पदेन रामः वक्तारम् अभयं ददाति — अप्रियवक्तुः अपि दण्डः न भविष्यति इति। ‘पापाः’ इति विशेषणं दुर्जनानाम् अपि वचनं श्रोतव्यम् इति सूचयति; राजा सर्वेषां मतं जानीयात्। भद्रस्य ‘सुसमाहितः’ इति अवस्था तस्य गम्भीरतां सूचयति — हास्यकारः अपि अधुना गम्भीरं वक्तुम् उद्यतः। राज्ञः समीपे सत्यकथनं दुष्करम् इति सर्वत्र प्रसिद्धम्; अतः रामः पुनः पुनः आश्वासयति — विस्रब्धः, निर्भयः, विगतज्वरः इति त्रिभिः विशेषणैः। एवं सः सत्यस्य मार्गं उद्घाटयति, स्वस्य च दुःखस्य।
Bhadra joined his palms and answered that the talk among the citizens was all favourable. What the people spoke of more than anything, he said, was the victory Rāma had won by killing Daśagrīva. At first, then, he offered only praise and kept back what was unwelcome, as a servant naturally hesitates to do. But Rāma was not satisfied. He told Bhadra to tell him everything just as it was, leaving nothing out: what good things and what bad things were the townsfolk saying? Once he had heard, he would do what was good and refrain from what was bad. "Speak freely," he said, "without fear and without anxiety. Tell me what the citizens are saying, and the wicked in the countryside too." Rāma's purpose was plain: to learn what the people thought so that he could correct his own conduct. He wanted to hear not praise but fault, and this is the mark of the ideal king. With the word "without fear" he gave the speaker a promise of safety: whoever told him something unwelcome would not be punished. And by naming even the wicked he showed that a king must know what everyone thinks, the bad as well as the good. It is well known how hard it is to speak the truth before a king, and so Rāma reassured Bhadra again and again, telling him to be free, fearless and untroubled. In doing so he opened the way to the truth, and to his own grief. Thus urged, Bhadra, with joined palms and his whole mind collected, gave the mighty-armed Rāma his answer in well-chosen words. That he was now so collected shows how grave the moment was: the jester was about to speak in earnest.
३पौराणां वचनम् — प्रशंसा अपवादः च
१३शृणु राजन्यथा पौराः कथयन्ति शुभाशुभम्।
चत्वरापणरथ्यासु वनेषूपवनेषु च॥
१४दुष्करं कृतवान्रामः समुद्रे सेतुबन्धनम्।
अश्रुतं पूर्वकैः कैश्चिद्देवैरपि सदानवैः॥
१५रावणश्च दुराधर्षो हतः सबलवाहनः।
वानराश्च वशं नीता ऋक्षाश्च सह राक्षसैः॥
१६हत्वा च रावणं संख्ये सीतामाहृत्य राघवः।
अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्ववेश्म पुनरानयत्॥
१७कीदृशं हृदये तस्य सीतासम्भोगजं सुखम्।
अङ्कमारोप्य तु पुरा रावणेन बलाद्धृताम्॥
१८लङ्कामपि पुरा नीतामशोकवनिकां गताम्।
रक्षसां वशमापन्नां कथं रामो न कुत्स्यति॥
१९अस्माकमपि दारेषु सहनीयं भविष्यति।
यथा हि कुरुते राजा प्रजास्तमनुवर्तते॥
२०एवं बहुविधा वाचो वदन्ति पुरवासिनः।
नगरेषु च सर्वेषु राजन्जनपदेषु च॥
‘राजन्, पौराः चत्वरेषु आपणेषु रथ्यासु वनेषु उपवनेषु च यथा शुभाशुभं कथयन्ति, तत् शृणु। रामः समुद्रे सेतुबन्धनं दुष्करं कर्म कृतवान्, यत् पूर्वकैः देवैः दानवैः अपि न श्रुतम्। दुराधर्षः रावणः सबलवाहनः हतः; वानराः ऋक्षाः राक्षसैः सह वशं नीताः। रावणं संख्ये हत्वा सीताम् आहृत्य राघवः अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा ताम् स्ववेश्म पुनः आनयत्।’ अत्र प्रशंसायाः अनन्तरम् एव निन्दा आरभते। ‘पुरा रावणेन बलात् अङ्कम् आरोप्य हृताम्, लङ्काम् अपि नीताम्, अशोकवनिकां गतां, रक्षसां वशम् आपन्नां सीतां रामः कथं न कुत्सयति? तस्य हृदये सीतासम्भोगजं सुखं कीदृशम्? अस्माकम् अपि दारेषु इदं सहनीयं भविष्यति; यथा हि राजा कुरुते, प्रजाः तम् अनुवर्तन्ते।’ राजन्, एवं बहुविधाः वाचः पुरवासिनः सर्वेषु नगरेषु जनपदेषु च वदन्ति। पौराणाम् आक्षेपः सीतायाः शीलं प्रति साक्षात् न, अपि तु राज्ञः आदर्शं प्रति — राजा यत् सहते, तत् प्रजाः अपि सहिष्यन्ते, येन समाजस्य मर्यादा शिथिला भविष्यति इति तेषां भयम्। अयं तर्कः एव अग्रे रामस्य निर्णयस्य मूलम्। ‘यथा हि कुरुते राजा प्रजास्तमनुवर्तते’ इति वचनं नीतिशास्त्रस्य प्रसिद्धं सूत्रम्। पौराः रामस्य पराक्रमं पूर्णतया स्वीकुर्वन्ति; तेषां सन्देहः केवलं तस्य क्षमायाः विषये। अग्निपरीक्षायाः वृत्तान्तः ते न जानन्ति, यतः सा लङ्कायां देवानां समक्षं जाता, न अयोध्यायाम्। भद्रस्य निवेदनं कौशलपूर्णम् — प्रथमं सेतुबन्धस्य रावणवधस्य च प्रशंसा, ततः अपवादः; एवं सः अप्रियं सत्यं प्रियेण आवृत्य वदति। ‘कीदृशं हृदये तस्य’ इति पौराणां प्रश्नः रामस्य अन्तःकरणं प्रति अपि आक्षेपः।
"Hear, O king," he said, "the good and the bad that the citizens say at the crossroads, in the markets and in the streets, in the forests and the groves. They say that Rāma has done a hard thing in bridging the ocean, a thing never heard of among those of old, not even among the gods and the dānavas. The invincible Rāvaṇa has been killed with his army and his mounts, and the monkeys and bears have been brought under Rāma's sway together with the rākṣasas. And having killed Rāvaṇa in battle and recovered Sītā, Rāghava has put his resentment behind him and brought her back into his own house." Here, straight after the praise, the reproach began. "What sort of joy can he feel in his heart in his union with Sītā," the people ask, "when Rāvaṇa once took her on his lap and carried her off by force, took her to Laṅkā, kept her in the Aśoka grove, and she fell into the power of the rākṣasas? How is it that Rāma does not despise her? Now we too shall have to put up with the same thing in our own wives, for as the king acts, so his subjects follow." "In this way, O king," Bhadra ended, "the townsfolk say many things, in all the cities and in the countryside." The citizens' objection is not aimed directly at Sītā's character but at the king's example: what the king tolerates the people will tolerate too, and the bounds that hold society together will slacken. That fear is what will lie at the root of Rāma's decision. "As the king acts, so the subjects follow" is a well-known maxim of statecraft. The citizens fully acknowledge Rāma's valour; their doubt concerns only his forbearance. They knew nothing of Sītā's ordeal by fire, for that took place in Laṅkā, before the gods, and not in Ayodhyā. Bhadra's report was skilfully made: first praise for the bridge and for Rāvaṇa's death, then the slander, so that the unpleasant truth came wrapped in something pleasant. And the people's question, what joy he could feel in his heart, was a charge against Rāma's own inner life as well.
४रामस्य आर्तिः, सुहृदां समर्थनं विसर्जनं च
२१तस्यैवं भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तवत्।
उवाच सुहृदः सर्वान्कथमेतद्वदन्तु माम्॥
२२सर्वे तु शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च।
प्रत्यूचू राघवं दीनमेवमेतन्न संशयः॥
२३श्रुत्वा तु वाक्यं काकुत्स्थः सर्वेषां समुदीरितम्।
विसर्जयामास तदा वयस्यान्शत्रुसूदनः॥
तस्य भद्रस्य एवं भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तः इव सुहृदः सर्वान् उवाच — ‘कथम् एतत्? भवन्तः वदन्तु माम्।’ रामः एकस्य वचनेन न निश्चिनोति; सः अन्येषाम् अपि सुहृदां साक्ष्यं याचते। सर्वे सुहृदः भूमौ शिरसा अभिवाद्य प्रणम्य च दीनं राघवं प्रत्यूचुः — ‘एवम् एतत्, न संशयः।’ तेषां प्रणामः दुःखस्य, अप्रियवचनस्य क्षमायाचनस्य च सूचकः। सर्वेषां समुदीरितं वाक्यं श्रुत्वा शत्रुसूदनः काकुत्स्थः तदा वयस्यान् विसर्जयामास। सर्गस्य अन्ते रामः एकाकी भवति — निर्णयस्य भारः तस्य एव। ‘परमार्तवत्’ इति पदं सूचयति यत् रामः अन्तः अत्यन्तं पीडितः, किन्तु बहिः संयतः। ‘प्रत्यूचू’ इति मुद्रणे दीर्घान्तं विसर्गरहितं रूपं दृश्यते, समीक्षितसंस्करणे अपि तथा एव। सुहृदां ‘दीनम्’ इति रामस्य विशेषणं तेषां दृष्ट्या तस्य दुःखं प्रकटयति। एषः सर्गः सीतापरित्यागस्य कथायाः द्वारम्। यदि सुहृदः अपि ‘एवम् एतत्’ इति वदन्ति, तर्हि अपवादः सर्वत्र प्रसृतः इति निश्चितम्। अतः अग्रिमे सर्गे रामः भ्रातॄन् आह्वयति, तेषां पुरतः स्वनिर्णयं च प्रकटयति।
When he heard Bhadra say this, Rāghava was like a man in the deepest distress. Yet he would not settle the matter on one man's word; he asked all his friends for their testimony. "How is this?" he said. "Tell me." All of them bowed their heads to the ground, saluted him and bowed low, and said to the stricken Rāghava, "It is so, beyond doubt." Their bowing spoke of their sorrow, and of a plea to be forgiven for bringing him unwelcome news. When he had heard what they all said, Kākutstha, destroyer of his foes, dismissed his companions. At the end of the sarga Rāma is left alone, and the weight of the decision is his alone. The words "as one in deep distress" show that he was tormented within while he kept his composure outwardly, and the friends' word for him, "stricken", shows his grief as they saw it. This sarga is the doorway to the story of Sītā's abandonment. If even his friends said "It is so", then the slander had certainly spread everywhere. And so in the next sarga Rāma summons his brothers and makes his decision known before them.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हास्यं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दन्तप्रधानं वक्त्रं यस्य — बहुव्रीहिः (संज्ञा)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + अन्विताः → समन्विताः — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारः स्वरेण संयुज्यते)
- समासः
- परिहासेन समन्विताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कथाः)
- सन्धिः
- कस्याम् + चित् → कस्यांचित् — मकारस्य अनुस्वारः; वाक्ये ‘कस्यांचिद्राघवः’ इति जश्त्वम् (त् → द्), अतः मुद्रितं रूपम् उद्धृतम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘किम्’ सर्वनाम ‘चित्’ निपातेन
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये विसर्गलोपः (‘पौरजानपदा जनाः’)
- समासः
- पौराः च जानपदाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आश्रित्य → समाश्रित्य — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारः स्वरेण संयुज्यते)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’, ‘आ’ पूर्वात् ‘श्रि’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वक्तव्यस्य भावः (तल्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- वध + अर्जित → वधार्जित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दशग्रीवस्य वधः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन अर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विजयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘बहु’ शब्दस्य अतिशायने (इष्ठन्)
- विभक्तिः
- क्रियाविशेषणम् (द्वितीया, एकवचनम्)
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषः ऋषभः इव — उपमितकर्मधारयः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तत्त्वम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- निस् + अवशेषतः → निरवशेषतः — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- निर्गतः अवशेषः यस्मात् तत् निरवशेषम् (बहुव्रीहिः), ततः तसिल्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- श्रुत्वा + इदानीम् → श्रुत्वेदानीम् — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रुत्वा’ क्त्वान्तम्, ‘इदानीम्’ अव्ययम्
- विभक्तिः
- उभे अव्यये
- सन्धिः
- वि + स्रब्धः — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘विस्रब्धो निर्भयं’ इति विसर्गस्य उकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ पूर्वात् ‘स्रम्भ्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + सम् + आहितः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु समाहितः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- चत्वर + आपण → चत्वरापण — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- चत्वराणि च आपणाः च रथ्याः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वनेषु + उपवनेषु → वनेषूपवनेषु — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
- विभक्तिः
- उभे सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सेतोः बन्धनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलं च वाहनं च बलवाहने (समाहारद्वन्द्वः); ताभ्यां सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न मर्षः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वस्य वेश्म — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सीतायाः सम्भोगः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मात् जातम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘सुखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बलात् + हृताम् → बलाद्धृताम् — जश्त्वं पूर्वसवर्णः च (त् + ह → द्ध)
- समासः
- समासः नास्ति (पदद्वयं संहितया)
- विभक्तिः
- ‘बलात्’ पञ्चमी; ‘हृताम्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कुत्स्’ धातुः (चुरादिः, प्रायः आत्मनेपदी); मुद्रणे ‘कुत्स्यति’ इति परस्मैपदरूपं स्पष्टं, समीक्षितपाठे तु ‘kutsate’ — मुद्रितं रक्षितम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सह्’ धातोः अनीयर्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- परम + आर्त → परमार्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परमः आर्तः (कर्मधारयः), ततः वति-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- प्रति + ऊचुः → प्रत्यूचुः — यण्सन्धिः; मुद्रणे ‘प्रत्यूचू’ इति दीर्घान्तं विसर्गरहितं रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति’ पूर्वात् ‘वच्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आर्षरूपम्)
- सन्धिः
- वयस्यान् + शत्रुसूदनः — मुद्रणे पृथक्, हलन्तानन्तरम् अवकाशः संवृतः (अत्र ञ्श-आदेशः न कृतः, यथामुद्रणम्)
- समासः
- शत्रून् सूदयति इति शत्रुसूदनः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘वयस्यान्’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘शत्रुसूदनः’ प्रथमा, एकवचनम्