॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ४२

उत्तरकाण्डम् — द्विचत्वारिंशः सर्गः

अशोकवनिकाविहारः सीतायाः तपोवनदर्शनेच्छा च

अशोकवनिकायाः वर्णनम्, सीतया सह रामस्य विहारः, गर्भवत्याः सीतायाः तपोवनदर्शनस्य अभिलाषः, रामस्य स्वीकृतिः

पुष्पकं विसृज्य रामः अशोकवनिकां प्राविशत्। सा चन्दनागुरुचूततुङ्गकालेयकदेवदारुभिः, चम्पकाशोकपुंनागादिभिः, प्रियङ्गुकदम्बबकुलजम्बूदाडिमकोविदारैः, सदा कुसुमफलयुक्तैः दिव्यैः तरुभिः, कोकिलभृङ्गराजादिपक्षिभिः, माणिक्यसोपानाभिः स्फाटिककुट्टिमाभिः पद्मोत्पलवनाभिः दीर्घिकाभिः, शाद्वलैः, पुष्पशबलैः प्रस्तरैः च नन्दनम् इव चैत्ररथम् इव शुशुभे। तत्र पुष्पप्रकरभूषिते आसने उपविष्टः रामः सीतां मधु मैरेयकं पाययामास, अप्सरसः किंनर्यः च नृत्यगीतैः उपानृत्यन्त। एवं शिशिरकालः सुखेन अत्यगात्। रामः पूर्वाह्णे धर्मकार्याणि कृत्वा शेषं दिनार्धम् अन्तःपुरे अयापयत्; सीता अपि देवकार्याणि श्वश्रूपूजां च कृत्वा रामम् अभ्यगच्छत्। गर्भलक्षणयुक्तां तां दृष्ट्वा हृष्टः रामः ‘किम् इच्छसि’ इति अपृच्छत्। सा स्मितं कृत्वा ‘गङ्गातीरे उग्रतेजसाम् ऋषीणां तपोवनानि द्रष्टुम्, एकां रात्रिं तत्र वस्तुम् इच्छामि’ इति अवदत्। रामः ‘तथा, श्वः गमिष्यसि’ इति प्रतिज्ञाय सुहृद्भिः सह मध्यकक्षां निर्जगाम।

१अशोकवनिकायाः वृक्षसम्पत्

१स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम्।
प्रविवेश महाबाहुरशोकवनिकां तदा॥

२चन्दनागुरुचूतैश्च तुङ्गकालेयकैरपि।
देवदारुवनैश्चापि समन्तादुपशोभिताम्॥

३चम्पकाशोकपुंनागमधूकपनसासनैः।
शोभितां पारिजातैश्च विधूमज्वलनप्रभैः॥

४लोध्रनीपार्जुनैर्नागैः सप्तपर्णातिमुक्तकैः।
मन्दारकदलीगुल्मलताजालसमावृताम्॥

५प्रियङ्गुभिः कदम्बैश्च तथा च बकुलैरपि।
जम्बूभिर्दाडिमैश्चैव कोविदारैश्च शोभिताम्॥

६सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर्मनोरमैः।
दिव्यगन्धरसोपेतैस्तरुणाङ्कुरपल्लवैः॥

७तथैव तरुभिर्दिव्यैः शिल्पिभिः परिकल्पितैः।
चारुपल्लवपुष्पाढ्यैर्मत्तभ्रमरसंकुलैः॥

८कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च नानावर्णैश्च पक्षिभिः।
शोभितां शतशश्चित्रां चूतवृक्षावतंसकैः॥

९शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः।
नीलाञ्जननिभाश्चान्ये भान्ति तत्र स्म पादपाः॥

हेमभूषितं पुष्पकं विसृज्य महाबाहुः रामः अशोकवनिकां प्रविवेश। अन्तःपुरस्य इदं क्रीडावनं कविः विस्तरेण वर्णयति, यतः अत्र एव सर्गस्य उत्तरभागे सीतायाः गर्भस्य वार्ता, तस्याः अभिलाषः च उद्घाट्यते। सा वनिका चन्दनैः, अगुरुभिः, चूतैः, तुङ्गैः, कालेयकैः, देवदारुवनैः च समन्तात् उपशोभिता आसीत्। चम्पकैः, अशोकैः, पुंनागैः, मधूकैः, पनसैः, असनैः, विधूमज्वलनप्रभैः पारिजातैः च शोभिता। लोध्रैः, नीपैः, अर्जुनैः, नागकेसरैः, सप्तपर्णैः, अतिमुक्तकैः, मन्दारैः, कदलीभिः, गुल्मलताजालैः च समावृता। प्रियङ्गुभिः, कदम्बैः, बकुलैः, जम्बूभिः, दाडिमैः, कोविदारैः च शोभिता। सर्वदा कुसुमैः फलैः च मनोरमाः, दिव्यगन्धरसोपेताः, तरुणाङ्कुरपल्लवाः वृक्षाः तत्र आसन्। शिल्पिभिः परिकल्पिताः दिव्याः तरवः चारुपल्लवपुष्पाढ्याः मत्तभ्रमरसंकुलाः च अभवन्। कोकिलैः भृङ्गराजैः नानावर्णैः पक्षिभिः च शोभिता सा वनिका चूतवृक्षाणाम् अवतंसकैः इव शतशः चित्रिता आसीत्। तत्र केचित् पादपाः शातकुम्भनिभाः, केचित् अग्निशिखोपमाः, अन्ये नीलाञ्जननिभाः भान्ति स्म। वृक्षनाम्नां दीर्घा सूची काव्यस्य समृद्धिं दर्शयति — भारतीयवनस्पतीनां समग्रम् इव चित्रम्। वर्णानां त्रैविध्यं — सुवर्णं, अग्निवर्णं, नीलं च — वनस्य चित्रवैचित्र्यम् उद्घाटयति। अस्य खण्डस्य केचन श्लोकाः (३, ४, ६.२, ७.१) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते; वुल्गेटपाठे वर्णनम् अधिकं विस्तृतम्। शिल्पिभिः परिकल्पिताः इति वचनेन ज्ञायते — इदं वनं न केवलं प्रकृतेः, अपि तु मानवकौशलस्य अपि फलम्। कविः एकैकं वृक्षं नाम्ना गृह्णाति — चन्दनः, अगुरुः, चूतः, चम्पकः, अशोकः, पुंनागः, मधूकः, पनसः, पारिजातः, लोध्रः, नीपः, अर्जुनः, कदम्बः, बकुलः, जम्बूः, दाडिमः, कोविदारः इति। एतेषु केचित् सुगन्धाय, केचित् फलाय, केचित् पुष्पाय, केचित् छायायै प्रसिद्धाः; सर्वे मिलित्वा राजोद्यानस्य पूर्णतां सूचयन्ति। ‘सर्वदा कुसुमैः’ इति पदेन ऋतुभेदं विना अपि पुष्पाणां नित्यता उक्ता, या दिव्योद्यानस्य लक्षणम्। अशोकवनिका इति नाम अपि स्मरणीयम् — लङ्कायाम् अपि सीता अशोकवनिकायां दुःखेन न्यवसत्; अत्र अयोध्यायाम् अशोकवनिकायाम् एव सा सुखेन रामेण सह विहरति। नामसाम्येन कविः पूर्वदुःखस्य वर्तमानसुखस्य च वैपरीत्यं दर्शयति।

Having dismissed the gold-adorned Puṣpaka, mighty-armed Rāma went into the Aśoka grove, the pleasure-garden of the inner palace. The poet describes it at length, because it is here, in the latter part of the sarga, that the news of Sītā's pregnancy and her wish will come out. The grove was graced on every side with sandal, aloe-wood, mango, tuṅga and kāleyaka trees and groves of deodar; adorned with campaka, aśoka, punnāga, madhūka, jackfruit and asana trees, and with pārijātas that shone like smokeless fire; overspread with lodhra, nīpa, arjuna, nāga, saptaparṇa and atimuktaka trees, with mandāras and plantains, thickets and nets of creepers; and made beautiful with priyaṅgu, kadamba and bakula trees, rose-apple, pomegranate and kovidāra. The poet names the trees one by one, a picture almost of the whole flora of India — some famous for fragrance, some for fruit, some for flowers, some for shade — and together they show how complete the royal garden was. There were lovely trees always in flower and fruit, rich in heavenly fragrance and savour, with fresh shoots and young leaves; flowers in every season regardless of the time of year are the sign of a heavenly garden. There were heavenly trees shaped by craftsmen too, laden with lovely leaves and flowers and swarming with drunken bees — the grove was the work of human skill as well as of nature. Cuckoos, bhṛṅgarājas and birds of many colours brightened it, and the mango trees crowning it like ear-ornaments made it gay a hundredfold. Some of the trees shone like gold, some like flames of fire, others like dark collyrium, and the three colours show the grove's rich variety. The name Aśoka grove is worth remembering: in Laṅkā too Sītā had lived in an Aśoka grove, in sorrow; here in Ayodhyā, in an Aśoka grove again, she took her pleasure happily with Rāma, and the likeness of name sets past grief against present joy.

२दीर्घिकाः, शाद्वलानि, नन्दनोपमं काननम्

१०सुरभीणि च पुष्पाणि माल्यानि विविधानि च।
दीर्घिका विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा॥

११माणिक्यकृतसोपानाः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।
फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः॥

१२दात्यूहशुकसंघुष्टा हंससारसनादिताः।
तरुभिः पुष्पशबलैस्तीरजैरुपशोभिताः॥

१३प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः।
तत्रैव च वनोद्देशे वैदूर्यमणिसंनिभैः॥

१४शाद्वलैः परमोपेतां पुष्पितद्रुमकाननाम्।
तत्र संघर्षजातानां वृक्षाणां पुष्पशालिनाम्॥

१५प्रस्तराः पुष्पशबला नभस्तारागणैरिव।
नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा॥

१६तथाभूतं हि रामस्य काननं संनिवेशनम्।
बह्वासनगृहोपेतां लतागृहसमावृताम्॥

तत्र सुरभीणि पुष्पाणि विविधानि माल्यानि च आसन्। परमवारिणा पूर्णाः विविधाकाराः दीर्घिकाः आसन् — माणिक्यकृतसोपानाः, स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः, फुल्लपद्मोत्पलवनाः, चक्रवाकोपशोभिताः, दात्यूहशुकसंघुष्टाः, हंससारसनादिताः, पुष्पशबलैः तीरजैः तरुभिः उपशोभिताः च। ताः विविधाकारैः प्राकारैः शिलातलैः च शोभिताः। तत्र एव वनोद्देशे वैदूर्यमणिसंनिभैः शाद्वलैः परमोपेता, पुष्पितद्रुमकानना सा वनिका आसीत्। तत्र परस्परसंघर्षात् इव जातानां पुष्पशालिनां वृक्षाणां पुष्पैः शबलाः प्रस्तराः तारागणैः अलंकृतं नभः इव दृश्यन्ते स्म। इयम् उपमा सुन्दरी — श्यामशिलायां पतितानि श्वेतपुष्पाणि रात्रौ आकाशे तारकाः इव। यथा इन्द्रस्य नन्दनं, यथा ब्रह्मणा निर्मितं कुबेरस्य चैत्ररथं, तथा रामस्य तत् काननं संनिवेशनं च आसीत्। बह्वासनगृहैः उपेता, लतागृहैः समावृता सा अशोकवनिका। ‘तत्र संघर्षजातानाम्’ इति पदे वृक्षाणां स्पर्धा इव कल्पिता — कः अधिकं पुष्प्यति इति। जलस्य, शिलायाः, तृणस्य, पुष्पस्य च सम्मेलनेन अयं खण्डः पूर्णं उद्यानचित्रं रचयति। दीर्घिकाणां वर्णने माणिक्यं, स्फटिकं, वैदूर्यं च — रत्नानि अपि प्रकृत्या सह मिलितानि, राजोद्यानस्य वैभवं सूचयन्ति। पक्षिणां नादः, हंसानां सारसानां च कलरवः — दृश्येन सह श्रव्यम् अपि चित्रे योजितम्। ‘परमवारिणा पूर्णाः’ इति पदेन दीर्घिकाणां जलस्य निर्मलता माधुर्यं च सूचितम्। तासु सोपानानि माणिक्यैः, अन्तर्भूमयः स्फटिकैः रचिताः; तेन जलस्य अधः अपि प्रकाशः दृश्यते। चक्रवाकाः दम्पतिप्रेम्णः प्रतीकाः — दिवा सह चरन्ति, रात्रौ वियुज्यन्ते; तेषाम् उल्लेखः अग्रे रामसीतयोः वियोगस्य सूक्ष्मा सूचना इव भासते। नन्दनचैत्ररथयोः उपमया अयोध्यायाः क्रीडावनं स्वर्गोद्यानैः समं कृतम्; रामस्य राज्यं भूमौ स्वर्गः इति भावः। लतागृहाणि आसनगृहाणि च विश्रामाय, एकान्ताय च रचितानि, येषु राजदम्पती विहरतः।

There were fragrant flowers and garlands of every kind, and pools of many shapes filled with the finest, clearest water. Their steps were made of rubies and their floors of crystal, so that light shone even beneath the water; they had beds of full-blown lotuses and water-lilies, graced by cakravāka birds, loud with gallinules and parrots and ringing with the cries of swans and cranes — sound joined to sight in the picture — and lined with trees along their banks, dappled with flowers. Rubies, crystal and beryl mingled with nature to show the splendour of a royal garden. The cakravākas are emblems of married love, flying together by day and parted by night, and their mention seems a faint hint of the parting of Rāma and Sītā to come. The pools were set off by enclosures of many shapes and by slabs of stone. In that same part of the grove, rich in lawns green as beryl and groves of flowering trees, the blossoms of trees that seemed to vie with one another in flowering fell on the rocks and dappled them like the sky with its hosts of stars — a lovely image of white flowers on dark stone like stars in the night sky. So the poet brings together water, stone, grass and flower into a complete picture of the garden. As Indra's Nandana, as Kubera's Caitraratha fashioned by Brahmā, such was Rāma's pleasure-grove and residence: Ayodhyā's garden was the equal of the gardens of heaven, and Rāma's kingdom a heaven on earth. The Aśoka grove was furnished with many pavilions for sitting and surrounded by bowers of creepers, places of rest and privacy where the royal couple could take their pleasure.

३सीतया सह रामस्य विहारः

१७अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः।
आसने च शुभाकारे पुष्पप्रकरभूषिते॥

१८कुथास्तरणसंस्तीर्णे रामः संनिषसाद ह।
सीतामादाय हस्तेन मधु मैरेयकं शुचि॥

१९पाययामास काकुत्स्थः शचीमिव पुरंदरः।
मांसानि च सुमृष्टानि फलानि विविधानि च॥

२०रामस्याभ्यवहारार्थं किंकरास्तूर्णमाहरन्।
उपानृत्यंश्च राजानं नृत्यगीतविशारदाः॥

२१अप्सरोरगसंघाश्च किंनरीपरिवारिताः।
दक्षिणा रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशं गताः॥

२२उपानृत्यन्त काकुत्स्थं नृत्यगीतविशारदाः।
मनोऽभिरामा रामास्ता रामो रमयतां वरः॥

२३रमयामास धर्मात्मा नित्यं परमभूषिताः।
स तया सीतया सार्धमासीनो विरराज ह॥

२४अरुन्धत्या इवासीनो वसिष्ठ इव तेजसा।
एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरसुतोपमाम्॥

२५रमयामास वैदेहीमहन्यहनि देववत्।
तथा तयोर्विहरतोः सीताराघवयोश्चिरम्॥

२६अत्यक्रामच्छुभः कालः शैशिरो भोगदः सदा।
प्राप्तयोर्विविधान्भोगानतीतः शिशिरागमः॥

तां स्फीताम् अशोकवनिकां प्रविश्य रघुनन्दनः रामः शुभाकारे पुष्पप्रकरभूषिते कुथास्तरणसंस्तीर्णे आसने संनिषसाद। सः सीतां हस्तेन आदाय शुचि मैरेयकं मधु शचीम् इव पुरंदरः पाययामास। रामस्य अभ्यवहारार्थं किंकराः सुमृष्टानि मांसानि विविधानि फलानि च तूर्णम् आहरन्। नृत्यगीतविशारदाः अप्सरसः उरगसंघाः किंनरीपरिवारिताः च राजानम् उपानृत्यन्। दक्षिणाः रूपवत्यः पानवशं गताः स्त्रियः अपि नृत्यगीतविशारदाः काकुत्स्थम् उपानृत्यन्त। रमयतां वरः धर्मात्मा रामः परमभूषिताः ताः मनोऽभिरामाः रामाः नित्यं रमयामास — उपहारैः सत्कारैः च सन्तोषयामास इति हिन्दीभाष्यम्। सीतया सह आसीनः सः अरुन्धत्या सह वसिष्ठः इव तेजसा विरराज। एवं मुदा युक्तः रामः सुरसुतोपमां वैदेहीम् अहन्यहनि देववत् रमयामास। एवं सीताराघवयोः चिरं विहरतोः भोगदः शुभः शैशिरः कालः अत्यक्रामत्; विविधान् भोगान् प्राप्तयोः तयोः शिशिरागमः अतीतः। अरुन्धतीवसिष्ठयोः उपमा दाम्पत्यस्य पवित्रतां सूचयति — विलासे अपि धर्मस्य मर्यादा न लुप्ता। इदं सुखचित्रम् अग्रिमसर्गेषु आगमिष्यतः वियोगस्य पृष्ठभूमिः; कविः सुखस्य शिखरं दर्शयित्वा ततः दुःखम् आरभते। ‘देववत्’ इति पदेन तयोः सुखं दिव्यम् इव वर्णितम्। अस्मिन् खण्डे अनेके श्लोकाः (२१.१, २२–२४.१, २५.२–२६) वुल्गेटमात्राः; समीक्षितपाठे विहारस्य वर्णनं संक्षिप्तम्। मधुपानं, मांसभोजनं, नृत्यगीतं च — एते राजभोगाः तस्मिन् काले क्षत्रियाणां स्वाभाविकाः; कविः तान् निःसंकोचं वर्णयति। अप्सरसः किंनर्यः उरगकन्याः च नृत्यन्ति इति दिव्यलोकस्य अपि वैभवम् अयोध्यायाम् आगतम् इति सूचना। रामस्य सर्वेषु भोगेषु सीता एव केन्द्रम् — सः तां स्वहस्तेन पाययति, तया सह आसीनः शोभते, ताम् एव रमयति। शिशिरस्य अतिक्रमणेन कालस्य गतिः सूचिता; सुखे कालः शीघ्रं गच्छति इति लोकानुभवः अपि व्यञ्जितः।

Entering that rich Aśoka grove, Raghunandana sat down on a handsome seat strewn with heaps of flowers and spread with rugs and coverings. Taking Sītā by the hand, he gave her pure maireya wine to drink, as Purandara gives it to Śacī. The servants quickly brought well-prepared meats and fruits of many kinds for Rāma's meal. Before the king there danced those skilled in dance and song — troops of apsarases, and nāga maidens attended by kinnarīs — and lovely, graceful women, warmed with wine and skilled in dance and song, danced before Kākutstha: the splendour of the heavenly worlds had come to Ayodhyā. Wine, meat, dance and song were the natural pleasures of kings in that age, and the poet describes them without embarrassment. Rāma, best of those who give delight, the righteous one, always pleased those charming, richly adorned women with gifts and marks of favour. But at the centre of all his pleasures was Sītā: he gave her wine with his own hand, sat beside her, and delighted in her. Seated beside Sītā he shone in his splendour like Vasiṣṭha seated beside Arundhatī — an image of the holiness of their marriage: even in their pleasures the bounds of dharma were kept. So, full of joy, Rāma took his delight day after day, like a god, with Vaidehī, who was like a daughter of the gods — theirs was a happiness almost divine. While Sītā and Rāghava sported together thus for a long time, the lovely, bountiful cool season passed; enjoying pleasures of every kind, they saw the winter go by, as time passes quickly in happiness. This picture of happiness is the backdrop to the parting that is coming: the poet shows the peak of joy and then begins the sorrow.

४रामसीतयोः दिनचर्या, सीतायाः गर्भः

२७पूर्वाह्णे धर्मकार्याणि कृत्वा धर्मेण धर्मवित्।
शेषं दिवसभागार्धमन्तःपुरगतोऽभवत्॥

२८सीतापि देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्णिकानि वै।
श्वश्रूणामकरोत्पूजां सर्वासामविशेषतः॥

२९अभ्यगच्छत्ततो रामं विचित्राभरणाम्बरा।
त्रिविष्टपे सहस्राक्षमुपविष्टं यथा शची॥

३०दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम्।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधुसाध्विति चाब्रवीत्॥

३१अब्रवीच्च वरारोहां सीतां सुरसुतोपमाम्।
अपत्यलाभो वैदेहि त्वय्ययं समुपस्थितः॥

धर्मवित् रामः पूर्वाह्णे धर्मेण धर्मकार्याणि कृत्वा शेषं दिवसभागार्धम् अन्तःपुरगतः अभवत्। राज्ञः दिनचर्या — प्रथमं प्रजाकार्यं, ततः गृहसुखम् — इति क्रमः उचितः। सीता अपि पौर्वाह्णिकानि देवकार्याणि कृत्वा सर्वासां श्वश्रूणाम् अविशेषेण पूजाम् अकरोत्। ‘अविशेषतः’ इति पदं सूचयति — कैकेय्याः अपि सा कौसल्यावत् एव सेवां करोति; तस्याः हृदये वैरं नास्ति। ततः विचित्राभरणाम्बरा सा त्रिविष्टपे सहस्राक्षम् उपविष्टं शची इव रामम् अभ्यगच्छत्। कल्याणेन गर्भलक्षणेन समन्वितां पत्नीं दृष्ट्वा राघवः अतुलं प्रहर्षं लेभे, ‘साधु साधु’ इति च अब्रवीत्। ततः सः सुरसुतोपमां वरारोहां सीताम् अब्रवीत् — ‘वैदेहि, अयं त्वयि अपत्यलाभः समुपस्थितः।’ वंशस्य उत्तराधिकारिणः आगमनम् इति रामस्य हर्षः द्विगुणः — पतिः इव, राजा इव च। ‘कल्याणेन समन्विताम्’ इति पदेन गर्भः मङ्गलरूपः इति सूचितम्; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘गर्भके मङ्गलमय चिह्नसे युक्त’ इति व्याचष्टे। शचीसहस्राक्षयोः उपमा पूर्वस्य अरुन्धतीवसिष्ठोपमायाः अनुवर्तनम् — एकत्र पवित्रता, अत्र राजवैभवम्। रामस्य दिनविभागः राजधर्मशास्त्रस्य अनुरूपः — पूर्वाह्णे सभायां प्रजाकार्याणि, अपराह्णे अन्तःपुरे विश्रामः। सीतायाः अपि दिनचर्या आदर्शगृहिण्याः — प्रथमं देवपूजा, ततः गुरुजनसेवा, ततः पतिसान्निध्यम्। ‘विचित्राभरणाम्बरा’ इति तस्याः अलंकारः पतिं प्रीणयितुम्। गर्भस्य वार्ता सर्गस्य केन्द्रबिन्दुः; ततः परं सर्वा कथा अस्य गर्भस्य, लवकुशयोः जन्मनः च दिशि गच्छति। रामस्य ‘साधु साधु’ इति उद्गारः तस्य सहजं हर्षं प्रकटयति।

Rāma, who knew dharma, did the business of dharma righteously in the forenoon, and for the rest of the day, its latter half, he stayed in the inner apartments — the proper order of a king's day by the law-books, first his people's affairs in the court, then rest in his home. Sītā too, having performed her morning worship of the gods, served all her mothers-in-law alike — "alike" meaning that she served Kaikeyī just as she served Kausalyā, with no ill will in her heart. Her day too was that of an ideal wife: first worship, then service of the elders, then her husband's company. Then, in bright ornaments and garments put on to please her husband, she came to Rāma, as Śacī comes to thousand-eyed Indra seated in heaven — the image of royal splendour, following the earlier one of holiness, Arundhatī and Vasiṣṭha. Seeing his wife bearing the auspicious signs of pregnancy, Rāghava felt joy beyond compare and cried, "Well done, well done!" — a spontaneous outburst of delight, doubled because he rejoiced both as a husband and as a king at the coming of an heir to his line. And he said to lovely Sītā, who was like a daughter of the gods, "Vaidehī, the blessing of a child has come to you." This news is the pivot of the sarga; from here the whole story moves towards this child, and the birth of Lava and Kuśa.

५सीतायाः अभिलाषः, रामस्य प्रतिज्ञा

३२किमिच्छसि वरारोहे कामः किं क्रियतां तव।
स्मितं कृत्वा तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत्॥

३३तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव।
गङ्गातीरोपविष्टानामृषीणामुग्रतेजसाम्॥

३४फलमूलाशिनां देव पादमूलेषु वर्तितुम्।
एष मे परमः कामो यन्मूलफलभोजिनाम्॥

३५अप्येकरात्रिं काकुत्स्थ निवसेयं तपोवने।
तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्यसंशयम्॥

३६एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम्।
मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद्वृतः॥

‘वरारोहे, किम् इच्छसि? तव कः कामः क्रियताम्?’ इति रामः अपृच्छत्। गर्भवत्याः दोहदम् अवश्यं पूरणीयम् इति लोकाचारः। वैदेही स्मितं कृत्वा रामं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राघव, पुण्यानि तपोवनानि द्रष्टुम् इच्छामि। देव, गङ्गातीरे उपविष्टानाम् उग्रतेजसां फलमूलाशिनाम् ऋषीणां पादमूलेषु वर्तितुम् इच्छामि। मूलफलभोजिनां तेषां तपोवने एकरात्रिम् अपि निवसेयम् — एषः मे परमः कामः।’ सीतायाः अभिलाषः वनवासस्य स्मृतिं जागरयति; राजभोगेषु अपि तस्याः मनः तपोवनेषु एव रमते। अक्लिष्टकर्मणा रामेण ‘तथा’ इति प्रतिज्ञातम् — ‘वैदेहि, विस्रब्धा भव; श्वः असंशयं गमिष्यसि।’ अयं श्लोकः षट्पादः। एवम् उक्त्वा काकुत्स्थः मैथिलीं जनकात्मजां त्यक्त्वा सुहृद्भिः वृतः मध्यकक्षान्तरं निर्जगाम। अत्र कथायाः करुणः व्यङ्ग्यः — सीतायाः निर्दोषः अभिलाषः एव अग्रे तस्याः परित्यागस्य निमित्तं भविष्यति। रामः यत् प्रीत्या प्रतिजानीते, तत् एव अग्रे दुःखेन पूरयिष्यति। ‘एकरात्रिम् अपि’ इति वचनं करुणम् — सा एकां रात्रिम् इच्छति, किन्तु भाग्यं तां दीर्घकालं वने वासयिष्यति। ‘सुहृद्वृतः’ इति अन्तिमं पदम् अग्रिमसर्गस्य सुहृद्गोष्ठीं सूचयति, यत्र भद्रः पौराणां वचनं कथयिष्यति। सीतायाः वचने त्रयः अंशाः — पुण्यानि तपोवनानि द्रष्टुम्, ऋषीणां पादमूलेषु वर्तितुम्, एकां रात्रिं तत्र वस्तुम्। सा ऋषीन् ‘उग्रतेजसः’, ‘फलमूलाशिनः’ इति विशेषयति — राजभवनस्य विलासात् विपरीतं तपस्विनां सरलं जीवनं तस्याः मनः आकर्षति। वनवासकाले दण्डकारण्ये ऋषीणाम् आश्रमेषु या शान्तिः अनुभूता, तस्याः स्मरणम् एतत्। रामः ‘विस्रब्धा भव’ इति आश्वासयति, ‘श्वः’ इति कालं अपि निश्चिनोति — तस्य प्रतिज्ञा सद्यः पूरणीया इति भावः।

"What do you wish for, fair lady? What desire of yours shall I fulfil?" Rāma asked — for by custom the cravings of a pregnant woman must be satisfied. Smiling, Vaidehī said to Rāma, "Rāghava, I wish to see the holy groves where the ascetics live — the sages of fierce power who dwell on the bank of the Gaṅgā, living on fruit and roots — and to stay at their feet, my lord. This is my dearest wish: to spend even a single night among those who eat roots and fruit, in their ascetic grove, Kākutstha." Her wish had three parts — to see the holy groves, to stay at the sages' feet, and to spend a night there — and it awakens the memory of the years of exile: amid royal pleasures her heart still delighted in the forest hermitages, drawn by the simple life of the ascetics, the opposite of palace luxury, and remembering the peace she had known in the hermitages of the Daṇḍaka forest. Rāma, whose deeds are done without strain, promised, "So be it. Be at ease, Vaidehī; you shall go tomorrow without fail" — reassuring her and fixing the very day, as a promise to be kept at once. Having said this to Maithilī, Janaka's daughter, Kākutstha left her and went out, surrounded by his friends, to the middle court — and those friends foreshadow the gathering of the next sarga, where Bhadra will report what the citizens are saying. Here lies the story's piteous irony: Sītā's innocent wish would become the occasion of her abandonment, and what Rāma promised in love he would fulfil in sorrow. "Even a single night," she asked — one night was all she wanted, but fate would keep her long in the forest.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
हेमभूषितम् ४२.१ सुवर्णेन अलंकृतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हेम्ना भूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुष्पकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अशोकवनिकाम् ४२.१ अशोकवृक्षैः युक्तं क्रीडोद्यानम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘महाबाहुः + अशोक’ → ‘महाबाहुरशोक’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः
अशोकानां वनिका — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
चन्दनागुरुचूतैः ४२.२ चन्दनवृक्षैः अगुरुवृक्षैः आम्रैः च
सन्धिः
चन्दन + अगुरु → चन्दनागुरु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
चन्दनाः च अगुरवः च चूताः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
समन्तादुपशोभिताम् ४२.२ सर्वतः अलंकृताम्
सन्धिः
समन्तात् + उपशोभिताम् → समन्तादुपशोभिताम् — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — ‘उप’ पूर्वात् ‘शुभ्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
‘समन्तात्’ अव्ययम्; ‘उपशोभिताम्’ द्वितीया, एकवचनम्
विधूमज्वलनप्रभैः ४२.३ धूमरहितस्य अग्नेः इव दीप्तिमद्भिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतः धूमः यस्मात् सः विधूमः (बहुव्रीहिः); विधूमः ज्वलनः (कर्मधारयः); तस्य प्रभा इव प्रभा येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
सप्तपर्णातिमुक्तकैः ४२.४ छितवनवृक्षैः माधवीलताभिः च
सन्धिः
सप्तपर्ण + अतिमुक्तक → सप्तपर्णातिमुक्तक — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
सप्तपर्णाः च अतिमुक्तकाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
दिव्यगन्धरसोपेतैः ४२.६ दिव्यसुगन्धेन रसेन च युक्तैः
सन्धिः
रस + उपेत → रसोपेत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
गन्धः च रसः च गन्धरसौ (द्वन्द्वः); दिव्यौ गन्धरसौ (कर्मधारयः); ताभ्याम् उपेतैः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
मत्तभ्रमरसंकुलैः ४२.७ मदमत्तैः भ्रमरैः व्याप्तैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मत्ताः भ्रमराः (कर्मधारयः); तैः संकुलैः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
चूतवृक्षावतंसकैः ४२.८ आम्रवृक्षाणां शिखरभूषणैः इव
सन्धिः
वृक्ष + अवतंसक → वृक्षावतंसक — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
चूताः वृक्षाः (कर्मधारयः); तेषाम् अवतंसकाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
शातकुम्भनिभाः ४२.९ सुवर्णसदृशाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शातकुम्भेन निभाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः ४२.११ यासाम् अन्तर्भूमिः स्फटिकबद्धा
सन्धिः
स्फाटिक + अन्तर → स्फाटिकान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
स्फाटिकानि अन्तराणि कुट्टिमानि यासु ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (दीर्घिकाः)
दात्यूहशुकसंघुष्टाः ४२.१२ चातकैः शुकैः च नादिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये विसर्गलोपः (‘संघुष्टा हंस…’)
समासः
दात्यूहाः च शुकाः च (द्वन्द्वः); तैः संघुष्टाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वैदूर्यमणिसंनिभैः ४२.१३ वैदूर्यसदृशहरितवर्णैः
सन्धिः
सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
वैदूर्यमणिना संनिभैः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शाद्वलैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शाद्वलैः ४२.१४ हरिततृणभूमिभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — शादाः (तृणानि) अत्र सन्ति इति (वलच्)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
नभस्तारागणैः ४२.१५ तारकासमूहैः अलंकृतम् आकाशम् इव
सन्धिः
नभः + तारा → नभस्तारा — विसर्गस्य सकारः
समासः
ताराणां गणाः (षष्ठीतत्पुरुषः); ‘नभः’ पृथक् पदं, मुद्रणे संहितया
विभक्तिः
‘नभः’ प्रथमा; ‘तारागणैः’ तृतीया, बहुवचनम्
बह्वासनगृहोपेताम् ४२.१६ अनेकैः उपवेशनगृहैः युक्ताम्
सन्धिः
बहु + आसन → बह्वासन — यण्सन्धिः; गृह + उपेता → गृहोपेता — गुणसन्धिः
समासः
बहूनि आसनगृहाणि (कर्मधारयः); तैः उपेताम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कुथास्तरणसंस्तीर्णे ४२.१८ चित्रकम्बलैः आच्छादिते
सन्धिः
कुथ + आस्तरण → कुथास्तरण — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
कुथाः (कम्बलविशेषाः) एव आस्तरणानि (कर्मधारयः); तैः संस्तीर्णे — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘आसने’ इत्यस्य विशेषणम्)
मैरेयकम् ४२.१८ मधुविशेषं पेयम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अभ्यवहारार्थम् ४२.२० भोजनाय
सन्धिः
अभ्यवहार + अर्थम् → अभ्यवहारार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अभ्यवहाराय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः (अर्थशब्देन)
विभक्तिः
अव्ययवत् प्रयोगः (द्वितीया, एकवचनम्)
किंनरीपरिवारिताः ४२.२१ किंनरस्त्रीभिः सह
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
किंनरीभिः परिवारिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
मनोऽभिरामाः ४२.२२ मनोहराः
सन्धिः
मनः + अभिरामाः → मनोऽभिरामाः — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च (अवग्रहः)
समासः
मनसः अभिरामाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुरसुतोपमाम् ४२.२४ देवकन्यासदृशीम्
सन्धिः
सुत + उपमा → सुतोपमा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुराणां सुता (षष्ठीतत्पुरुषः); सा उपमा यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अहन्यहनि ४२.२५ प्रतिदिनम्
सन्धिः
अहनि + अहनि → अहन्यहनि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
वीप्सायां द्विरुक्तिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (द्विरुक्तम्)
प्राप्तयोः ४२.२६ अनुभवतोः
सन्धिः
प्र + आप्तयोः → प्राप्तयोः — सवर्णदीर्घसन्धिः; वाक्ये ‘प्राप्तयोर्विविधान्’ इति रेफः
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ पूर्वात् ‘आप्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
षष्ठी, द्विवचनम् (सीताराघवयोः)
पौर्वाह्णिकानि ४२.२८ प्रातःकालीनानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — पूर्वाह्णे भवानि (ठञ् तद्धितः, वृद्धिः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
त्रिविष्टपे ४२.२९ स्वर्गे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति (रूढः शब्दः)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
अपत्यलाभः ४२.३१ सन्तानप्राप्तिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये विसर्गस्य उकारः
समासः
अपत्यस्य लाभः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गङ्गातीरोपविष्टानाम् ४२.३३ गङ्गातटे निवसताम्
सन्धिः
तीर + उपविष्ट → तीरोपविष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
गङ्गायाः तीरम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत्र उपविष्टाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘ऋषीणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अक्लिष्टकर्मणा ४२.३५ अनायासेन महत्कर्मकारिणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न क्लिष्टम् अक्लिष्टम् (नञ्तत्पुरुषः); अक्लिष्टं कर्म यस्य तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
विस्रब्धा ४२.३५ निश्चिन्ता, विश्वस्ता
सन्धिः
वि + स्रब्धा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ पूर्वात् ‘स्रम्भ्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुहृद्वृतः ४२.३६ मित्रैः परिवृतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुहृद्भिः वृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्