उत्तरकाण्डम् — एकचत्वारिंशः सर्गः

पुष्पकस्य पुनरागमनं रामराज्यप्रभावश्च

कुबेरप्रेषितस्य पुष्पकस्य वचनम्, रामेण तस्य पूजनं विसर्जनं च, भरतेन वर्णितः रामराज्यस्य अद्भुतः प्रभावः

ऋक्षवानरराक्षसान् विसृज्य रामः भ्रातृभिः सह सुखम् अवसत्। एकदा अपराह्णे अन्तरिक्षात् मधुरा वाणी श्रुता — ‘सौम्य राम, मां पश्य; अहं पुष्पकं विमानं कुबेरभवनात् पुनः आगतम्। तव शासनात् धनदं गतं मां सः अवदत् — त्वं रावणं हत्वा रामेण निर्जितः असि, अतः तम् एव वह, लोकस्य संयानं भव।’ रामः ‘स्वागतं ते, धनेशस्य आनुकूल्यात् वृत्तदोषः न भवेत्’ इति उक्त्वा लाजपुष्पधूपैः पुष्पकं पूजयित्वा ‘गम्यताम्, स्मरे यदा तदा आगच्छ’ इति विससर्ज। पुष्पके अन्तर्हिते भरतः प्राञ्जलिः उवाच — ‘त्वयि प्रशासति अमानुषाणि सत्त्वानि व्याहरन्ति, मासाधिकः कालः अनामयः गतः, जीर्णानाम् अपि मृत्युः न आयाति, नार्यः अरोगप्रसवाः, पर्जन्यः काले वर्षति, वाताः सुखस्पर्शाः; पौराः वदन्ति — ईदृशः राजा नः चिरं भवेत्।’ तत् श्रुत्वा रामः मुदितः अभवत्।

१अन्तरिक्षात् पुष्पकस्य वाणी

१विसृज्य च महाबाहुरृक्षवानरराक्षसान्।
भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखं सुखी॥

२अथापराह्णसमये भ्रातृभिः सह राघवः।
शुश्राव मधुरां वाणीमन्तरिक्षान्महाप्रभुः॥

३सौम्य राम निरीक्षस्व सौम्येन वदनेन माम्।
कुबेरभवनात्प्राप्तं विद्धि मां पुष्पकं प्रभो॥

४तव शासनमाज्ञाय गतोऽस्मि भवनं प्रति।
उपस्थातुं नरश्रेष्ठ स च मां प्रत्यभाषत॥

ऋक्षवानरराक्षसान् विसृज्य महाबाहुः रामः भ्रातृभिः सहितः सुखी सुखं प्रमुमोद। अथ कदाचित् अपराह्णसमये भ्रातृभिः सह उपविष्टः महाप्रभुः राघवः अन्तरिक्षात् मधुरां वाणीम् अशृणोत् — ‘सौम्य राम, सौम्येन वदनेन मां निरीक्षस्व। प्रभो, मां कुबेरभवनात् प्राप्तं पुष्पकं विद्धि।’ विमानं स्वयं भाषते इति अद्भुतम्; युद्धकाण्डे यत् विमानं रामं लङ्कातः अयोध्याम् आनीतवत्, तत् एव इदम्। ‘नरश्रेष्ठ, तव शासनम् आज्ञाय अहं धनदस्य भवनं प्रति उपस्थातुं गतः; सः च मां प्रत्यभाषत।’ पूर्वं रामः पुष्पकं स्वामिने कुबेराय प्रत्यर्पितवान् — परस्वं न धारयेत् इति तस्य धर्मबुद्धिः। अधुना तत् एव पुनः आगतम्। ‘प्राप्तं’ इति पदं मुद्रणे ‘प्रासं’ इव दृश्यते, किन्तु लिपेः सूक्ष्मत्वात् तथा भासते। अपराह्णः शान्तः कालः, कार्यान्ते भ्रातृभिः सह विश्रामः — तत्र एव एतत् अद्भुतं घटते। वाणी अन्तरिक्षात्, न दृश्यं रूपम् — पुष्पकं स्वयं प्रथमं शब्देन आत्मानं ज्ञापयति, ततः दृश्यते। ‘सौम्येन वदनेन’ इति विमानस्य प्रार्थना — यः स्वामी पूर्वं माम् अन्यस्मै दत्तवान्, सः प्रसन्नमुखेन मां पुनः गृह्णातु इति। अतः विमानस्य वचने विनयः अपि आशा च दृश्येते। रामस्य शासनं विमानम् अपि पालयति — तेन आदिष्टं तत् कुबेरं गतम्, कुबेरस्य आदेशात् पुनः रामम् आगतम्।

Having sent away the bears, monkeys and rākṣasas, mighty-armed Rāma lived happily with his brothers, content and at ease. Then one afternoon — a quiet hour, the day's work done, as he rested with his brothers — the great lord Rāghava heard a sweet voice from the sky. "Gentle Rāma, look on me with a kindly face. Know, my lord, that I am the Puṣpaka, come back from Kubera's palace." It was a marvel that the aerial car should speak for itself; it was the same car that in the Yuddha Kāṇḍa had carried Rāma from Laṅkā to Ayodhyā. It made itself known first by its voice from the sky, before it was seen, and its plea to be looked on "with a kindly face" carried both humility and hope: let the master who once gave me away to another take me back with a gracious look. "At your command, best of men, I went to Kubera's palace to serve him, and he answered me." Earlier Rāma had returned the Puṣpaka to its owner Kubera, for his sense of dharma would not let him keep what belonged to another; even the car obeyed his command, going to Kubera at Rāma's word and now coming back to Rāma at Kubera's.

२कुबेरस्य सन्देशः

५निर्जितस्त्वं नरेन्द्रेण राघवेण महात्मना।
निहत्य युधि दुर्धर्षं रावणं राक्षसेश्वरम्॥

६ममापि परमा प्रीतिर्हते तस्मिन्दुरात्मनि।
रावणे सगणे चैव सपुत्रे सहबान्धवे॥

७स त्वं रामेण लङ्कायां निर्जितः परमात्मना।
वह सौम्य तमेव त्वमहमाज्ञापयामि ते॥

८परमो ह्येष मे कामो यत्त्वं राघवनन्दनम्।
वहेर्लोकस्य संयानं गच्छस्व विगतज्वरः॥

९सोऽहं शासनमाज्ञाय धनदस्य महात्मनः।
त्वत्सकाशमनुप्राप्तो निर्विशङ्कः प्रतीच्छ माम्॥

१०अधृष्यः सर्वभूतानां सर्वेषां धनदाज्ञया।
चराम्यहं प्रभावेण तवाज्ञां परिपालयन्॥

कुबेरः पुष्पकम् अवदत् — ‘राक्षसेश्वरं दुर्धर्षं रावणं युधि निहत्य महात्मना राघवेण नरेन्द्रेण त्वं निर्जितः असि। सगणे सपुत्रे सहबान्धवे तस्मिन् दुरात्मनि रावणे हते मम अपि परमा प्रीतिः जाता। सौम्य, लङ्कायां परमात्मना रामेण त्वं निर्जितः; अतः तम् एव वह, इति अहं त्वाम् आज्ञापयामि। एषः हि मे परमः कामः — यत् त्वं राघवनन्दनं लोकस्य संयानं वहेः; विगतज्वरः गच्छस्व।’ विजितं वस्तु विजेतुः एव इति क्षत्रधर्मस्य नियमं कुबेरः अपि स्वीकरोति। पुष्पकं पुनः वदति — ‘सः अहं महात्मनः धनदस्य शासनम् आज्ञाय त्वत्सकाशम् अनुप्राप्तः; निर्विशङ्कः मां प्रतीच्छ। धनदाज्ञया अहं सर्वभूतानाम् अधृष्यः, तव आज्ञां परिपालयन् स्वप्रभावेण सर्वेषु लोकेषु चरामि।’ अत्र रावणवधे कुबेरस्य प्रीतिः स्वाभाविकी — रावणः तस्य भ्राता अपि सन् तस्य राज्यं विमानं च अपहृतवान्। अस्य खण्डस्य अन्तिमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते। ‘निर्विशङ्कः प्रतीच्छ’ इति वचनेन रामस्य पूर्वसंकोचः अपि निवार्यते — अधुना स्वामिनः एव अनुज्ञया विमानम् आगतम्, अतः ग्रहणे दोषः नास्ति। ‘लोकस्य संयानम्’ इति पदेन विमानस्य लोककल्याणार्थम् उपयोगः सूच्यते। कुबेरस्य वचने ‘परमात्मना’ इति विशेषणं रामस्य दिव्यत्वं सूचयति — देवाः अपि तं परमात्मानं जानन्ति। पुष्पकं रामस्य आज्ञायाः परिपालकं भविष्यति, सर्वभूतानाम् अधृष्यं च; एषः अनुग्रहः कुबेरेण रावणवधस्य कृतज्ञतया दत्तः।

"Kubera said to me, 'You have been won by the lord of men, the great-souled Rāghava, when he killed in battle the invincible Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. I too am greatly pleased that the wicked Rāvaṇa has been slain, with his hosts, his sons and his kin.'" Kubera's joy at Rāvaṇa's death was natural: though Rāvaṇa was his brother, he had seized both Kubera's kingdom and his car. "'You were won in Laṅkā by Rāma, the Supreme Self, so carry him, gentle one — that is my command. It is my dearest wish that you should carry Rāghava, joy of the Raghus, as a conveyance for the good of the world. Go without anxiety.'" Kubera too accepted the kṣatriya rule that what is won belongs to the winner, and by calling Rāma "the Supreme Self" he showed that the gods knew his divinity; "a conveyance for the good of the world" pointed to the car's use for the welfare of all. The Puṣpaka went on, "So, taking to heart this command of the great-souled lord of wealth, I have come to you. Accept me without hesitation. By Kubera's command no creature can assail me, and I range by my own power, carrying out your orders." "Without hesitation" removed Rāma's earlier scruple: the car now came with its owner's own leave, so there was no fault in accepting it. That it should obey Rāma and be unassailable by any creature was Kubera's gift of gratitude for the slaying of Rāvaṇa.

३रामेण पुष्पकस्य स्वागतं पूजनं विसर्जनं च

११एवमुक्तस्तदा रामः पुष्पकेण महाबलः।
उवाच पुष्पकं दृष्ट्वा विमानं पुनरागतम्॥

१२यद्येवं स्वागतं तेऽस्तु विमानवर पुष्पक।
आनुकूल्याद्धनेशस्य वृत्तदोषो न नो भवेत्॥

१३लाजैश्चैव तथा पुष्पैर्धूपैश्चैव सुगन्धिभिः।
पूजयित्वा महाबाहू राघवः पुष्पकं तदा॥

१४गम्यतामिति चोवाच आगच्छ त्वं स्मरे यदा।
सिद्धानां च गतौ सौम्य मा विषादेन योजय॥

१५प्रतिघातश्च ते मा भूद्यथेष्टं गच्छतो दिशः।
एवमस्त्विति रामेण पूजयित्वा विसर्जितम्॥

१६अभिप्रेतां दिशं तस्मात्प्रायात्तत्पुष्पकं तदा।
एवमन्तर्हिते तस्मिन्पुष्पके सुकृतात्मनि॥

पुष्पकेण एवम् उक्तः महाबलः रामः पुनः आगतं विमानं दृष्ट्वा उवाच — ‘विमानवर पुष्पक, यदि एवं, तर्हि ते स्वागतम् अस्तु। धनेशस्य आनुकूल्यात् नः वृत्तदोषः न भवेत्।’ कुबेरस्य अनुमत्या ग्रहणात् परद्रव्यग्रहणस्य दोषः न स्यात् इति रामस्य चिन्ता। ततः महाबाहुः राघवः लाजैः पुष्पैः सुगन्धिभिः धूपैः च पुष्पकं पूजयित्वा उवाच — ‘गम्यताम्; यदा अहं स्मरे तदा आगच्छ। सौम्य, सिद्धानां गतौ आकाशे तिष्ठ, विषादेन मा युज्यस्व। यथेष्टं दिशः गच्छतः ते प्रतिघातः मा भूत्।’ ‘एवम् अस्तु’ इति उक्त्वा रामेण पूजयित्वा विसर्जितं तत् पुष्पकम् अभिप्रेतां दिशं प्रायात्। एवं तस्मिन् सुकृतात्मनि पुष्पके अन्तर्हिते कथा भरतस्य वचनं प्रति गच्छति। रामः विमानं न स्वोपभोगाय धारयति, अपि तु आवश्यकतायाम् एव स्मरिष्यति — एतत् तस्य अनासक्तेः लक्षणम्। विमानम् अपि चेतनं मन्यते, अतः तस्य ‘विषादः’ अपि निवार्यते। अग्रे शम्बूकवधप्रसङ्गे एतत् एव पुष्पकं रामेण स्मर्यते। पूजनस्य द्रव्याणि — लाजाः, पुष्पाणि, धूपः च — देवतापूजायाः एव उपचाराः; अतः रामः विमानं देवतावत् सम्मानयति। ‘सिद्धानां गतौ’ इति आकाशमार्गः उक्तः, यत्र सिद्धाः चरन्ति; तत्र एव विमानस्य वासः।

Thus addressed by the Puṣpaka, mighty Rāma looked at the car that had come back and said, "If that is so, Puṣpaka, best of cars, you are welcome. Since the lord of wealth is willing, no fault of conduct will attach to us" — his concern being that he should not be guilty of taking another's property. Then mighty-armed Rāghava worshipped the Puṣpaka with parched grain, flowers and fragrant incense — the very offerings used in the worship of a god, so that he honoured the car like a deity — and said to it, "Go now, and come when I think of you. Stay, gentle one, in the path of the Siddhas" — the sky-road where the Siddhas travel — "and do not give way to sorrow. May nothing hinder you as you roam the quarters at will." Rāma did not keep the car for his own pleasure but would call on it only when there was need, a mark of his detachment; and since the car was treated as a conscious being, he even eased its sorrow. Honoured by Rāma and dismissed with "So be it", the Puṣpaka went off to the region of its choice. Later, in the episode of the killing of Śambūka, Rāma would call this same Puṣpaka to mind. When the virtuous car had vanished, the story turns to Bharata's words.

४भरतेन वर्णितः रामराज्यस्य प्रभावः

१७भरतः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच रघुनन्दनम्।
विबुधात्मनि दृश्यन्ते त्वयि वीर प्रशासति॥

१८अमानुषाणि सत्त्वानि व्याहृतानि मुहुर्मुहुः।
अनामयश्च मर्त्यानां साग्रो मासो गतो ह्ययम्॥

१९जीर्णानामपि सत्त्वानां मृत्युर्नायाति राघव।
अरोगप्रसवा नार्यो वपुष्मन्तो हि मानवाः॥

२०हर्षश्चाभ्यधिको राजञ्जनस्य पुरवासिनः।
काले वर्षति पर्जन्यः पातयन्नमृतं पयः॥

२१वाताश्चापि प्रवान्त्येते स्पर्शयुक्ताः सुखाः शिवाः।
ईदृशो नश्चिरं राजा भवेदिति नरेश्वरः॥

२२कथयन्ति पुरे राजन्पौरजानपदास्तथा।
एता वाचः सुमधुरा भरतेन समीरिताः।
श्रुत्वा रामो मुदा युक्तो बभूव नृपसत्तमः॥

भरतः प्राञ्जलिः रघुनन्दनम् उवाच — ‘वीर, विबुधात्मनि त्वयि प्रशासति अमानुषाणि सत्त्वानि मुहुर्मुहुः व्याहृतानि दृश्यन्ते — विमानम् अपि मनुष्यवत् भाषते। मर्त्यानाम् अयं साग्रः मासः अनामयः गतः। राघव, जीर्णानाम् अपि सत्त्वानां मृत्युः न आयाति; नार्यः अरोगप्रसवाः, मानवाः वपुष्मन्तः। राजन्, पुरवासिनः जनस्य हर्षः अभ्यधिकः; पर्जन्यः काले अमृतम् इव पयः पातयन् वर्षति। वाताः अपि स्पर्शयुक्ताः सुखाः शिवाः प्रवान्ति। नरेश्वर, पुरे पौरजानपदाः कथयन्ति — ईदृशः राजा नः चिरं भवेत् इति।’ भरतेन सुमधुराः एताः वाचः समीरिताः श्रुत्वा नृपसत्तमः रामः मुदा युक्तः बभूव। अत्र रामराज्यस्य आदर्शः संक्षेपेण उक्तः — प्रजानाम् आरोग्यम्, दीर्घायुः, सुप्रसवः, कालवृष्टिः, प्रकृतेः अनुकूलता, जनानां हर्षः च। राज्ञः धर्मेण प्रकृतिः अपि प्रसीदति इति प्राचीना मान्यता। अन्तिमः श्लोकः षट्पादः — ‘कथयन्ति पुरे…’, ‘एता वाचः…’, ‘श्रुत्वा रामो…’ इति त्रयः अर्धाः एकस्मिन् अङ्के। भरतस्य वचने ‘विबुधात्मनि’ इति विशेषणं रामस्य दिव्यत्वं सूचयति; वुल्गेटपाठे एव एतत् दृश्यते। पौराणाम् इच्छा ‘ईदृशः राजा चिरं भवेत्’ इति — एषा एव राज्ञः परमा प्रशंसा। रामस्य प्रसादः अत्र व्यक्तिगतः न, अपि तु प्रजानां सुखेन जातः। एवं सर्गस्य पूर्वार्धे दिव्यं विमानं, उत्तरार्धे प्रजानां सुखं — उभयम् अपि रामराज्यस्य फलम् इति कविः दर्शयति। भरतः स्वयं राज्यं न्यासरूपेण रक्षितवान्; अतः तस्य मुखात् रामराज्यस्य प्रशंसा विशेषतया मार्मिका। अस्य सुखस्य पृष्ठभूमौ एव अग्रिमसर्गेषु सीतापरित्यागस्य दुःखं भविष्यति।

Bharata joined his palms and said to Raghunandana, "Hero, while you, whose nature is divine, rule the land, creatures that are not human are heard speaking again and again" — even an aerial car speaks like a man. "More than a month has passed without any sickness among mortals. Death does not come even to the aged, Rāghava; women give birth without pain, and men are sound in body. The joy of the citizens is very great, king; the rain-god sends his showers in due season, pouring down water like nectar, and the winds blow pleasant to the touch, gentle and wholesome. And the citizens and country-folk in the city say, lord of men, 'May such a king be ours for long.'" Here the ideal of Rāma's rule is summed up — health and long life for the people, safe childbirth, rain in its season, a kindly nature and a joyful people — for it was an old belief that when a king rules by dharma, nature itself is gracious. The citizens' wish that such a king might rule them long is the highest praise a king can receive. Bharata's praise is especially moving because he himself had guarded the kingdom in trust for Rāma. Hearing these sweet words from Bharata, Rāma, best of kings, was filled with joy — a joy not for himself but born of his people's happiness. So the sarga shows, in its first half, a divine car and, in its second, the happiness of the people, both the fruit of Rāma's rule. And against this very background of happiness the sorrow of Sītā's abandonment will come in the sargas that follow.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

प्रमुमोद ४१.१ अतीव हृष्टः अभवत्

सन्धिः: प्र + मुमोद — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ पूर्वात् ‘मुद्’ धातोः लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

अपराह्णसमये ४१.२ दिनस्य उत्तरभागे

सन्धिः: अपर + अह्न → अपराह्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), णत्वं च
समासः: अह्नः अपरः भागः अपराह्णः (एकदेशितत्पुरुषः); तस्य समयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

शुश्राव ४१.२ अशृणोत्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

निरीक्षस्व ४१.३ पश्य, अवलोकय

सन्धिः: निस् + ईक्षस्व → निरीक्षस्व — विसर्गस्य (सकारस्य) रेफः
समासः: समासः नास्ति — ‘निर्’ पूर्वात् ‘ईक्ष्’ धातोः लोट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

कुबेरभवनात् ४१.३ धनदस्य गृहात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कुबेरस्य भवनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

उपस्थातुम् ४१.४ सेवितुं, समीपे स्थातुम्

सन्धिः: उप + स्थातुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘उप’ पूर्वात् ‘स्था’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

प्रत्यभाषत ४१.४ प्रत्युत्तरम् अवदत्

सन्धिः: प्रति + अभाषत → प्रत्यभाषत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ पूर्वात् ‘भाष्’ धातोः लङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

राक्षसेश्वरम् ४१.५ राक्षसराजं रावणम्

सन्धिः: राक्षस + ईश्वर → राक्षसेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: राक्षसानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सहबान्धवे ४१.६ बन्धुभिः सहिते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बान्धवैः सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहपूर्वपदः)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तम्याम्, ‘रावणे’ इत्यस्य विशेषणम्)

आज्ञापयामि ४१.७ आदिशामि

सन्धिः: आ + ज्ञापयामि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ पूर्वात् ‘ज्ञा’ धातोः णिजन्तात् लट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

संयानम् ४१.८ वाहनम्, यात्रासाधनम्

सन्धिः: सम् + यानम् → संयानम् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ पूर्वात् ‘या’ धातोः ल्युट्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अनुप्राप्तः ४१.९ समीपम् आगतः

सन्धिः: अनु + प्र + आप्तः → अनुप्राप्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); वाक्ये विसर्गस्य उकारः
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वात् ‘आप्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

निर्विशङ्कः ४१.९ निःसंशयः

सन्धिः: निस् + विशङ्कः → निर्विशङ्कः — विसर्गस्य रेफः
समासः: निर्गता विशङ्का यस्मात् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अधृष्यः ४१.१० अपराजेयः, अनाक्रम्यः

सन्धिः: अ + धृष्यः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न धृष्यः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आनुकूल्य ४१.१२ अनुकूलतायाः कारणात्

सन्धिः: वाक्ये ‘आनुकूल्यात् + धनेशस्य’ → ‘आनुकूल्याद्धनेशस्य’ — जश्त्वं, धकारेण सह संयोगः
समासः: समासः नास्ति — अनुकूलस्य भावः (ष्यञ् तद्धितः)
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् — मुद्रणे ‘आनुकूल्याद्धनेशस्य’ इति जश्त्वेन (‘आनुकूल्यात्’)

वृत्तदोषः ४१.१२ आचारभङ्गस्य दोषः (परस्वग्रहणरूपः)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये विसर्गस्य उकारः
समासः: वृत्तस्य (आचारस्य) दोषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

लाजैः ४१.१३ भृष्टधान्यैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘लाजैः + च + एव’ → ‘लाजैश्चैव’
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

महाबाहू ४१.१३ दीर्घभुजः

सन्धिः: महा + बाहू — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महान्तौ बाहू यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: मुद्रणे दीर्घान्तं ‘महाबाहू’ इति स्पष्टम्; ‘राघवः’ इत्यस्य विशेषणत्वेन ‘महाबाहुः’ अपेक्ष्यते, तथापि दृश्यमानं रूपं रक्षितम्

प्रतिघातः ४१.१५ विघ्नः, अवरोधः

सन्धिः: प्रति + घातः — सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘प्रतिघातश्च’ इति विसर्गस्य शकारः
समासः: प्रति घातः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विसर्जितम् ४१.१५ प्रेषितम्

सन्धिः: वि + सर्जितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ पूर्वात् ‘सृज्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (पुष्पकम्)

अन्तर्हिते ४१.१६ अदृश्ये जाते

सन्धिः: अन्तर् + हिते — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अन्तर्’ पूर्वात् ‘धा’ धातोः क्तः (हि-आदेशः)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)

प्राञ्जलिः ४१.१७ बद्धाञ्जलिः

सन्धिः: प्र + अञ्जलिः → प्राञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); वाक्ये ‘प्राञ्जलिर्वाक्यम्’ इति रेफः
समासः: प्रबद्धः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विबुधात्मनि ४१.१७ देवस्वरूपे

सन्धिः: विबुध + आत्मनि → विबुधात्मनि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: विबुधः (देवः) आत्मा यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘त्वयि’ इत्यस्य विशेषणम्)

अमानुषाणि ४१.१८ मनुष्येतराणि

सन्धिः: अ + मानुषाणि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न मानुषाणि — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अनामयः ४१.१८ रोगरहितः

सन्धिः: अन् + आमयः → अनामयः — सन्धिकार्यं नास्ति (नकारः स्वरेण संयुज्यते); वाक्ये ‘अनामयश्च’
समासः: न विद्यते आमयः यस्मिन् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘मासः’ इत्यस्य विशेषणम्)

अरोगप्रसवाः ४१.१९ याः क्लेशं विना प्रसुवते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न रोगः अरोगः (नञ्तत्पुरुषः); अरोगः प्रसवः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

वपुष्मन्तः ४१.१९ सुदृढशरीराः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘वपुष्मन्तो हि’ इति विसर्गस्य उकारः
समासः: समासः नास्ति — वपुः अस्य अस्ति इति (मतुप्)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

पातयन् ४१.२० वर्षयन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘पातयन् + अमृतम्’ → ‘पातयन्नमृतम्’ इति ङमुडागमः (नकारद्वित्वम्)
समासः: समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः णिजन्तात् शतृ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नरेश्वरः ४१.२१ राजा

सन्धिः: नर + ईश्वरः → नरेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: नराणाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: मुद्रणे विसर्गः स्पष्टः (प्रथमा); सम्बोधनार्थे ‘नरेश्वर’ अपेक्ष्येत, तथापि दृश्यमानं रक्षितम्

पौरजानपदाः ४१.२२ नगरवासिनः जनपदवासिनः च

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पौराः च जानपदाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्