वानरऋक्षराक्षसानां विसर्जनम्

सुग्रीवविभीषणयोः आदेशः, हनूमतः प्रार्थना, रामस्य वरदानं हारदानं च, सर्वेषां सबाष्पं प्रस्थानम्

अयोध्यायां सुखेन वसतां ऋक्षवानररक्षसां मध्ये रामः सुग्रीवम् आह — ‘सौम्य, किष्किन्धां गत्वा सहामात्यैः निहतकण्टकं राज्यं पालय; अङ्गदं हनूमन्तं नलं सुषेणं तारं जाम्बवन्तं च अन्यान् च मदर्थे त्यक्तजीवितान् प्रीत्या पश्य।’ विभीषणं च आह — ‘धर्मेण लङ्कां प्रशाधि, अधर्मे बुद्धिं मा कुरु, मां च सदा स्मर।’ सर्वे ‘साधु साधु’ इति रामं प्रशशंसुः। ततः हनूमान् प्रणतः याचते — ‘यावत् रामकथा महीतले चरिष्यति, तावत् मम प्राणाः शरीरे वसन्तु; तव चरितं च अप्सरसः मां श्रावयन्तु।’ रामः सिंहासनात् उत्थाय तं परिष्वज्य वदति — ‘एवम् एव भविता; यावत् लोकाः स्थास्यन्ति तावत् मम कथाः, तव कीर्तिः प्राणाः च स्थास्यन्ति। एकैकस्य उपकारस्य प्राणान् दास्यामि, शेषाणां तु ऋणिनः वयम्; त्वत्कृतम् उपकारं मयि एव जीर्यताम्।’ सः चन्द्राभं वैदूर्यतरलं हारं हनूमतः कण्ठे बबन्ध। ततः वानराः सुग्रीवविभीषणौ च बाष्पविक्लवाः रामं प्रणम्य देही देहम् इव तं त्यजन्तः स्वं स्वं गृहं जग्मुः।

१सुग्रीवाय आदेशः — वानरवीराणां प्रीत्या पालनम्

१तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम्।
राघवस्तु महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत्॥

२गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षां सुरासुरैः।
पालयस्व सहामात्यै राज्यं निहतकण्टकम्॥

३अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमया युतः।
पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम्॥

४सुषेणं श्वशुरं वीरं तारं च बलिनां वरम्।
कुमुदं चैव दुर्धर्षं नीलं चैव महाबलम्॥

५वीरं शतबलिं चैव मैन्दं द्विविदमेव च।
गजं गवाक्षं गवयं शरभं च महाबलम्॥

६ऋक्षराजं च दुर्धर्षं जाम्बवन्तं महाबलम्।
पश्य प्रीतिसमायुक्तो गन्धमादनमेव च॥

७ऋषभं च सुविक्रान्तं प्लवङ्गं च सुपाटलम्।
केसरिं शरभं शुम्भं शङ्खचूडं महाबलम्॥

८ये ये च सुमहात्मानो मदर्थे त्यक्तजीविताः।
पश्य त्वं प्रीतिसंयुक्तो मा चैषां विप्रियं कृथाः॥

तेषाम् ऋक्षवानररक्षसाम् अयोध्यायां सुखेन वसतां कश्चित् कालः गतः। ततः महातेजाः राघवः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् — ‘सौम्य, सुरासुरैः अपि दुराधर्षां किष्किन्धां गच्छ। तत्र अमात्यैः सह निहतकण्टकं राज्यं पालय।’ रामस्य आदेशे प्रथमं राज्यपालनम्, ततः सहायानां सत्कारः उक्तः। ‘महाबाहो, अङ्गदं हनूमन्तं सुमहाबलं नलं च परमया प्रीत्या युक्तः पश्य। श्वशुरं वीरं सुषेणम्, बलिनां वरं तारम्, दुर्धर्षं कुमुदम्, महाबलं नीलम्, वीरं शतबलिम्, मैन्दं द्विविदं गजं गवाक्षं गवयं शरभं च, ऋक्षराजं दुर्धर्षं जाम्बवन्तं गन्धमादनं च प्रीतिसमायुक्तः पश्य। ऋषभं सुविक्रान्तं प्लवङ्गं सुपाटलं केसरिं शरभं शुम्भं शङ्खचूडं च पश्य।’ एषा नाममाला युद्धकाण्डस्य वीराणां स्मरणम् इव — रामः एकैकं नाम्ना स्मरति, न कञ्चित् विस्मरति। अन्ते सः सर्वान् सङ्गृह्णाति — ‘ये ये च सुमहात्मानः मदर्थे त्यक्तजीविताः, तान् सर्वान् प्रीतिसंयुक्तः पश्य, एषां विप्रियं मा कृथाः।’ ‘पश्य’ इति क्रियापदस्य पुनः पुनः प्रयोगः — प्रीत्या दर्शनम् एव राज्ञः अनुग्रहः इति भावः। कृतज्ञता रामस्य स्वभावः; स्वकार्यं सिद्धम् इति सहायान् न उपेक्षते, अपि तु तेषां भविष्यं सुग्रीवस्य हस्ते न्यस्यति। ‘निहतकण्टकम्’ इति पदेन वालिनः वधात् परं निष्कण्टकं जातं राज्यं स्मार्यते। अङ्गदस्य नाम प्रथमं स्थापितम्, यतः सः वालिपुत्रः युवराजः च; तस्य रक्षणं सुग्रीवस्य विशेषं कर्तव्यम्। सुषेणः सुग्रीवस्य श्वशुरः इति सम्बन्धः अपि रामः न विस्मरति। एवं राज्ञः आज्ञा अपि मित्रस्य विनयेन उक्ता। अयं सर्गः युद्धानन्तरस्य शान्तिकालस्य समाप्तिं सूचयति — सहायाः स्वराज्येषु प्रतिष्ठाप्यन्ते, रामः च स्वस्य राजधर्मं प्रति पुनः प्रवर्तते। तस्य आदेशेषु आज्ञा न, अपि तु मित्रस्य प्रार्थना इव ध्वनिः श्रूयते।

The bears, monkeys and rākṣasas had been living happily in Ayodhyā for some time when mighty Rāghava said to Sugrīva, "Go now, gentle friend, to Kiṣkindhā, which not even gods and asuras can assail, and rule your kingdom with your ministers, now rid of every thorn" — a kingdom freed of trouble since Vālin's death. This sarga marks the end of the time of peace after the war: the allies are settled back in their own kingdoms, and Rāma turns again to his own duties as king. His command put the rule of the kingdom first and then the care of those who had helped. "Look with the greatest affection, mighty-armed one, on Aṅgada, on Hanumān and on the mighty Nala" — Aṅgada named first, as Vālin's son and heir-apparent, whose protection was Sugrīva's special duty; "on your father-in-law, the hero Suṣeṇa" — Rāma did not forget even that tie; "on Tāra, best of the strong, on invincible Kumuda and mighty Nīla, on the hero Śatabali, on Mainda and Dvivida, on Gaja, Gavākṣa, Gavaya and mighty Śarabha. Look with affection too on the invincible king of the bears, Jāmbavān, and on Gandhamādana; on valiant Ṛṣabha, on Plavaṅga and Supāṭala, on Kesarī, Śarabha, Śumbha and Śaṅkhacūḍa." The list of names is like a roll-call of the heroes of the Yuddha Kāṇḍa: Rāma remembered each one by name and left no one out. At the end he gathered them all in: "All those great-souled ones who were ready to give up their lives for me — look on them with love, and never do them any unkindness." The repeated "look on them" means that a king's affectionate regard is itself his favour. Gratitude was Rāma's nature: he did not neglect his helpers once his own purpose was achieved, but placed their future in Sugrīva's hands. Even his command was spoken with a friend's courtesy, and it sounded more like a friend's request than an order.

२विभीषणाय उपदेशः, सर्वेषां प्रशंसा

९एवमुक्त्वा च सुग्रीवमाश्लिष्य च पुनः पुनः।
विभीषणमुवाचाथ रामो मधुरया गिरा॥

१०लङ्कां प्रशाधि धर्मेण धर्मज्ञस्त्वं मतो मम।
पुरस्य राक्षसानां च भ्रातुर्वैश्रवणस्य च॥

११मा च बुद्धिमधर्मे त्वं कुर्या राजन्कथंचन।
बुद्धिमन्तो हि राजानो ध्रुवमश्नन्ति मेदिनीम्॥

१२अहं च नित्यशो राजन्सुग्रीवसहितस्त्वया।
स्मर्तव्यः परया प्रीत्या गच्छ त्वं विगतज्वरः॥

१३रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋक्षवानरराक्षसाः।
साधुसाध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुः पुनः पुनः॥

१४तव बुद्धिर्महाबाहो वीर्यमद्भुतमेव च।
माधुर्यं परमं राम स्वयम्भोरिव नित्यदा॥

एवम् उक्त्वा रामः सुग्रीवं पुनः पुनः आश्लिष्य मधुरया गिरा विभीषणम् उवाच — ‘धर्मेण लङ्कां प्रशाधि। त्वं धर्मज्ञः इति मम मतम्, पुरस्य राक्षसानां तव भ्रातुः वैश्रवणस्य च अपि तत् एव मतम्।’ रावणस्य अधर्मात् लङ्का नष्टा; अतः नूतनस्य राज्ञः प्रथमः उपदेशः धर्मः एव। ‘राजन्, कथंचन अधर्मे बुद्धिं मा कुर्याः; बुद्धिमन्तः राजानः हि ध्रुवं चिरं मेदिनीम् अश्नन्ति।’ अत्र नीतिः स्पष्टा — धर्मः एव राज्यस्य स्थैर्यम्। ‘अहं च नित्यशः सुग्रीवसहितेन त्वया परया प्रीत्या स्मर्तव्यः; विगतज्वरः गच्छ।’ रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋक्षवानरराक्षसाः ‘साधु साधु’ इति काकुत्स्थं पुनः पुनः प्रशशंसुः — ‘महाबाहो राम, तव बुद्धिः वीर्यं च अद्भुतम्; स्वयम्भोः इव तव माधुर्यं नित्यदा परमम्।’ विभीषणाय उपदेशे वैश्रवणस्य स्मरणं सूचकम् — कुबेरः अपि विभीषणस्य भ्राता, रावणेन निष्कासितः; अतः नूतनः राजा भ्रातृभिः सह सौहार्दं रक्षेत्। सुग्रीवविभीषणौ सह स्मर्तव्यौ इति उक्त्वा रामः द्वयोः मैत्रीम् अपि दृढीकरोति। प्रजानां प्रशंसा रामस्य मधुरस्वभावस्य साक्ष्यम्, न केवलं तस्य पराक्रमस्य। ‘धर्मज्ञस्त्वं मतो मम’ इति वचनेन रामः विभीषणे विश्वासं प्रकटयति; उपदेशः अपि विश्वासपूर्वकः, न सन्देहपूर्वकः। एवं राज्ञः कर्तव्यं मित्रस्य स्नेहः च एकत्र मिलितौ।

Having said this and embraced Sugrīva again and again, Rāma spoke sweetly to Vibhīṣaṇa. "Rule Laṅkā with righteousness. I regard you as one who knows dharma, and so do the people of your city, the rākṣasas, and your brother Vaiśravaṇa." Laṅkā had been ruined by Rāvaṇa's unrighteousness, so the first counsel to the new king was dharma. Rāma's words were those of trust, not suspicion, and by mentioning Vaiśravaṇa he hinted that the new king should keep good will with his brothers — for Kubera too was Vibhīṣaṇa's brother, once driven out by Rāvaṇa. "Never, king, set your mind on unrighteousness in any way, for kings of sound judgement surely enjoy the earth for a long time." The policy is plain: dharma alone makes a kingdom stable. "And you and Sugrīva must always remember me with great affection. Go now, free from care." By asking the two to remember him together, Rāma also made firm the friendship between them. Hearing Rāma's words, the bears, monkeys and rākṣasas praised Kākutstha again and again, crying, "Well said, well said! Your wisdom, mighty-armed one, and your valour are wonderful, and your gentleness, Rāma, is always supreme, like that of the Self-born Brahmā." Their praise bore witness to his sweetness of nature, not only to his prowess; so a king's duty and a friend's love came together.

३हनूमतः प्रार्थना — रामकथायाः श्रवणेन जीवनम्

१५तेषामेवं ब्रुवाणानां वानराणां च रक्षसाम्।
हनूमान्प्रणतो भूत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत्॥

१६स्नेहो मे परमो राजंस्त्वयि तिष्ठतु नित्यदा।
भक्तिश्च नियता वीर भावो नान्यत्र गच्छतु॥

१७यावद्रामकथा वीर चरिष्यति महीतले।
तावच्छरीरे वत्स्यन्तु प्राणा मम न संशयः॥

१८यच्चैतच्चरितं दिव्यं कथा ते रघुनन्दन।
तन्ममाप्सरसो राम श्रावयेयुर्नरर्षभ॥

१९तच्छ्रुत्वाहं ततो वीर तव चर्यामृतं प्रभो।
उत्कण्ठां तां हरिष्यामि मेघलेखामिवानिलः॥

तेषाम् एवं ब्रुवाणानां वानराणां रक्षसां च मध्ये हनूमान् प्रणतः भूत्वा राघवं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, मम परमः स्नेहः त्वयि नित्यदा तिष्ठतु; वीर, मम भक्तिः नियता भवतु, मम भावः अन्यत्र न गच्छतु।’ हनूमतः याचना राज्यं धनं वा न, अपि तु भक्तेः स्थैर्यम् एव। ‘वीर, यावत् रामकथा महीतले चरिष्यति, तावत् मम प्राणाः शरीरे वत्स्यन्तु, न संशयः।’ चिरजीवित्वस्य कारणम् अपि रामकथा एव — सः कथायाः श्रोता भवितुम् इच्छति। ‘रघुनन्दन नरर्षभ, यत् एतत् तव दिव्यं चरितं कथा च, तत् अप्सरसः मां श्रावयेयुः। वीर प्रभो, तव चरितामृतं श्रुत्वा अहं तां उत्कण्ठां हरिष्यामि, यथा अनिलः मेघलेखां हरति।’ उपमा सुन्दरी — विरहस्य उत्कण्ठा मेघः इव मनः आवृणोति, रामकथा वायुः इव तं विनाशयति। अत्र वुल्गेटपाठे अप्सरसां श्रवणम् अधिकम् उक्तम्, यत् समीक्षितसंस्करणे न दृश्यते। हनूमान् रामात् वियुक्तः भविष्यति, अतः कथा एव तस्य रामसान्निध्यम्। एषः प्रसङ्गः कथायाः माहात्म्यम् अपि घोषयति — रामस्य चरितं श्रोतॄणां प्राणान् धारयति। ‘भावो नान्यत्र गच्छतु’ इति पदे अनन्यभक्तेः लक्षणं स्पष्टम्। अतः परम्परायां हनूमान् आदर्शभक्तः चिरञ्जीवी च इति प्रसिद्धः, यत्र यत्र रामकथा तत्र तत्र तस्य सान्निध्यम् इति विश्वासः अस्मात् एव प्रसङ्गात् उद्भवति।

While the monkeys and rākṣasas were speaking thus, Hanumān bowed low and said to Rāghava, "King, may my great love for you last for ever; may my devotion stay firm, hero, and may my heart never turn to anything else." He asked for no kingdom or wealth, only that his devotion might stay steady; "may my heart never turn elsewhere" is the very mark of single-minded devotion. "As long as the story of Rāma is told on earth, hero, so long may the breath of life stay in my body; let there be no doubt of it." Even his wish for long life was for the sake of Rāma's story: he wanted to live to hear it. "And this divine life of yours, this story of yours, Raghunandana, bull among men — let the apsarases recite it to me. Hearing that nectar of your deeds, hero and lord, I shall drive away my longing for you as the wind drives away a bank of clouds." The image is lovely: the longing of separation covers the mind like a cloud, and Rāma's story scatters it like the wind. Hanumān would soon be parted from Rāma, and the story would be his way of staying near him. The passage also proclaims the greatness of the story itself: Rāma's deeds sustain the very lives of those who hear them. And from this episode springs the traditional belief that Hanumān, the ideal devotee, lives for ever, present wherever the story of Rāma is told.

४रामस्य वरदानम्, उपकारस्मरणम्, हारदानं च

२०एवं ब्रुवाणं रामस्तु हनूमन्तं वरासनात्।
उत्थाय सस्वजे स्नेहाद्वाक्यमेतदुवाच ह॥

२१एवमेतत्कपिश्रेष्ठ भविता नात्र संशयः।
चरिष्यति कथा यावदेषा लोके च मामिका॥

२२तावत्ते भविता कीर्तिः शरीरेऽप्यसवस्तथा।
लोका हि यावत्स्थास्यन्ति तावत्स्थास्यन्ति मे कथाः॥

२३एकैकस्योपकारस्य प्राणान्दास्यामि ते कपे।
शेषस्येहोपकाराणां भवाम ऋणिनो वयम्॥

२४मदङ्गे जीर्णतां यातु यत्त्वयोपकृतं कपे।
नरः प्रत्युपकाराणामापत्स्वायाति पात्रताम्॥

२५ततोऽस्य हारं चन्द्राभं मुच्य कण्ठात्स राघवः।
वैदूर्यतरलं कण्ठे बबन्ध च हनूमतः॥

२६तेनोरसि निबद्धेन हारेण महता कपिः।
रराज हेमशैलेन्द्रश्चन्द्रेणाक्रान्तमस्तकः॥

एवं ब्रुवाणं हनूमन्तं रामः वरासनात् उत्थाय स्नेहात् सस्वजे, एतत् वाक्यं च उवाच — ‘कपिश्रेष्ठ, एवम् एतत् भविता, अत्र संशयः नास्ति। यावत् एषा मामिका कथा लोके चरिष्यति, तावत् तव कीर्तिः भविता, शरीरे असवः अपि तथा स्थास्यन्ति। यावत् लोकाः स्थास्यन्ति, तावत् मे कथाः स्थास्यन्ति।’ राजा सिंहासनात् उत्थाय सेवकं आलिङ्गति इति रामस्य विनयस्य परमं चित्रम्। ततः सः हनूमतः उपकारान् स्मरति — ‘कपे, तव एकैकस्य उपकारस्य कृते अहं प्राणान् दास्यामि; शेषाणाम् उपकाराणां तु वयम् ऋणिनः एव भवामः। यत् त्वया उपकृतं, तत् मदङ्गे एव जीर्णतां यातु; नरः हि आपत्सु एव प्रत्युपकाराणां पात्रतां याति।’ अयं श्लोकः प्रसिद्धः — रामः इच्छति यत् हनूमतः कदापि आपत् न भवेत्, येन प्रत्युपकारस्य अवसरः एव न स्यात्। ततः राघवः स्वकण्ठात् चन्द्राभं वैदूर्यतरलं हारं मुक्त्वा हनूमतः कण्ठे बबन्ध। तेन महता हारेण उरसि निबद्धेन कपिः चन्द्रेण आक्रान्तमस्तकः हेमशैलेन्द्रः मेरुः इव रराज। उपमायां हनूमान् सुवर्णवर्णः पर्वतः, हारः च तस्य शिखरे उदितः चन्द्रः। ऋणस्य भावः अत्र विपरीतः — स्वामी एव सेवकस्य ऋणी इति मन्यते। वरदानं, कृतज्ञता, भूषणदानं च इति त्रिविधः अनुग्रहः एकस्मिन् एव प्रसङ्गे दृश्यते। ‘मदङ्गे जीर्णतां यातु’ इति वाक्यस्य अर्थः — तव उपकारः मम शरीरे एव जीर्णः भवतु, तस्य प्रतिदानस्य अवसरः मा भूत्; यतः प्रतिदानं केवलम् आपदि एव सम्भवति, आपत् च हनूमतः कदापि मा भूत्।

As Hanumān spoke, Rāma rose from his fine seat and embraced him with affection — a king rising from his throne to embrace his servant, the highest picture of Rāma's humility — and said, "So it shall be, best of monkeys, without doubt. As long as this story of mine is told in the world, so long shall your fame endure, and so shall the life in your body. As long as the worlds endure, so long shall my stories endure." Then he remembered all that Hanumān had done for him. "For each single service you have done me, monkey, I would give my life; for all the rest we remain in your debt. Let what you have done for me grow old within my own body, for a man becomes fit for a return of kindness only in misfortune." These famous words mean that Rāma wished Hanumān's kindness might wear out inside him unrepaid, because a kindness can only be repaid when the other is in trouble — and he wished that Hanumān would never be in trouble at all. The idea of debt is turned upside down: the master counts himself the servant's debtor. Then Rāghava took from his own neck a necklace bright as the moon, with a beryl at its centre, and tied it round Hanumān's neck. With that great necklace on his breast the monkey shone like Meru, the golden king of mountains, with the moon risen on its summit — Hanumān the golden mountain and the necklace the moon above it. So in one scene three favours were given together: a boon, gratitude and the gift of an ornament.

५सर्वेषां सबाष्पं प्रस्थानम्

२७श्रुत्वा तु राघवस्यैतदुत्थायोत्थाय वानराः।
प्रणम्य शिरसा पादौ निर्जग्मुस्ते महाबलाः॥

२८सुग्रीवः स च रामेण निरन्तरमुरोगतः।
विभीषणश्च धर्मात्मा सर्वे ते बाष्पविक्लवाः॥

२९सर्वे च ते बाष्पकलाः साश्रुनेत्रा विचेतसः।
सम्मूढा इव दुःखेन त्यजन्तो राघवं तदा॥

३०कृतप्रसादास्तेनैवं राघवेण महात्मना।
जग्मुः स्वं स्वं गृहं सर्वे देही देहमिव त्यजन्॥

३१ततस्तु ते राक्षसऋक्षवानराः प्रणम्य रामं रघुवंशवर्धनम्।
वियोगजाश्रुप्रतिपूर्णलोचनाः प्रतिप्रयातास्तु यथा निवासिनः॥

राघवस्य एतत् वचनं श्रुत्वा महाबलाः वानराः उत्थाय उत्थाय शिरसा रामस्य पादौ प्रणम्य निर्जग्मुः। सुग्रीवः धर्मात्मा विभीषणः च रामेण निरन्तरम् उरोगतौ आलिङ्गितौ, सर्वे च ते बाष्पविक्लवाः अभवन्। सर्वे ते बाष्पकलाः साश्रुनेत्राः विचेतसः इव भूत्वा दुःखेन सम्मूढाः इव राघवं तदा त्यजन्तः आसन्। ‘बाष्पकलाः’ इति मुद्रणे स्पष्टम् — अश्रुभिः गद्गदकण्ठाः इति भावः। तेन महात्मना राघवेण एवं कृतप्रसादाः ते सर्वे स्वं स्वं गृहं जग्मुः — देही देहम् इव त्यजन्। उपमा गभीरा — यथा जीवात्मा विवशः सन् देहं त्यजति, तथा ते रामं त्यक्तवन्तः। अन्ते वंशस्थवृत्तेन सर्गः समाप्यते — ‘ततः ते राक्षसऋक्षवानराः रघुवंशवर्धनं रामं प्रणम्य वियोगजाश्रुप्रतिपूर्णलोचनाः यथा निवासिनः स्वनिवासं प्रतिप्रयाताः।’ अस्य सर्गस्य अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न दृश्येते। युद्धकाण्डे आरब्धा मैत्री एवं सबाष्पेण वियोगेन पूर्णा भवति। एते सहायाः इतः परं कथायां प्रायः न पुनः दृश्यन्ते; अतः अयं वियोगः कथायाः एकस्य अध्यायस्य अन्तः अपि। ‘उत्थायोत्थाय’ इति द्विरुक्त्या एकैकस्य क्रमेण प्रणामः सूचितः। सुग्रीवः विभीषणः च अन्तिमौ आलिङ्गितौ — ययोः साहाय्येन युद्धं जितं, तौ एव रामस्य हृदयस्य समीपतमौ। वानराणां प्रस्थानं समूहशः, न तु एकदा; प्रत्येकः स्वयं प्रणम्य गच्छति।

Hearing these words of Rāghava, the mighty monkeys rose one after another — each in turn — bowed their heads at Rāma's feet, and went out. Sugrīva and righteous Vibhīṣaṇa were held close in Rāma's embrace; they were the last to be embraced, the two by whose help the war was won and who were nearest his heart. All of them were overcome with tears. Their voices choked with weeping, their eyes full, they were as if senseless, stunned with grief as they left Rāghava. Thus favoured by the great-souled Rāghava, they all went each to his own home, as an embodied soul leaves its body — a profound image: as the soul leaves the body because it must, not because it wishes, so they left Rāma. Then those rākṣasas, bears and monkeys bowed to Rāma, who made the line of Raghu flourish, and with eyes brimming with the tears of parting went back each to the place where he lived. So the friendship begun in the Yuddha Kāṇḍa was completed in a tearful parting; these allies scarcely appear again in the story, and their leave-taking closes a whole chapter of it.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि

ऋक्षवानररक्षस् ४०.१ भल्लूकानां कपीनां राक्षसानां च

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति (शब्दान्तरे); वाक्ये ‘वसताम् + ऋक्ष’ → ‘वसतामृक्ष’ इति केवलं संहिता
समासः: ऋक्षाः च वानराः च रक्षांसि च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम् (‘ऋक्षवानररक्षसाम्’)

दुराधर्षाम् ४०.२ दुर्जयाम्, या कठिनतया आक्रम्यते

सन्धिः: दुर् + आधर्षा → दुराधर्षा — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफः स्वरेण सह संयुज्यते)
समासः: दुःखेन आधर्षितुं शक्या — प्रादितत्पुरुषः (उपपदगर्भः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘किष्किन्धाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

निहतकण्टकम् ४०.२ यस्मिन् शत्रवः नष्टाः, निष्कण्टकम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निहताः कण्टकाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सहामात्यैः ४०.२ मन्त्रिभिः सह

सन्धिः: सह + अमात्यैः → सहामात्यैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘सह’ इति अव्ययम्, ‘अमात्यैः’ तृतीया
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘सह’ योगे)

सुमहाबलम् ४०.३ अतिबलवन्तम्

सन्धिः: महा + बल → महाबल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सु महत् बलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘नलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रीतिसमायुक्तः ४०.६ स्नेहयुक्तः सन्

सन्धिः: सम् + आयुक्तः → समायुक्तः — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारः स्वरेण संयुज्यते); पदान्ते विसर्गस्य उकारः, ‘प्रीतिसमायुक्तो गन्ध…’
समासः: प्रीत्या समायुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवं प्रति)

सुविक्रान्तम् ४०.७ अतिपराक्रमिणम्

सन्धिः: सु + विक्रान्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुष्ठु विक्रान्तः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘ऋषभम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

त्यक्तजीविताः ४०.८ ये प्राणान् अपि त्यक्तुं सज्जाः अभवन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: त्यक्तं जीवितं यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

विप्रियम् ४०.८ अप्रियं कर्म

सन्धिः: वि + प्रियम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विगतं प्रियात् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

कृथाः ४०.८ मा कुरु

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः लुङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लुङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (‘मा’ योगे अडागमाभावः)

आश्लिष्य ४०.९ आलिङ्ग्य

सन्धिः: आ + श्लिष्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘आ’ उपसर्गपूर्वात् ‘श्लिष्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

प्रशाधि ४०.१० शासनं कुरु

सन्धिः: प्र + शाधि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘शास्’ धातोः लोट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

वैश्रवणस्य ४०.१० कुबेरस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘भ्रातुः + वैश्रवणस्य’ → ‘भ्रातुर्वैश्रवणस्य’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति — विश्रवसः अपत्यम् (तद्धितः)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

अश्नन्ति ४०.११ भुञ्जन्ति, उपभुञ्जन्ति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘ध्रुवम् + अश्नन्ति’ इति संहिता
समासः: समासः नास्ति — ‘अश्’ (भोजने) धातोः लट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

विगतज्वरः ४०.१२ निश्चिन्तः, सन्तापरहितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विगतः ज्वरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

स्वयम्भोः ४०.१४ ब्रह्मणः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘स्वयम्भोः + इव’ → ‘स्वयम्भोरिव’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः: स्वयं भवति इति स्वयम्भूः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘स्वयम्भू’ शब्दः)

प्रणतः ४०.१५ विनम्रः, नतशिराः

सन्धिः: प्र + नतः → प्रणतः — णत्वम्; वाक्ये ‘प्रणतो भूत्वा’ इति विसर्गस्य उकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ पूर्वात् ‘नम्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वत्स्यन्तु ४०.१७ निवसन्तु

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः लृट्-रूपात् लोडर्थे प्रयोगः (‘वत्स्य’ इति स्यप्रत्ययः)
विभक्तिः: क्रियापदम् — प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आशीरर्थे)

श्रावयेयुः ४०.१८ श्रावयन्तु, मां श्रोतारं कुर्युः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘श्रावयेयुः + नरर्षभ’ → ‘श्रावयेयुर्नरर्षभ’
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः णिजन्तात् विधिलिङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

चर्यामृतम् ४०.१९ चरितरूपम् अमृतम्

सन्धिः: चर्या + अमृतम् → चर्यामृतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: चर्या एव अमृतम् — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

मेघलेखाम् ४०.१९ मेघपङ्क्तिम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘मेघलेखाम् + इव’ इति संहिता
समासः: मेघानां लेखा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सस्वजे ४०.२० आलिलिङ्ग

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘ष्वञ्ज्’ (परिष्वङ्गे) धातोः लिट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

मामिका ४०.२१ मदीया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘मामक’ (मदीय) इत्यस्य स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘कथा’ इत्यस्य विशेषणम्)

असवः ४०.२२ प्राणाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; वाक्ये ‘शरीरे + अपि + असवः’ → ‘शरीरेऽप्यसवस्तथा’ — पूर्वरूपं यण् च
समासः: समासः नास्ति — ‘असु’ शब्दः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

ऋणिनः ४०.२३ ऋणयुक्ताः, उपकारबद्धाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘भवाम + ऋणिनः’ इति प्रकृतिभावेन मुद्रणे पृथक्
समासः: समासः नास्ति — ऋणम् अस्य अस्ति इति (इनि-प्रत्ययः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

प्रत्युपकाराणाम् ४०.२४ उपकारस्य प्रतिदानानाम्

सन्धिः: प्रति + उपकार → प्रत्युपकार — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः: उपकारस्य प्रति उपकारः — अव्ययीभावगर्भः प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

वैदूर्यतरलम् ४०.२५ यस्य मध्ये वैदूर्यमणिः अस्ति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वैदूर्यम् एव तरलः (मध्यमणिः) यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘हारम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

हेमशैलेन्द्रः ४०.२६ सुवर्णमयः पर्वतराजः, मेरुः

सन्धिः: शैल + इन्द्र → शैलेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); वाक्ये विसर्गस्य शकारः
समासः: शैलानाम् इन्द्रः (षष्ठीतत्पुरुषः); हेममयः शैलेन्द्रः — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

बाष्पविक्लवाः ४०.२८ अश्रुभिः व्याकुलाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बाष्पेण विक्लवाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

बाष्पकलाः ४०.२९ अश्रुभिः गद्गदस्वराः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बाष्पेण कलः (अस्फुटः) कण्ठस्वरः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

वियोगजाश्रुप्रतिपूर्णलोचनाः ४०.३१ वियोगदुःखजैः अश्रुभिः पूर्णनेत्राः

सन्धिः: वियोगज + अश्रु → वियोगजाश्रु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: वियोगात् जातानि वियोगजानि (उपपदतत्पुरुषः); तानि अश्रूणि (कर्मधारयः); तैः प्रतिपूर्णानि लोचनानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्