राज्ञाम् उपहाराः वानराणां सत्कारश्च

ते महात्मानः पार्थिवाः प्रहृष्टाः गजवाजिसहस्राणाम् ओघैः वसुंधरां कम्पयन्तः प्रयाताः। तत्र भरतस्य आज्ञया राघवार्थं समुद्यताः प्रहृष्टबलवाहनाः अनेकाः अक्षौहिण्यः आसन्। बलदर्पसमन्विताः ते महीपालाः परस्परम् ऊचुः — ‘युद्धे रामस्य पुरतः स्थितं रावणं वयं न अपश्याम। भरतेन वयं पश्चात् निरर्थकम् एव समानीताः; अन्यथा पार्थिवैः राक्षसाः क्षिप्रं हताः स्युः, अत्र संशयः नास्ति। रामस्य लक्ष्मणस्य च बाहुवीर्येण रक्षिताः वयं समुद्रस्य पारे विगतज्वराः सुखं युध्येम।’ एताः अन्याः च कथाः सहस्रशः कथयन्तः ते राजानः हर्षसमन्विताः स्वराज्यानि जग्मुः। अत्र राज्ञां वचने किञ्चित् खेदः किञ्चित् गर्वः च मिश्रौ — ते युद्धे भागं ग्रहीतुं न प्राप्तवन्तः, अतः ते स्वस्य शौर्यं प्रदर्शयितुं न अलभन्त। ‘निरर्थकम्’ इति पदं तेषां निराशां सूचयति — ते युद्धार्थं सज्जाः आगताः, किन्तु युद्धं पूर्वम् एव समाप्तम्। किन्तु ते रामस्य बलं न अवमन्यन्ते — ‘रामस्य बाहुवीर्येण रक्षिताः’ इति वचनेन ते स्वीकुर्वन्ति यत् तेषां युद्धम् अपि रामस्य रक्षणे एव सम्भवम्। ‘अक्षौहिण्यः’ इति महासेनाः — एका अक्षौहिणी एकविंशतिसहस्राधिकाः रथाः, तावन्तः गजाः, पञ्चषष्टिसहस्राधिकाः अश्वाः, लक्षाधिकाः पदातयः च। भरतः रामार्थं अनेकाः अक्षौहिणीः संगृहीतवान् — एतत् तस्य भ्रातृभक्तिं दर्शयति। प्रथमः श्लोकः समीक्षितस्य ७.०३८.००१ इत्यस्य पाठभेदः; द्वितीयस्य द्वितीयः अर्धः वुल्गेटमात्रः। राज्ञां गमनेन अयोध्या पुनः शान्ता भवति, किन्तु वानराः राक्षसाः च अद्यापि रामस्य अतिथयः तत्र वसन्ति।

स्वानि मुख्यानि ऋद्धानि मुदितानि समृद्धधनधान्यानि वसुमन्ति च पूर्णानि राज्यानि यथापुराणि गत्वा ते नृपाः रामस्य प्रियकामार्थं विविधानि रत्नानि उपहारं च ददुः — अश्वान्, यानानि, रत्नानि, मदोत्कटान् हस्तिनः, मुख्यानि चन्दनानि, दिव्यानि आभरणानि, मणिमुक्ताप्रवालान्, रूपसमन्विताः दास्यः, विविधम् अजाविकं, विविधान् बहून् रथान् च। महाबलाः भरतः लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च तानि रत्नानि आदाय स्वां पुरीं पुनः आगताः। पुरुषर्षभाः ते रम्याम् अयोध्यां पुरीम् आगम्य तानि चित्राणि रत्नानि रामाय समुपानयन्। राज्ञाम् उपहाराः केवलं सम्पत्तिः न, अपितु रामस्य सार्वभौमत्वस्य स्वीकारः — सर्वे राजानः तं सम्राजं मन्यन्ते। उपहाराणां सूची विस्तृता — वाहनानि, पशवः, रत्नानि, सुगन्धद्रव्याणि, आभूषणानि, सेवकाः च; एतेन तेषां राज्यानां समृद्धिः दर्श्यते। ‘यथापुराणि’ इति — प्रत्येकः स्वं स्वं नगरं गत्वा। ‘स्वानि राज्यानि…’ इति सप्तमः श्लोकः समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः; सः राज्यानां समृद्धिं वर्णयति, येन अनुमीयते यत् रामस्य प्रभावेन सर्वे देशाः सुखिनः। दशमः श्लोकः (‘मणिमुक्ताप्रवालांस्तु…’) अपि वुल्गेटमात्रः। भरतादयः त्रयः भ्रातरः स्वयं गत्वा तानि उपहाराणि आनयन्ति — एतेन राज्ञां सम्मानं वर्धते। पूर्वसर्गे भरतः जनकेन सह, लक्ष्मणः युधाजिता सह गतौ आस्ताम्; ते अधुना प्रत्यागताः। रामः उपहारान् स्वयं न गृह्णाति, अपितु अग्रिमे प्रकरणे मित्रेभ्यः वितरति — एषा तस्य उदारता।

प्रीतिसमन्वितः महात्मा रामः तत् सर्वं प्रतिगृह्य कृतकर्मणे राज्ञे सुग्रीवाय ददौ। विभीषणाय, अन्येभ्यः अपि राक्षसेभ्यः कपिभ्यः च, यैः वृतः सः जयम् आप्तवान्, राघवः ददौ। ते सर्वे महाबलाः कपिराक्षसाः रामदत्तानि रत्नानि शिरोभिः भुजेषु च धारयामासुः। ततः इक्ष्वाकूणां महारथः वीर्यवान् नृपतिः कमलपत्राक्षः रामः हनूमन्तं महाबाहुम् अङ्गदं च अङ्कम् आरोप्य सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् — ‘हरीश्वर, अयम् अङ्गदः तव सुपुत्रः, अनिलात्मजः च तव मन्त्री; उभौ सुग्रीवस्य मन्त्रिते युक्तौ, मम हिते च रतौ; त्वत्कृते एव विविधां पूजाम् अर्हतः।’ इति उक्त्वा महायशाः सः स्वाङ्गात् भूषणानि व्यवमुच्य तदा अङ्गदहनूमतोः महार्हाणि बबन्ध। रामस्य दानं स्वार्थरहितम् — सः प्राप्तानि सर्वाणि उपहाराणि मित्रेभ्यः एव ददाति; स्वयं किमपि न रक्षति। अङ्कारोपणं विशेषः स्नेहः — पिता पुत्रम् इव सः अङ्गदं हनूमन्तं च अङ्के धारयति। स्वाङ्गात् भूषणानि उन्मुच्य दानं परमः सम्मानः — राज्ञः शरीरे धृतम् आभरणं प्रसादरूपेण ददाति। अङ्गदस्य ‘सुपुत्रः’ इति स्मरणं विशेषम् — वालिनः पुत्रः अपि सः सुग्रीवस्य पुत्रः इव, अतः वालिवधानन्तरं अपि कुलस्य ऐक्यम्। ‘त्वत्कृते’ इति — सुग्रीवस्य सम्बन्धात् एव तयोः पूजा, एतेन सुग्रीवस्य अपि गौरवम्। १६–१९ श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति, वुल्गेटमात्राः। रत्नानां धारणं ‘शिरोभिः भुजेषु च’ — वानराः राक्षसाः च तानि रत्नानि मुकुटेषु केयूरेषु च धारयन्ति, रामस्य प्रसादं गौरवेण वहन्ति। रामः प्रथमं सुग्रीवाय, ततः विभीषणाय, ततः अन्येभ्यः ददाति — राज्ञां क्रमेण सम्मानम्।

ततः राघवः महावीर्यान् यूथपर्षभान् आभाष्य — नीलं, नलं, केसरिणं, कुमुदं, गन्धमादनं, सुषेणं, पनसं, वीरं मैन्दं, द्विविदं, जाम्बवन्तं, गवाक्षं, विनतं, धूम्रं, बलीमुखं, प्रजङ्घं, महाबलं संनादं, दरीमुखं, दधिमुखं, यूथपम् इन्द्रजानुं च — नेत्राभ्याम् आपिबन् इव श्लक्ष्णया मधुरया वाचा अवदत् — ‘भवन्तः मम सुहृदः, शरीरं, भ्रातरः च। काननौकसः, युष्माभिः अहं व्यसनात् उद्धृतः; भवद्भिः सुहृदां वरैः राजा सुग्रीवः धन्यः।’ एवम् उक्त्वा नरर्षभः तेभ्यः यथार्हं भूषणानि महार्हाणि वज्राणि च ददौ, तान् च सस्वजे। अत्र रामस्य कृतज्ञता पराकाष्ठां गच्छति — सः वानरान् ‘शरीरं भ्रातरः’ इति वदति; तेषां साहाय्यं विना सः सीतां न प्राप्नुयात्। ‘नेत्राभ्यामापिबन्निव’ इति — प्रेम्णा तान् पश्यन् तृप्तिं न लभते, नेत्रैः एव पिबन् इव। प्रत्येकस्य नाम्ना सम्बोधनं व्यक्तिगतः सम्मानः — कोऽपि विस्मृतः न। ‘व्यसनात्’ इति सीताहरणरूपात् महादुःखात्। ‘धन्यो राजा च सुग्रीवः’ इति सुग्रीवस्य अपि प्रशंसा — यस्य एतादृशाः यूथपाः सन्ति सः धन्यः। वज्राणि इति हीरकाणि। अयं सम्पूर्णः प्रकरणः (२०–२५) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः — समीक्षिते रत्नवितरणं संक्षेपेण एव उक्तम्। रामस्य वचने ‘शरीरं’ इति पदं विशेषम् — यथा शरीरं विना आत्मा कार्यं न करोति, तथा वानरैः विना रामः रावणं न जेतुम् अशक्नोत्।

ते मधुपिङ्गलाः वानराः सुगन्धीनि मधूनि पिबन्तः, सुमृष्टानि मांसानि मूलानि फलानि च भुञ्जानाः तत्र न्यवसन्। एवं निवसतां तेषां साग्रः मासः तदा ययौ; रामभक्त्या ते सर्वे तं मुहूर्तम् इव मेनिरे। रामः अपि कामरूपिभिः वानरैः, महावीर्यैः राक्षसैः, महाबलैः ऋक्षैः च सार्धं रेमे। एवं प्रहृष्टानां वानराणां राक्षसानां च सर्वशः द्वितीयः शिशिरः मासः अपि सुखं ययौ। रम्ये इक्ष्वाकुनगरे परां प्रीतिम् उपासीनानां तेषां रामस्य प्रीतिकरणैः कालः सुखं ययौ। ‘मधुपिङ्गलाः’ इति वानराणां वर्णः — मधुवत् पिङ्गलाः। ‘मुहूर्तमिव’ इति सुखकालः शीघ्रं गच्छति इति सार्वत्रिकः अनुभवः। ‘शिशिरः द्वितीयः मासः’ इति — अभिषेकानन्तरं मासद्वयं गतम्, शिशिरर्तुः च प्रवृत्तः। ‘रामस्य प्रीतिकरणैः’ इति — रामः तेषां प्रीत्यर्थं विविधान् उपायान् करोति, अतः तेषां वासः सुखमयः। एवं युद्धस्य कष्टानन्तरं वानराणां विश्रामः, पुरस्कारः च वर्णितः। अग्रिमे सर्गे रामः तान् विसर्जयिष्यति। ‘परां प्रीतिमुपासताम्’ इति षष्ठ्यन्तं रूपम् — प्रीतिम् उपासीनानाम् इति। त्रिंशः श्लोकः समीक्षिते नास्ति; सर्गस्य समाप्तिः वुल्गेटमात्रेण श्लोकेन। वानराणां आहारः — मधूनि, मांसानि, फलमूलानि — तेषां स्वभावानुकूलः; रामः तेषां रुचिम् अनुसृत्य आतिथ्यं करोति।