उत्तरकाण्डम् — अष्टात्रिंशः सर्गः

जनकयुधाजित्प्रतर्दनादीनां राज्ञां विसर्जनम्

रामस्य दिनचर्या, जनकस्य सत्कारः विसर्जनं च, मातुलस्य युधाजितः लक्ष्मणेन सह प्रस्थानम्, काशिपतेः प्रतर्दनस्य विदाई, अन्येषां राज्ञां प्रति कृतज्ञता, तेषां प्रत्युत्तरं प्रस्थानं च

एवं प्रतिदिनं रामः पौरजानपदानां सर्वकार्याणि प्रशासन् आस्ते। कतिपयदिनानन्तरं सः प्राञ्जलिः मिथिलाधिपं जनकम् अवदत् — ‘भवान् नः गतिः, भवतः तेजसा रावणः हतः; इक्ष्वाकूणां मैथिलानां च सम्बन्धपूर्विकाः प्रीतयः अतुलाः; रत्नानि आदाय स्वपुरं यातु, भरतः अनुयास्यति।’ जनकः ‘प्रीतोऽस्मि’ इति उक्त्वा मदर्थं संचितानि रत्नानि दुहित्रे दत्त्वा मिथिलां ययौ। ततः रामः मातुलं केकयं युधाजितं ‘वृद्धः राजा त्वत्कृते संतप्यते, अद्य एव गच्छ, लक्ष्मणः अनुगमिष्यति’ इति अवदत्; सः ‘रत्नानि त्वयि एव अक्षय्याणि सन्तु’ इति उक्त्वा प्रदक्षिणं कृत्वा लक्ष्मणेन सह प्रययौ। ततः रामः वयस्यं काशिपतिं प्रतर्दनं परिष्वज्य ‘भरतेन सह त्वया उद्योगः कृतः; वाराणसीं व्रज’ इति विसर्ज्य, अन्यान् त्रिशतं नृपान् अवदत् — ‘युष्माकं प्रभावेन एव दुरात्मा रावणः हतः, अहं हेतुमात्रम्; भरतेन यूयम् आनीताः; सुमहान् कालः अतीतः, गमनं रोचयामि।’ ते हर्षेण प्रत्यूचुः — ‘दिष्ट्या त्वं विजयी स्वराज्ये प्रतिष्ठितः, सीता प्रत्याहृता; एषः नः परमः कामः; हृदिस्थः त्वं नः सदा; तव प्रीतिः अस्मासु नित्यं भवेत्।’ रामेण पूजिताः ते स्वकान् स्वकान् देशान् जग्मुः।

१रामस्य राजकार्यं, जनकस्य सत्कारः विसर्जनं च

१एवमास्ते महाबाहुरहन्यहनि राघवः।
प्रशासत्सर्वकार्याणि पौरजानपदेषु च॥

२ततः कतिपयाहःसु वैदेहं मिथिलाधिपम्।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह॥

३भवान्हि गतिरव्यग्रा भवता पालिता वयम्।
भवतस्तेजसोग्रेण रावणो निहतो मया॥

४इक्ष्वाकूणां च सर्वेषां मैथिलानां च सर्वशः।
अतुलाः प्रीतयो राजन्सम्बन्धकपुरोगमाः॥

५तद्भवान्स्वपुरं यातु रत्नान्यादाय पार्थिव।
भरतश्च सहायार्थं पृष्ठतश्चानुयास्यति॥

६स तथेति ततः कृत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत्।
प्रीतोऽस्मि भवता राजन्दर्शनेन नयेन च॥

७यान्येतानि तु रत्नानि मदर्थं संचितानि वै।
दुहित्रे तान्यहं राजन्सर्वाण्येव ददामि वै॥

८एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं जनको हृष्टमानसः।
प्रययौ मिथिलां श्रीमांस्तमनुज्ञाय राघवम्॥

एवं महाबाहुः राघवः अहनि अहनि राजसभायाम् आसीनः पौरेषु जानपदेषु च सर्वकार्याणि प्रशासत्। ततः कतिपयेषु दिनेषु गतेषु राघवः प्राञ्जलिः भूत्वा वैदेहं मिथिलाधिपं जनकम् इदं वाक्यम् उवाच — ‘भवान् हि अस्माकं स्थिरा गतिः, भवता वयं पालिताः; भवतः उग्रेण तेजसा एव मया रावणः निहतः। इक्ष्वाकूणां सर्वेषां मैथिलानां च सर्वशः सम्बन्धपूर्विकाः अतुलाः प्रीतयः सन्ति। पार्थिव, तत् भवान् रत्नानि आदाय स्वपुरं यातु; भरतः च सहायार्थं पृष्ठतः अनुयास्यति।’ सः जनकः ‘तथा’ इति कृत्वा राघवम् अवदत् — ‘राजन्, भवतः दर्शनेन नयेन च अहं प्रीतः अस्मि। मदर्थं संचितानि यानि एतानि रत्नानि, तानि सर्वाणि एव अहं दुहित्रे ददामि।’ एवं काकुत्स्थम् उक्त्वा हृष्टमानसः श्रीमान् जनकः राघवम् अनुज्ञाप्य मिथिलां प्रययौ। अत्र रामस्य विनयः पराकाष्ठां गच्छति — स्वयं रावणं हत्वा अपि सः विजयस्य श्रेयः श्वशुरस्य तेजसे ददाति। ‘सम्बन्धकपुरोगमाः’ इति — विवाहसम्बन्धः एव द्वयोः कुलयोः प्रीतेः मूलम्, तस्मात् परं मैत्री। जनकस्य उत्तरम् अपि उदारम् — रामेण दत्तानि रत्नानि सः सीतायै एव प्रत्यर्पयति; पितुः स्नेहः दुहितरं प्रति। भरतस्य अनुगमनं राजमर्यादा — सम्मान्यः अतिथिः राजकुलस्य सदस्येन सह प्रेष्यते। ‘नयेन च’ इति रामस्य नीतिः अपि जनकेन प्रशंसिता — न केवलं दर्शनम्, अपितु तस्य व्यवहारः अपि। अयं प्रकरणः (१–८) समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः; समीक्षिते सर्गः प्रतर्दनस्य विसर्जनेन आरभते। जनकः रामस्य श्वशुरः, सीतायाः पिता; तस्य प्रति रामस्य आदरः पितरं प्रति इव। ‘भवान्हि गतिरव्यग्रा’ इति वचनेन रामः जनकं स्वस्य आश्रयं मन्यते। रत्नानि दत्त्वा सः श्वशुरं सम्मानयति — एषा राजमर्यादा। एषः प्रकरणः अभिषेकानन्तरं कतिपयदिनेषु गतेषु घटितः।

So, day after day, mighty-armed Rāghava sat in his court and administered all the affairs of the citizens and the country-folk. Then, some days after the coronation, Rāghava joined his palms and spoke to Janaka, the Videha king, lord of Mithilā — his father-in-law, Sītā's father, whom he honoured as a father. "You are our steadfast refuge," he said, "and you have protected us. It was by your fierce splendour that I slew Rāvaṇa." Here Rāma's humility reached its height: he had slain Rāvaṇa himself, yet he gave the credit for the victory to his father-in-law's splendour. "Between all the Ikṣvākus and the Maithilas there is an affection beyond compare, founded on our kinship" — the marriage tie was the root of the love between the two houses, and friendship grew from it. "So return to your city, king, taking these jewels, and Bharata will follow behind to attend you." To honour his father-in-law with gifts of jewels was royal courtesy, and so was sending an honoured guest home with a member of the royal family. Janaka said, "So be it," and answered Rāghava, "I am delighted, king, by the sight of you and by your conduct" — praising not only Rāma's presence but the wisdom of his ways. "These jewels that have been gathered for me — all of them I give to my daughter." His answer was generous too: he gave Rāma's jewels straight back to Sītā, with a father's love for his daughter. Having spoken thus to Kākutstha, glorious Janaka, glad at heart, took leave of Rāghava and set out for Mithilā.

२मातुलस्य युधाजितः लक्ष्मणेन सह प्रस्थानम्

९ततः प्रयाते जनके केकयं मातुलं प्रभुम्।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयाद्वाक्यमब्रवीत्॥

१०इदं राज्यमहं चैव भरतश्च सलक्ष्मणः।
आयत्तस्त्वं हि नो राजन्गतिश्च पुरुषर्षभ॥

११राजा हि वृद्धः संतापं त्वदर्थमुपयास्यति।
तस्माद्गमनमद्यैव रोचते तव पार्थिव॥

१२लक्ष्मणेनानुयात्रेण पृष्ठतोऽनुगमिष्यते।
धनमादाय बहुलं रत्नानि विविधानि च॥

१३युधाजित्तु तथेत्याह गमनं प्रति राघव।
रत्नानि च धनं चैव त्वय्येवाक्षय्यमस्त्विति॥

१४प्रदक्षिणं च राजानं कृत्वा केकयवर्धनः।
रामेण च कृतः पूर्वमभिवाद्य प्रदक्षिणम्॥

१५लक्ष्मणेन सहायेन प्रयातः केकयेश्वरः।
हतेऽसुरे यथा वृत्रे विष्णुना सह वासवः॥

ततः जनके प्रयाते राघवः प्राञ्जलिः भूत्वा प्रभुं मातुलं केकयं विनयेन वाक्यम् अब्रवीत् — ‘पुरुषर्षभ राजन्, इदं राज्यम्, अहं, भरतः, लक्ष्मणः च — सर्वे वयं त्वदधीनाः, त्वं नः गतिः च। वृद्धः राजा तव पिता त्वदर्थं संतापं प्राप्स्यति; तस्मात् पार्थिव, अद्य एव तव गमनं मह्यं रोचते। अनुयात्रिकः लक्ष्मणः बहुलं धनं विविधानि रत्नानि च आदाय पृष्ठतः अनुगमिष्यति।’ युधाजित् तु ‘तथा’ इति गमनं प्रति अभ्यनुजानन् अवदत् — ‘राघव, रत्नानि धनं च त्वयि एव अक्षय्यम् अस्तु।’ केकयवर्धनः सः राजानं प्रदक्षिणं कृत्वा, रामेण च पूर्वम् अभिवाद्य प्रदक्षिणीकृतः, वृत्रे असुरे हते विष्णुना सह वासवः इव, लक्ष्मणेन सहायेन सह केकयेश्वरः प्रयातः। युधाजित् कैकेय्याः भ्राता, भरतस्य मातुलः; रामः तं ‘मातुलः’ इति सम्मानयति, यद्यपि सः स्वमातुः भ्राता न — एतत् रामस्य सर्वेषु मातृषु समानं भावं दर्शयति। ‘वृद्धः राजा’ इति केकयराजः अश्वपतिः, युधाजितः पिता; तस्य चिन्ता पुत्रस्य दीर्घप्रवासेन। युधाजितः उत्तरं निःस्पृहतां दर्शयति — सः रत्नानि न इच्छति, रामस्य समृद्धिम् एव इच्छति। परस्परं प्रदक्षिणा परस्परस्य सम्मानस्य चिह्नम्। वृत्रवधानन्तरं इन्द्रविष्णुसहप्रयाणस्य उपमा — इन्द्रः युधाजित्, विष्णुः लक्ष्मणः इति। अयम् अपि प्रकरणः समीक्षिते नास्ति; अत्र भरतस्य स्थाने लक्ष्मणः अनुयाति, यतः भरतः जनकेन सह गतः। दशमे श्लोके रामः वदति — इदं राज्यम्, अहं, भरतः, लक्ष्मणः च त्वदधीनाः — एतेन सः मातुलकुलस्य गौरवं वर्धयति। युधाजितः स्मरणं रामायणस्य आरम्भे अपि अस्ति — सः एव भरतं शत्रुघ्नं च केकयदेशं नीतवान्। रामः युधाजितं स्वयम् अपि प्रदक्षिणीकरोति — गुरुजनस्य सम्मानम्।

When Janaka had gone, Rāghava joined his palms and humbly addressed his uncle, the lord of Kekaya. This was Yudhājit, Kaikeyī's brother and Bharata's maternal uncle — the same who at the beginning of the Rāmāyaṇa had taken Bharata and Śatrughna to the Kekaya land. Rāma honoured him as his own uncle though he was not his mother's brother, which shows that Rāma felt the same towards all his mothers. "This kingdom, I myself, Bharata and Lakṣmaṇa all depend on you, king," he said, "and you are our refuge, bull among men" — raising the honour of his uncle's house. "The old king, your father, will be anxious about you, so I think it best that you leave today, king." The old king was Aśvapati, Yudhājit's father, worried by his son's long absence. "Lakṣmaṇa will escort you, following behind with abundant wealth and many kinds of jewels." Lakṣmaṇa went this time because Bharata had gone with Janaka. Yudhājit said "So be it" to the proposal and added, "Rāghava, let the jewels and the wealth remain yours alone, and never fail" — he wanted no jewels, only Rāma's prosperity. The joy of the Kekayas walked round the king, keeping him on his right, and Rāma too first saluted him and walked round him in turn, honouring an elder; each honoured the other. Then with Lakṣmaṇa as his companion the lord of Kekaya set out, like Vāsava going with Viṣṇu after the asura Vṛtra was slain — Yudhājit as Indra, Lakṣmaṇa as Viṣṇu.

३काशिपतेः प्रतर्दनस्य विसर्जनम्

१६तं विसृज्य ततो रामो वयस्यमकुतोभयम्।
प्रतर्दनं काशिपतिं परिष्वज्येदमब्रवीत्॥

१७दर्शिता भवता प्रीतिर्दर्शितं सौहृदं परम्।
उद्योगश्च त्वया राजन्भरतेन कृतः सह॥

१८तद्भवानद्य काशेय पुरीं वाराणसीं व्रज।
रमणीयां त्वया गुप्तां सुप्राकारां सुतोरणाम्॥

१९एतावदुक्त्वा चोत्थाय काकुत्स्थः परमासनात्।
पर्यष्वजत धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतम्॥

२०विसर्जयामास तदा कौसल्याप्रीतिवर्धनः।
राघवेण कृतानुज्ञः काशेयो ह्यकुतोभयः॥

तं विसृज्य ततः रामः अकुतोभयं वयस्यं काशिपतिं प्रतर्दनं परिष्वज्य इदम् अब्रवीत् — ‘राजन्, भवता प्रीतिः दर्शिता, परं सौहृदं च दर्शितम्; त्वया भरतेन सह उद्योगः च कृतः। तत् भवान् अद्य काशेय, त्वया रक्षितां सुप्राकारां सुतोरणां रमणीयां वाराणसीं पुरीं व्रज।’ एतावत् उक्त्वा काकुत्स्थः परमासनात् उत्थाय धर्मात्मा उरसि गतं तं निरन्तरं पर्यष्वजत। कौसल्याप्रीतिवर्धनः तदा तं विसर्जयामास; राघवेण कृतानुज्ञः अकुतोभयः काशेयः राघवेण विसर्जितः तूर्णं वाराणसीं ययौ। ‘उद्योगः’ इति — सीताहरणस्य वार्तां श्रुत्वा प्रतर्दनः भरतेन सह सेनां सज्जीकृत्य युद्धाय उद्युक्तः आसीत्, यद्यपि युद्धे तस्य आवश्यकता न अभवत्। रामः तस्य उद्योगम् अपि कृतज्ञतया स्मरति — फलस्य अभावे अपि प्रयत्नः सम्मान्यः। ‘निरन्तरमुरोगतम्’ इति गाढम् आलिङ्गनम् — अन्तरं विना वक्षसा वक्षः। रामः आसनात् उत्थाय आलिङ्गति — मित्रस्य सम्मानार्थम्। ‘अकुतोभयः’ इति विशेषणं द्विवारं प्रयुक्तम् — प्रतर्दनः कुतश्चित् अपि भयं न जानाति। वाराणस्याः वर्णनं — सुप्राकारा सुतोरणा रमणीया — तस्य राज्यस्य समृद्धिं दर्शयति। समीक्षिते अयं प्रकरणः (७.०३७.००१–००३) विद्यते, विंशतितमः श्लोकः तु वुल्गेटमात्रः। विंशतितमः श्लोकः समीक्षिते नास्ति — तत्र प्रतर्दनस्य प्रस्थानं संक्षेपेण एव। प्रतर्दनः काशीराजः रामस्य ‘वयस्यः’ — समवयस्कः मित्रम्; अतः रामः तं आलिङ्गति, न तु प्रणमति।

Having sent him off, Rāma embraced his fearless friend Pratardana, lord of Kāśī — a friend of his own age, whom he therefore embraced rather than bowed to — and said, "King, you have shown your love and your great friendship, and you stood ready for war with Bharata." When the news of Sītā's abduction came, Pratardana had readied his army with Bharata for battle, though in the end it was not needed; Rāma remembered that effort with gratitude, for an effort deserves honour even when it bears no fruit. "So go now, king of Kāśī, to your lovely city of Vārāṇasī, which you guard so well, with its fine ramparts and fine gateways" — a picture of the prosperity of his kingdom. Having said this, righteous Kākutstha rose from his high seat to honour his friend and embraced him closely, breast to breast. Then the joy of Kausalyā gave him leave, and the fearless king of Kāśī, dismissed by Rāghava, went swiftly to Vārāṇasī; the epithet "fearless" is used of him twice, for he knew no fear from any quarter.

४अन्येषां राज्ञां प्रति कृतज्ञता, तेषां प्रत्युत्तरं प्रस्थानं च

२१वाराणसीं ययौ तूर्णं राघवेण विसर्जितः।
विसृज्य तं काशिपतिं त्रिशतं पृथिवीपतीन्॥

२२प्रहसन्राघवो वाक्यमुवाच मधुराक्षरम्।
भवतां प्रीतिरव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता॥

२३धर्मश्च नियतो नित्यं सत्यं च भवतां सदा।
युष्माकं चानुभावेन तेजसा च महात्मनाम्॥

२४हतो दुरात्मा दुर्बुद्धी रावणो राक्षसाधमः।
हेतुमात्रमहं तत्र भवतां तेजसा हतः॥

२५रावणः सगणो युद्धे सपुत्रामात्यबान्धवः।
भवन्तश्च समानीता भरतेन महात्मना॥

२६श्रुत्वा जनकराजस्य काननात्तनयां हृताम्।
उद्युक्तानां च सर्वेषां पार्थिवानां महात्मनाम्॥

२७कालोऽप्यतीतः सुमहान्गमनं रोचयाम्यतः।
प्रत्यूचुस्तं च राजानो हर्षेण महता वृताः॥

२८दिष्ट्या त्वं विजयी राम स्वराज्येऽपि प्रतिष्ठितः।
दिष्ट्या प्रत्याहृता सीता दिष्ट्या शत्रुः पराजितः॥

२९एष नः परमः काम एषा नः प्रीतिरुत्तमा।
यत्त्वां विजयिनं राम पश्यामो हतशात्रवम्॥

३०एतत्त्वय्युपपन्नं च यदस्मांस्त्वं प्रशंससे।
प्रशंसार्हं न जानीमः प्रशंसां वक्तुमीदृशीम्॥

३१आपृच्छामो गमिष्यामो हृदिस्थो नः सदा भवान्।
वर्तामहे महाबाहो प्रीत्यात्र महता वृताः॥

३२भवेच्च ते महाराज प्रीतिरस्मासु नित्यदा।
बाढमित्येव राजानो हर्षेण परमान्विताः॥

३३ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे राघवं गमनोत्सुकाः।
पूजितास्ते च रामेण जग्मुर्देशान्स्वकान्स्वकान्॥

काशिपतिं विसृज्य राघवः त्रिशतं पृथिवीपतीन् प्रहसन् मधुराक्षरं वाक्यम् उवाच — ‘भवतां प्रीतिः अव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता; भवतां धर्मः सत्यं च नित्यं नियतम्। युष्माकं महात्मनाम् अनुभावेन तेजसा च दुरात्मा दुर्बुद्धिः राक्षसाधमः रावणः हतः; तत्र अहं हेतुमात्रम्, भवतां तेजसा एव सगणः सपुत्रामात्यबान्धवः रावणः युद्धे हतः। जनकराजस्य तनयां काननात् हृतां श्रुत्वा महात्मना भरतेन भवन्तः समानीताः; उद्युक्तानां सर्वेषां महात्मनां पार्थिवानां सुमहान् कालः अपि अतीतः, अतः गमनं रोचयामि।’ ते च राजानः महता हर्षेण वृताः प्रत्यूचुः — ‘राम, दिष्ट्या त्वं विजयी स्वराज्ये अपि प्रतिष्ठितः; दिष्ट्या सीता प्रत्याहृता, दिष्ट्या शत्रुः पराजितः। एषः नः परमः कामः, एषा नः उत्तमा प्रीतिः — यत् वयं त्वां विजयिनं हतशात्रवं पश्यामः। यत् त्वम् अस्मान् प्रशंससे, तत् त्वयि उपपन्नम्; वयं तु ईदृशीं प्रशंसां वक्तुं न जानीमः। आपृच्छामः, गमिष्यामः; त्वं नः सदा हृदिस्थः। महाबाहो, महत्या प्रीत्या वृताः वयं वर्तामहे; महाराज, तव प्रीतिः अस्मासु नित्यदा भवेत्।’ ‘बाढम्’ इति एव परमहर्षान्विताः ते राजानः प्राञ्जलयः गमनोत्सुकाः राघवम् ऊचुः; रामेण पूजिताः ते स्वकान् स्वकान् देशान् जग्मुः। रामस्य वचने विनयस्य पुनः प्रदर्शनम् — सः स्वयं ‘हेतुमात्रम्’ इति वदति, विजयस्य श्रेयः राज्ञां तेजसे ददाति। ‘प्रहसन्’ इति तस्य प्रसन्नता मधुरता च। राज्ञां उत्तरे अपि विनयः — ते तस्य प्रशंसां न स्वीकुर्वन्ति, अपितु तं पुनः प्रशंसन्ति। ‘हृदिस्थः नः सदा भवान्’ इति भक्तेः वचनम्। समीक्षिते अस्य प्रकरणस्य बहवः श्लोकाः (७.०३७.००५–०१५) विद्यन्ते, किन्तु अन्तिमाः ३१.२, ३२.२, ३३ वुल्गेटमात्राः। त्रिशतं पृथिवीपतयः — एते भरतेन आहूताः राजानः, ये सीताहरणं श्रुत्वा रामस्य साहाय्याय अयोध्याम् आगताः, किन्तु युद्धं लङ्कायां समुद्रपारे अभवत्, अतः ते युद्धे न भागं गृहीतवन्तः। तथापि रामः तेषां प्रयत्नं स्मरति, तान् च कृतज्ञतया विसृजति। ‘भवतां प्रीतिरव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता’ इति वचनेन — युष्माकं स्नेहः स्थिरः, तेजसा च सुरक्षितः। ‘धर्मश्च नियतो नित्यं सत्यं च भवतां सदा’ — राज्ञां धर्मनिष्ठा सत्यनिष्ठा च प्रशंसिता। रामः विजयस्य श्रेयः सर्वेषां मित्राणां सामूहिकाय तेजसे ददाति — एषः नेतुः आदर्शः। ‘सुमहान् कालः अतीतः’ इति वचनेन रामः तेषां स्वराज्यानां चिन्तां करोति — दीर्घकालं स्वराज्यात् दूरं स्थितानां राज्ञां प्रजाः अपि प्रतीक्षन्ते। राज्ञां उत्तरे त्रिवारं ‘दिष्ट्या’ इति — भाग्येन विजयः, भाग्येन सीताप्रत्याहरणं, भाग्येन शत्रुपराजयः; एषा हर्षस्य अभिव्यक्तिः। ‘आपृच्छामो गमिष्यामः’ इति शिष्टाचारः — अनुमतिं विना अतिथिः न गच्छति। अन्ते राजानः ‘बाढम्’ इति स्वीकृत्य, प्राञ्जलयः भूत्वा, रामेण पूजिताः स्वस्वदेशान् गच्छन्ति — एवं अभिषेकोत्सवस्य अतिथयः सर्वे विसृष्टाः। अग्रिमे सर्गे ते स्वराज्येभ्यः रामाय उपहारान् प्रेषयिष्यन्ति।

Having sent off the lord of Kāśī, Rāghava turned smiling — pleased and gracious — to the three hundred kings and spoke to them in sweet words. These were the kings Bharata had summoned when he heard of Sītā's abduction, who had come to Ayodhyā to help Rāma; but the war was fought across the sea in Laṅkā, and they had taken no part in it. Still Rāma remembered their readiness and sent them home with gratitude. "Your affection is steadfast and guarded by your splendour," he said, "and dharma and truth are always established in you. It was by the power and splendour of you great-souled kings that the wicked, evil-minded Rāvaṇa, vilest of rākṣasas, was slain. I was merely the instrument; it was by your splendour that Rāvaṇa fell in battle with his host, his sons, his ministers and his kin. Great-souled Bharata brought you here when he heard that King Janaka's daughter had been carried off from the forest. A very long time has passed for all you great kings who stood ready, and so I think it right that you go home." Once more Rāma showed his humility, calling himself a mere instrument and giving the credit for the victory to the combined splendour of all his friends — the ideal of a leader. He thought too of their kingdoms, whose people had long been waiting for their kings' return. The kings answered him, filled with great joy: "By good fortune, Rāma, you are victorious and established in your own kingdom; by good fortune Sītā has been recovered; by good fortune your enemy has been defeated." Their threefold "by good fortune" poured out their joy. "This is our highest wish and our greatest joy, to see you victorious, Rāma, with your enemies slain. That you should praise us is worthy of you; but we, who deserve no praise, do not know how to praise as you do." They too were humble: they would not accept his praise but praised him in return. "We take our leave and go; you dwell always in our hearts. We remain bound to you, mighty-armed one, by great affection; may your affection for us last for ever, great king." It was courtesy that a guest does not leave without asking leave, and "you dwell always in our hearts" was a word of devotion. "Surely," they said, and filled with the greatest joy, eager to depart, the kings spoke to Rāghava with joined palms; and honoured by Rāma, they went each to his own country. So all the guests of the coronation were sent home, and in the next sarga they will send gifts to Rāma from their kingdoms.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

अहन्यहनि ३८.१ प्रतिदिनम्

सन्धिः: अहनि + अहनि → अहन्यहनि — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः: समासः नास्ति — वीप्सायां द्विरुक्तिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

पौरजानपदेषु ३८.१ नगरवासिषु ग्रामवासिषु च

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पौराः च जानपदाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

कतिपयाहःसु ३८.२ कैश्चित् दिनैः

सन्धिः: कतिपय + अहःसु → कतिपयाहःसु — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: कतिपयानि अहानि — कर्मधारयः
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

मिथिलाधिपम् ३८.२ जनकम्

सन्धिः: मिथिला + अधिपम् → मिथिलाधिपम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: मिथिलायाः अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

गतिरव्यग्रा ३८.३ स्थिरः आश्रयः

सन्धिः: गतिः + अव्यग्रा → गतिरव्यग्रा — विसर्गस्य रेफः
समासः: न व्यग्रा — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

तेजसोग्रेण ३८.३ तीव्रेण प्रभावेण

सन्धिः: तेजसा + उग्रेण → तेजसोग्रेण — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

सम्बन्धकपुरोगमाः ३८.४ विवाहसम्बन्धमूलाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सम्बन्धकः पुरोगमः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रीतयः’ इत्यस्य विशेषणम्)

रत्नान्यादाय ३८.५ रत्नानि गृहीत्वा

सन्धिः: रत्नानि + आदाय → रत्नान्यादाय — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘रत्नानि’ द्वितीया; ‘आदाय’ ल्यबन्तम्

पृष्ठतश्चानुयास्यति ३८.५ पश्चात् अनुगमिष्यति

सन्धिः: पृष्ठतः + च → पृष्ठतश्च — विसर्गस्य शकारः; च + अनुयास्यति → चानुयास्यति — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अनुयास्यति’ लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

संचितानि ३८.७ सङ्गृहीतानि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + चि’ क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

हृष्टमानसः ३८.८ प्रसन्नचित्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हृष्टं मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

आयत्तस्त्वं ३८.१० अधीनः

सन्धिः: आयत्ताः + त्वम् → आयत्तास्त्वम् इति अपेक्षिते मुद्रणे ‘आयत्तस्त्वं’ — विसर्गस्य सकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘आ + यत्’ क्तः
विभक्तिः: प्रथमा (मुद्रणे एकवचनरूपम्)

त्वदर्थमुपयास्यति ३८.११ तव कारणात् प्राप्स्यति

सन्धिः: त्वत् + अर्थम् → त्वदर्थम् — जश्त्वम्
समासः: त्वत्कृते — चतुर्थीतत्पुरुषः (अर्थशब्देन)
विभक्तिः: ‘उपयास्यति’ लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

लक्ष्मणेनानुयात्रेण ३८.१२ अनुगामिना लक्ष्मणेन

सन्धिः: लक्ष्मणेन + अनुयात्रेण → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अनुयात्रं करोति इति — अनुयात्रः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

त्वय्येवाक्षय्यमस्त्विति ३८.१३ त्वयि एव अविनाशि भवतु इति

सन्धिः: त्वयि + एव → त्वय्येव — यण्सन्धिः; एव + अक्षय्यम् → सवर्णदीर्घसन्धिः; अस्तु + इति → अस्त्विति — यण्सन्धिः
समासः: न क्षय्यम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘अक्षय्यम्’ प्रथमा; ‘अस्तु’ लोट्

केकयवर्धनः ३८.१४ केकयवंशस्य उन्नायकः युधाजित्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: केकयान् वर्धयति इति — उपपदसमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

हतेऽसुरे ३८.१५ असुरे हते सति

सन्धिः: हते + असुरे → हतेऽसुरे — पूर्वरूपसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)

अकुतोभयम् ३८.१६ निर्भयम्

सन्धिः: अकुतः + भयम् → अकुतोभयम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः: न कुतश्चित् भयं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

परिष्वज्येदमब्रवीत् ३८.१६ आलिङ्ग्य इदम् उक्तवान्

सन्धिः: परिष्वज्य + इदम् → परिष्वज्येदम् — गुणसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘परिष्वज्य’ ल्यबन्तम्; ‘अब्रवीत्’ लङ्

सुप्राकारां ३८.१८ सुदृढभित्तियुक्ताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शोभनाः प्राकाराः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

निरन्तरमुरोगतम् ३८.१९ अन्तरं विना वक्षसि लग्नम्

सन्धिः: निरन्तरम् + उरोगतम् — सन्धिकार्यं नास्ति; उरः + गतम् → उरोगतम् — विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः: उरसि गतः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

कृतानुज्ञः ३८.२० लब्धानुमतिः

सन्धिः: कृत + अनुज्ञः → कृतानुज्ञः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: कृता अनुज्ञा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मधुराक्षरम् ३८.२२ मधुरशब्दयुक्तम्

सन्धिः: मधुर + अक्षरम् → मधुराक्षरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: मधुराणि अक्षराणि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

परिरक्षिता ३८.२२ सम्यक् रक्षिता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘परि + रक्ष्’ क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

राक्षसाधमः ३८.२४ नीचः राक्षसः

सन्धिः: राक्षस + अधमः → राक्षसाधमः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: राक्षसेषु अधमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सपुत्रामात्यबान्धवः ३८.२५ पुत्रमन्त्रिबन्धुभिः सह

सन्धिः: पुत्र + अमात्य → पुत्रामात्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: पुत्रैः अमात्यैः बान्धवैः च सहितः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

रोचयाम्यतः ३८.२७ अतः उचितं मन्ये

सन्धिः: रोचयामि + अतः → रोचयाम्यतः — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘रोचयामि’ लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तम्)

हतशात्रवम् ३८.२९ विनष्टशत्रुम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हताः शात्रवाः येन तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्रशंसार्हं ३८.३० स्तुतियोग्यम्

सन्धिः: प्रशंसा + अर्हम् → प्रशंसार्हम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: प्रशंसाम् अर्हति इति — उपपदसमासः
विभक्तिः: प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्

गमनोत्सुकाः ३८.३३ प्रस्थानाय उत्कण्ठिताः

सन्धिः: गमन + उत्सुकाः → गमनोत्सुकाः — गुणसन्धिः
समासः: गमने उत्सुकाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्