विदितात्मनि
३७.१
आत्मज्ञानिनि
- सन्धिः
- विदित + आत्मनि → विदितात्मनि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विदितः आत्मा येन सः, तस्मिन् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — सप्तत्रिंशः सर्गः
रामस्य प्रबोधनं राजसभा च
अभिषेकानन्तरं प्रथमरात्रिः, वन्दिनां स्तुतिः, रामस्य प्रबोधनं नित्यकर्म च, मन्त्रिपुरोहितराजवानरराक्षसैः सह सभायाम् उपवेशनम्, धर्मकथाः
धर्मेण अभिषिक्ते रामे पौराणां हर्षवर्धिनी प्रथमा रात्रिः व्यतीता। प्रभाते नृपतिबोधकाः सौम्याः वन्दिनः राजभवनम् उपतस्थुः, किन्नराः इव शिक्षिताः रक्तकण्ठाः ते रामं तुष्टुवुः — ‘वीर सौम्य कौसल्याप्रीतिवर्धन, प्रबुध्यस्व; त्वयि सुप्ते सर्वं जगत् स्वपिति। तव विक्रमः विष्णोः इव, रूपम् अश्विनोः इव, बुद्धिः बृहस्पतेः इव; क्षमा पृथिव्याः, तेजः भास्करस्य, वेगः वायोः, गाम्भीर्यम् उदधेः इव; त्वयि श्रीः धर्मः कीर्तिः लक्ष्मीः च नित्यं प्रतिष्ठिताः।’ एवं स्तूयमानः रामः पाण्डुरास्तरणं शयनं त्यक्त्वा नारायणः शेषशय्यायाः इव उत्तस्थौ। सहस्रशः नराः जलपात्रैः उपतस्थुः; शुचिः भूत्वा अग्निं हुत्वा सः इक्ष्वाकुसेवितं देवागारं गत्वा देवान् पितॄन् विप्रान् अर्चयित्वा बाह्यकक्षां निर्जगाम। तत्र वसिष्ठप्रमुखाः मन्त्रिणः पुरोहिताः, नानाजनपदेश्वराः क्षत्रियाः, भरतलक्ष्मणशत्रुघ्नाः, मुदिताः किंकराः, सुग्रीवप्रमुखाः विंशतिः वानराः, चतुर्भिः राक्षसैः सह विभीषणः, निगमवृद्धाः कुलीनाः च तम् उपासन्त। ऋषिभिः राजभिः वानरैः राक्षसैः च परिवृतः रामः ऋषिसेवितात् सहस्राक्षात् अपि अधिकं विरुरोच; तत्र पुराणज्ञैः महात्मभिः धर्मसंयुक्ताः मधुराः कथाः कथ्यन्ते स्म।
१प्रथमरात्रेः अनन्तरं वन्दिनां प्रभातस्तुतिः
१अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे धर्मेण विदितात्मनि।
व्यतीता या निशा पूर्वा पौराणां हर्षवर्धिनी॥
२तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातर्नृपतिबोधकाः।
वन्दिनः समुपातिष्ठन्सौम्या नृपतिवेश्मनि॥
३ते रक्तकण्ठिनः सर्वे किन्नरा इव शिक्षिताः।
तुष्टुवुर्नृपतिं वीरं यथावत्सम्प्रहर्षिणः॥
४वीर सौम्य प्रबुध्यस्व कौसल्याप्रीतिवर्धन।
जगद्धि सर्वं स्वपिति त्वयि सुप्ते नराधिप॥
५विक्रमस्ते यथा विष्णो रूपं चैवाश्विनोरिव।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यः प्रजापतिसमो ह्यसि॥
६क्षमा ते पृथिवीतुल्या तेजसा भास्करोपमः।
वेगस्ते वायुना तुल्यो गाम्भीर्यमुदधेरिव॥
७अप्रकम्प्यो यथा स्थाणुश्चन्द्रे सौम्यत्वमीदृशम्।
नेदृशाः पार्थिवाः पूर्वं भवितारो नराधिप॥
८यथा त्वमसि दुर्धर्षो धर्मनित्यः प्रजाहितः।
न त्वां जहाति कीर्तिश्च लक्ष्मीश्च पुरुषर्षभ॥
९श्रीश्च धर्मश्च काकुत्स्थ त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ।
एताश्चान्याश्च मधुरा वन्दिभिः परिकीर्तिताः॥
१०सूताश्च संस्तवैर्दिव्यैर्बोधयन्ति स्म राघवम्।
स्तुतिभिः स्तूयमानाभिः प्रत्यबुध्यत राघवः॥
धर्मेण विदितात्मनि काकुत्स्थे अभिषिक्ते, पौराणां हर्षवर्धिनी या पूर्वा निशा, सा व्यतीता। तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातः नृपतिं बोधयितुं नियुक्ताः सौम्याः वन्दिनः राजभवने समुपातिष्ठन्। रक्तकण्ठाः मधुरस्वराः किन्नराः इव शिक्षिताः ते सर्वे सम्प्रहर्षिणः वीरं नृपतिं यथावत् तुष्टुवुः — ‘वीर, सौम्य, कौसल्यायाः प्रीतिवर्धन, प्रबुध्यस्व; नराधिप, त्वयि सुप्ते सर्वं जगत् स्वपिति। तव विक्रमः विष्णोः इव, रूपम् अश्विनोः इव; बुद्ध्या त्वं बृहस्पतेः तुल्यः, प्रजापतिसमः च असि। तव क्षमा पृथिव्याः तुल्या, तेजसा त्वं भास्करोपमः; वेगः वायुना तुल्यः, गाम्भीर्यम् उदधेः इव। स्थाणुः इव त्वं अप्रकम्प्यः, चन्द्रे इव त्वयि सौम्यत्वम्; नराधिप, ईदृशाः पार्थिवाः पूर्वं न भवितारः च न। पुरुषर्षभ, यथा त्वं दुर्धर्षः, धर्मनित्यः, प्रजाहितः असि, तस्मात् कीर्तिः लक्ष्मीः च त्वां न जहाति। काकुत्स्थ, श्रीः धर्मः च त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ।’ एताः अन्याः च मधुराः स्तुतयः वन्दिभिः परिकीर्तिताः। सूताः च दिव्यैः संस्तवैः राघवं बोधयन्ति स्म; स्तूयमानाभिः स्तुतिभिः राघवः प्रत्यबुध्यत। अस्मिन् सर्गे राज्ञः आदर्शः दिनचर्या वर्ण्यते — प्रबोधनं, शौचं, होमः, देवार्चनं, सभा च। वन्दिनां स्तुतिः केवलं प्रशंसा न, अपितु राजगुणानां स्मरणम् — पराक्रमः, रूपं, बुद्धिः, क्षमा, तेजः, वेगः, गाम्भीर्यं, स्थैर्यं, सौम्यता, धर्मनिष्ठा, प्रजाहितं च। ‘त्वयि सुप्ते जगत् स्वपिति’ इति वचनेन राज्ञः जागरणं प्रजानां जीवनस्य आधारः इति भावः — ब्राह्ममुहूर्ते राज्ञः उत्थानं कर्तव्यम्। प्रत्येकं गुणं कस्यचित् देवस्य प्रकृतेः वा गुणेन उपमितम् — एवं रामः सर्वदेवमयः इति सूच्यते। ‘नेदृशाः पार्थिवाः पूर्वं भवितारः’ इति रामस्य अद्वितीयत्वम्। अयं सर्गः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, तथापि मुद्रणे सङ्ख्यया सह स्थितः; तस्य विषयः रामस्य राजसभायाः वर्णनम्, यत् अग्रिमसर्गे राज्ञां विसर्जनस्य भूमिकां रचयति। वन्दिनः सूताः च राजभवने नियुक्ताः गायकाः — प्रभाते राजानं स्तुत्या जागरयितुं तेषां कर्तव्यम्; एषा प्राचीना राजपरम्परा। तेषां ‘किन्नराः इव शिक्षिताः’ इति विशेषणं तेषां सङ्गीतकौशलं दर्शयति। ‘प्रजापतिसमो ह्यसि’ इति रामस्य सृष्टिकर्तुः समत्वम् — सः प्रजानां पालकः पिता इव। स्तुतिषु अतिशयोक्तिः अस्ति, किन्तु रामस्य विषये सा सत्या एव इति कविः सूचयति। दशमे श्लोके सूतानां स्तुतिः अपि उक्ता — वन्दिनः सूताः च द्विविधाः गायकाः।
Kākutstha, who knew the Self, had been consecrated king according to dharma, and the first night after it passed, a night that filled the citizens with joy. This sarga describes the ideal day of a king — his waking, purification, fire-offering, worship and court — and prepares the ground for the next, in which the visiting kings are sent home. When that night had turned to dawn, the gentle bards whose office it was to wake the king came to the palace; it was an old royal custom that singers should rouse the king at daybreak with praise. Red-throated like kinnaras and well trained — skilled musicians — they sang the heroic king's praises duly and joyfully. "Wake, gentle hero, joy of Kausalyā! When you sleep, king, the whole world sleeps." The king's waking is the ground of his people's life, and so he must rise in the early hours. "Your valour is like Viṣṇu's, your beauty like that of the Aśvins; in understanding you equal Bṛhaspati, and you are like Prajāpati himself" — like the Creator, a father and protector to his people. "Your patience is like the earth's, your splendour like the sun's; your speed equals the wind's, your depth is like the ocean's. You are as unshakeable as Sthāṇu, and gentleness like yours is found only in the moon. There have been no kings like you before, lord of men, and there will be none. Because you are invincible, ever devoted to dharma and intent on your people's good, fame and fortune never leave you, bull among men; prosperity and dharma, Kākutstha, are forever established in you." The bards' praise was not mere flattery but a reminder of a king's virtues — valour, beauty, wisdom, patience, splendour, speed, depth, steadiness, gentleness, devotion to dharma and care for the people — and by likening each to a god or a force of nature they hinted that all the gods were present in Rāma. There was exaggeration in it, but in Rāma's case, the poet suggests, it was simply true. These and other sweet praises the bards sang, and the sūtas too, the other kind of court singers, woke Rāghava with divine hymns; and at the sound of their praises Rāghava awoke.
२रामस्य उत्थानं नित्यकर्म देवार्चनं च
११स तद्विहाय शयनं पाण्डुराच्छादनास्तृतम्।
उत्तस्थौ नागशयनाद्धरिर्नारायणो यथा॥
१२तमुत्थितं महात्मानं प्रह्वाः प्राञ्जलयो नराः।
सलिलं भाजनैः शुभ्रैरुपतस्थुः सहस्रशः॥
१३कृतोदकः शुचिर्भूत्वा काले हुतहुताशनः।
देवागारं जगामाशु पुण्यमिक्ष्वाकुसेवितम्॥
१४तत्र देवान्पितॄन्विप्रानर्चयित्वा यथाविधि।
बाह्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम जनैर्वृतः॥
सः पाण्डुरेण आच्छादनेन आस्तृतं शयनं विहाय, नागशयनात् हरिः नारायणः इव उत्तस्थौ। उत्थितं तं महात्मानं सहस्रशः नराः प्रह्वाः प्राञ्जलयः शुभ्रैः भाजनैः सलिलं गृहीत्वा उपतस्थुः। कृतोदकः शुचिः भूत्वा यथाकालं हुतहुताशनः सः इक्ष्वाकुभिः सेवितं पुण्यं देवागारम् आशु जगाम। तत्र देवान् पितॄन् विप्रान् च यथाविधि अर्चयित्वा जनैः वृतः रामः बाह्यकक्षान्तरं निर्जगाम। शेषशय्यातः नारायणस्य उत्थानेन उपमा रामस्य विष्णुत्वं स्मारयति — यथा विष्णुः योगनिद्रातः जागर्ति, तथा रामः। ‘पाण्डुराच्छादनास्तृतम्’ इति शय्यायाः श्वेतत्वं शेषनागस्य श्वेतत्वेन तुल्यम्। देवागारं ‘इक्ष्वाकुसेवितम्’ — कुलदेवतायाः मन्दिरं यत्र पूर्वजाः अपि पूजां कृतवन्तः; रामः कुलपरम्परां पालयति। देवपितृविप्राणाम् अर्चनं त्रिविधं ऋणं स्मारयति — देवर्णं, पितृऋणं, ऋषिऋणं च। अन्तःपुरात् बाह्यकक्षां गमनं — गृहजीवनात् राजकार्यं प्रति प्रस्थानम्; अयोध्यायाः राजभवने अनेकाः कक्षाः आसन्, बाह्या कक्षा सभास्थानम्। चतुर्णां श्लोकानां लघुः प्रकरणः, किन्तु राज्ञः शुचितायाः धर्मनिष्ठायाः च पूर्णं चित्रम्। ‘हुतहुताशनः’ इति अग्निहोत्रस्य नित्यत्वं दर्शयति।
He left his bed, spread with white coverings, and rose as Hari Nārāyaṇa rises from his serpent-couch — the white bed like the white serpent Śeṣa, and Rāma waking as Viṣṇu wakes from his yogic sleep, a reminder of his divinity. As the great-souled one rose, men by the thousand bowed with joined palms and waited on him with water in shining vessels. Having washed and purified himself, and made his offering to the sacred fire at the proper time — the daily fire-rite never neglected — he went quickly to the holy temple frequented by the Ikṣvākus, the shrine of the family god where his forefathers too had worshipped; so he kept the traditions of his line. There he duly worshipped the gods, the ancestors and the brāhmaṇas — a reminder of the three debts every man owes, to the gods, the forefathers and the seers — and then, surrounded by people, he went out to the outer court. The palace of Ayodhyā had many courts, and the outer one was the hall of assembly: leaving the inner apartments for it meant passing from home life to the business of the kingdom. This short passage gives a full picture of a king's purity and devotion to dharma.
३राजसभायां मन्त्रिराजभ्रातृवानरराक्षसानाम् उपवेशनं, धर्मकथाः
१५उपतस्थुर्महात्मानो मन्त्रिणः सपुरोहिताः।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे दीप्यमाना इवाग्नयः॥
१६क्षत्रियाश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः।
रामस्योपाविशन्पार्श्वे शक्रस्येव यथामराः॥
१७भरतो लक्ष्मणश्चात्र शत्रुघ्नश्च महायशाः।
उपासांचक्रिरे हृष्टा वेदास्त्रय इवाध्वरम्॥
१८याताः प्राञ्जलयो भूत्वा किंकरा मुदिताननाः।
मुदिता नाम पार्श्वस्था बहवः समुपाविशन्॥
१९वानराश्च महावीर्या विंशतिः कामरूपिणः।
सुग्रीवप्रमुखा राममुपासन्ते महौजसः॥
२०विभीषणश्च रक्षोभिश्चतुर्भिः परिवारितः।
उपासते महात्मानं धनेशमिव गुह्यकः॥
२१तथा निगमवृद्धाश्च कुलीना ये च मानवाः।
शिरसा वन्द्य राजानमुपासन्ते विचक्षणाः॥
२२तथा परिवृतो राजा श्रीमद्भिरृषिभिर्वरैः।
राजभिश्च महावीर्यैर्वानरैश्च सराक्षसैः॥
२३यथा देवेश्वरो नित्यमृषिभिः समुपास्यते।
अधिकस्तेन रूपेण सहस्राक्षाद्विरोचते॥
२४तेषां समुपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः।
कथ्यन्ते धर्मसंयुक्ताः पुराणज्ञैर्महात्मभिः॥
तत्र दीप्यमानाः अग्नयः इव वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे महात्मानः मन्त्रिणः पुरोहिताः च उपतस्थुः। नानाजनपदानाम् ईश्वराः महात्मानः क्षत्रियाः, शक्रस्य पार्श्वे अमराः इव, रामस्य पार्श्वे उपाविशन्। भरतः लक्ष्मणः महायशाः शत्रुघ्नः च हृष्टाः, त्रयः वेदाः अध्वरम् इव, रामम् उपासांचक्रिरे। मुदिताननाः किंकराः प्राञ्जलयः आगत्य — मुदिताः नाम — बहवः पार्श्वे समुपाविशन्। महावीर्याः कामरूपिणः महौजसः सुग्रीवप्रमुखाः विंशतिः वानराः रामम् उपासन्त। चतुर्भिः राक्षसैः परिवृतः विभीषणः, धनेशं गुह्यकः इव, महात्मानम् उपासते। निगमेषु वृद्धाः कुलीनाः विचक्षणाः मानवाः च शिरसा राजानं वन्दित्वा उपासन्ते। एवं श्रीमद्भिः ऋषिभिः, महावीर्यैः राजभिः, वानरैः राक्षसैः च परिवृतः राजा — यथा देवेश्वरः ऋषिभिः नित्यम् उपास्यते, तेन रूपेण सहस्राक्षात् अपि अधिकं विरोचते। तेषु समुपविष्टेषु पुराणज्ञैः महात्मभिः ताः ताः धर्मसंयुक्ताः सुमधुराः कथाः कथ्यन्ते स्म। सभायाः वर्णने क्रमः ध्येयः — प्रथमं पुरोहिताः मन्त्रिणः च, ततः क्षत्रियाः राजानः, ततः भ्रातरः, ततः सेवकाः, ततः वानराः, ततः राक्षसाः, अन्ते विद्वांसः नागरिकाः। एवं रामराज्ये सर्वे वर्गाः सभायां स्थानं लभन्ते। विंशतिः वानराः इति — मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां तेषां नामानि दत्तानि: सुग्रीवः, अङ्गदः, हनूमान्, जाम्बवान्, सुषेणः, तारः, नीलः, नलः, मैन्दः, द्विविदः, कुमुदः, शरभः, शतबलिः, गन्धमादनः, गजः, गवाक्षः, गवयः, धूम्रः, रम्भः, ज्योतिमुखः च। विभीषणस्य चत्वारः राक्षसाः तस्य मन्त्रिणः — अनलः, पनसः, सम्पातिः, प्रमतिः इति युद्धकाण्डे प्रसिद्धाः। त्रयाणां भ्रातॄणां त्रिवेदैः सह उपमा — यथा त्रयः वेदाः यज्ञं सेवन्ते तथा ते रामम्। राजसभायां सर्वेषाम् उपस्थितिः रामराज्यस्य समावेशकत्वं दर्शयति — मनुष्याः, वानराः, राक्षसाः च एकस्मिन् एव स्थाने राजानं सेवन्ते; युद्धे मित्राणि अधुना राज्ये सहभागिनः। रामस्य शोभा इन्द्रात् अपि अधिका इति — यतः इन्द्रः केवलं देवैः ऋषिभिः च सेव्यते, रामः तु मनुष्यैः वानरैः राक्षसैः च। सर्गस्य अन्ते धर्मकथानां श्रवणम् — राज्ञः सभा केवलं शासनस्य स्थानं न, अपितु ज्ञानस्य धर्मस्य च केन्द्रम्। अनन्तरसर्गे एतस्याः एव सभायाः प्रसङ्गे जनकादीनां विसर्जनं वर्ण्यते। विभीषणस्य उपमा — गुह्यकैः सेवितः कुबेरः; कुबेरः विभीषणस्य भ्राता एव, अतः उपमा सार्थका। ‘मुदिता नाम’ सेवकाः — तेषां नाम एव तेषां स्वभावं वदति।
There Vasiṣṭha and all the other great-souled ministers and priests came to attend him, shining like blazing fires. The great-souled kṣatriyas, lords of many lands, sat beside Rāma as the immortals sit beside Śakra. Bharata, Lakṣmaṇa and illustrious Śatrughna attended him joyfully, as the three Vedas attend upon a sacrifice. Attendants with smiling faces, called the Muditas — their very name, "the glad ones", told their nature — came in great numbers with joined palms and sat down beside him. Twenty monkeys of great valour, able to take any form, mighty in energy, attended on Rāma, led by Sugrīva: Sugrīva, Aṅgada, Hanumān, Jāmbavān, Suṣeṇa, Tāra, Nīla, Nala, Mainda, Dvivida, Kumuda, Śarabha, Śatabali, Gandhamādana, Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Dhūmra, Rambha and Jyotimukha. Vibhīṣaṇa, with four rākṣasas around him — his ministers Anala, Panasa, Sampāti and Pramati, known from the Yuddha Kāṇḍa — attended the great-souled king as a guhyaka attends the lord of wealth, an apt image, for Kubera was Vibhīṣaṇa's own brother. And men wise in the Vedas, of noble family and discerning, bowed their heads to the king and waited on him. The order of the assembly is worth noticing: first the priests and ministers, then the kṣatriya kings, then the brothers, then the attendants, then the monkeys, then the rākṣasas, and last the learned citizens; in Rāma's kingdom every class had its place at court. Men, monkeys and rākṣasas served the king in one hall: those who had been allies in war were now partners in the kingdom. So surrounded by glorious sages, by kings of great valour, by monkeys and by rākṣasas, the king in that splendour outshone even thousand-eyed Indra, who is attended by the sages every day — for Indra is served only by gods and seers, but Rāma by men, monkeys and rākṣasas too. When they were all seated, great-souled men learned in the ancient lore told many sweet tales full of dharma. A king's court was not only the seat of government but a centre of learning and of dharma; and it is in this same assembly that the next sarga tells of the sending home of Janaka and the other kings.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
हर्षवर्धिनी
३७.१
आनन्दवर्धिका
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हर्षं वर्धयति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
व्युष्टायां
३७.२
प्रभातायाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + वस्’ (उच्छने) क्तान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नृपतिबोधकाः
३७.२
राजानं जागरयन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नृपतिं बोधयन्ति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
रक्तकण्ठिनः
३७.३
मधुरकण्ठाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रक्तः कण्ठः येषाम् — इनि-प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सम्प्रहर्षिणः
३७.३
अतीव हृष्टाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + प्र + हृष्’ णिनि-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
कौसल्याप्रीतिवर्धन
३७.४
मातुः कौसल्यायाः आनन्दवर्धक
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कौसल्यायाः प्रीतिं वर्धयति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
चैवाश्विनोरिव
३७.५
अश्विनीकुमारयोः इव च
- सन्धिः
- च + एव → चैव — वृद्धिसन्धिः; एव + अश्विनोः → एवाश्विनोः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अश्विनोः + इव → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अश्विनोः’ षष्ठी, द्विवचनम्
भास्करोपमः
३७.६
सूर्यसदृशः
- सन्धिः
- भास्कर + उपमः → भास्करोपमः — गुणसन्धिः
- समासः
- भास्करः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
गाम्भीर्यमुदधेरिव
३७.६
समुद्रस्य गभीरता इव
- सन्धिः
- उदधेः + इव → उदधेरिव — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘गाम्भीर्यम्’ प्रथमा; ‘उदधेः’ षष्ठी
अप्रकम्प्यो
३७.७
अचलः
- सन्धिः
- ‘अप्रकम्प्यः + यथा’ → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
- समासः
- न प्रकम्प्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भवितारो
३७.७
भविष्यन्ति
- सन्धिः
- ‘भवितारः + नराधिप’ → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- लुट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (‘भू’ धातोः)
धर्मनित्यः
३७.८
सदा धर्मपरः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मे नित्यः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पुरुषर्षभ
३७.८
नरश्रेष्ठ
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषः ऋषभः इव — उपमितकर्मधारयः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
संस्तवैर्दिव्यैर्बोधयन्ति
३७.१०
दिव्यस्तोत्रैः जागरयन्ति
- सन्धिः
- संस्तवैः + दिव्यैः → विसर्गस्य रेफः; दिव्यैः + बोधयन्ति → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘संस्तवैः दिव्यैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘बोधयन्ति’ लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
प्रत्यबुध्यत
३७.१०
जागरितवान्
- सन्धिः
- प्रति + अबुध्यत → प्रत्यबुध्यत — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
पाण्डुराच्छादनास्तृतम्
३७.११
श्वेतवस्त्रेण आवृतम्
- सन्धिः
- पाण्डुर + आच्छादन → सवर्णदीर्घसन्धिः; आच्छादन + आस्तृतम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पाण्डुरेण आच्छादनेन आस्तृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नागशयनाद्धरिर्नारायणो
३७.११
शेषशय्यायाः विष्णुः इव
- सन्धिः
- शयनात् + हरिः → शयनाद्धरिः — जश्त्वं पूर्वसवर्णश्च; हरिः + नारायणः → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- नागः शयनं यस्य — बहुव्रीहिः / नागस्य शयनम्
- विभक्तिः
- ‘नागशयनात्’ पञ्चमी; ‘हरिः नारायणः’ प्रथमा
कृतोदकः
३७.१३
कृतस्नानाचमनः
- सन्धिः
- कृत + उदकः → कृतोदकः — गुणसन्धिः
- समासः
- कृतम् उदककार्यं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हुतहुताशनः
३७.१३
येन अग्नौ होमः कृतः
- सन्धिः
- हुत + अशन → हुताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हुतः हुताशनः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
इक्ष्वाकुसेवितम्
३७.१३
इक्ष्वाकुवंशीयैः पूजितम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- इक्ष्वाकुभिः सेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
बाह्यकक्षान्तरं
३७.१४
बहिःस्थितं सभागृहम्
- सन्धिः
- कक्षा + अन्तरम् → कक्षान्तरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बाह्या कक्षा, तस्याः अन्तरम् — कर्मधारयगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वसिष्ठप्रमुखाः
३७.१५
वसिष्ठादयः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वसिष्ठः प्रमुखः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
नानाजनपदेश्वराः
३७.१६
विविधदेशानां राजानः
- सन्धिः
- पद + ईश्वराः → पदेश्वराः — गुणसन्धिः
- समासः
- नानाजनपदानाम् ईश्वराः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
उपासांचक्रिरे
३७.१७
सेवितवन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — आम्-प्रत्ययान्तः ‘उप + आस्’ लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
वेदास्त्रय
३७.१७
त्रयः वेदाः
- सन्धिः
- वेदाः + त्रयः → वेदास्त्रयः — विसर्गस्य सकारः; परतः विसर्गलोपः (‘त्रय इव’)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
मुदिताननाः
३७.१८
प्रसन्नमुखाः
- सन्धिः
- मुदित + आननाः → मुदिताननाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मुदितम् आननं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
निगमवृद्धाश्च
३७.२१
वेदज्ञानेन वृद्धाः
- सन्धिः
- वृद्धाः + च → वृद्धाश्च — विसर्गस्य शकारः
- समासः
- निगमेषु वृद्धाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
श्रीमद्भिरृषिभिर्वरैः
३७.२२
शोभायुक्तैः श्रेष्ठैः ऋषिभिः
- सन्धिः
- श्रीमद्भिः + ऋषिभिः → विसर्गस्य रेफः; ऋषिभिः + वरैः → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
पुराणज्ञैर्महात्मभिः
३७.२४
पुराणवेत्तृभिः महापुरुषैः
- सन्धिः
- पुराणज्ञैः + महात्मभिः → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- पुराणानि जानन्ति इति पुराणज्ञाः — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्