- सन्धिः
- वध + अर्दितः → वधार्दितः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पुत्रस्य वधेन अर्दितः — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — षट्त्रिंशः सर्गः
हनूमते वरप्रदानं शापः अगस्त्यादीनां प्रस्थानं च
ब्रह्मणा शिशोः पुनर्जीवनम्, वायोः प्रसादः, इन्द्रादिदेवानां वराः, हनूमतः बाल्यचापल्यम्, भृग्वङ्गिरसां शापः, वालिसुग्रीवयोः राज्यम्, हनूमतः गुणवर्णनम्, रामस्य यज्ञनिमन्त्रणम्, ऋषीणां प्रस्थानम्
पुत्रवधार्दितः वायुः शिशुं गृहीत्वा ब्रह्मणः पुरतः उत्तस्थौ, त्रिः उपस्थाय पादयोः पपात। ब्रह्मा हस्तेन शिशुं परिमृष्टवान्; सः जलसिक्तं सस्यम् इव पुनः जीवितः। प्रसन्नः वायुः पूर्ववत् सर्वभूतेषु चचार, प्रजाः मुदिताः। ब्रह्मा देवान् अवदत् — अनेन शिशुना युष्माकं महत् कार्यं भविष्यति, अतः वायोः तुष्टये वरान् दत्त। इन्द्रः ‘हनुः हतः अतः हनूमान्’ इति नाम वज्रावध्यत्वं च ददौ; सूर्यः तेजसः शतांशं शास्त्रज्ञानं च; वरुणः यमः कुबेरः शङ्करः विश्वकर्मा च स्वायुधेभ्यः अवध्यत्वं; ब्रह्मा ब्रह्मदण्डेभ्यः अवध्यत्वं दीर्घायुष्यं च; ततः ब्रह्मा वायुं प्रति ‘तव पुत्रः अजेयः कामरूपः कामगः कीर्तिमान् रावणोत्सादनकर्ता च भविष्यति’ इति अवदत्। वरैः दर्पितः बालः आश्रमेषु ऋषीणां यज्ञपात्राणि अभनक्; ऋषयः ‘चिरं स्वबलं न ज्ञास्यसि, कीर्तौ स्मारितायां तु बलं वर्धिष्यते’ इति शेपुः। ततः ऋक्षरजसः अनन्तरं वाली राजा सुग्रीवः युवराजः च अभवत्; हनूमतः सुग्रीवेण सह आबाल्यं सख्यम्; शापात् सः वालिसुग्रीवकलहे स्वबलं न अस्मरत्। अगस्त्यः हनूमतः व्याकरणादिविद्यां गुणांश्च प्रशंसति, वानराः सुरैः रामार्थं सृष्टाः इति वदति। रामः ऋषीन् यज्ञेषु सदस्याः भवितुं निमन्त्र्य विसृजति; सायं च अन्तःपुरं प्रविशति।
१ब्रह्मणा शिशोः पुनर्जीवनं, वायोः प्रसादः, देवानां वरप्रार्थना
१ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दितः।
शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः॥
२चलकुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः।
पादयोर्न्यपतद्वायुस्त्रिरुपस्थाय वेधसे॥
३तं तु वेदविदा तेन लम्बाभरणशोभिना।
वायुमुत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं परिमृष्टवान्॥
४स्पृष्टमात्रस्ततः सोऽथ सलीलं पद्मजन्मना।
जलसिक्तं यथा सस्यं पुनर्जीवितमाप्तवान्॥
५प्राणवन्तमिमं दृष्ट्वा प्राणो गन्धवहो मुदा।
चचार सर्वभूतेषु संनिरुद्धं यथा पुरा॥
६मरुद्रोधाद्विनिर्मुक्तास्ताः प्रजा मुदिताऽभवन्।
शीतवातविनिर्मुक्ताः पद्मिन्य इव साम्बुजाः॥
७ततस्त्रियुग्मस्त्रिककुत्त्रिधामा त्रिदशार्चितः।
उवाच देवता ब्रह्मा मारुतप्रियकाम्यया॥
८भो महेन्द्राग्निवरुणा महेश्वरधनेश्वराः।
जानतामपि वः सर्वं वक्ष्यामि श्रूयतां हितम्॥
९अनेन शिशुना कार्यं कर्तव्यं वो भविष्यति।
तद्ददध्वं वरान्सर्वे मारुतस्यास्य तुष्टये॥
पितामहं दृष्ट्वा पुत्रवधेन पीडितः वायुः तं शिशुं गृहीत्वा धातुः पुरतः उत्तस्थौ। चञ्चलकुण्डलः, मौलौ स्रजं धारयन्, सुवर्णाभरणभूषितः सः त्रिः उपस्थाय वेधसः पादयोः न्यपतत्। लम्बमानैः आभरणैः शोभितेन वेदविदा ब्रह्मणा वायुम् उत्थाप्य हस्तेन सः शिशुः परिमृष्टः। पद्मजन्मना लीलया स्पृष्टमात्रः सः शिशुः जलसिक्तं सस्यम् इव पुनः जीवितं प्राप्तवान्। प्राणवन्तम् इमं पुत्रं दृष्ट्वा प्राणः गन्धवहः वायुः मुदा पूर्ववत् सर्वभूतेषु निरुद्धं प्राणं संचारयन् चचार। वायोः निरोधात् विमुक्ताः ताः प्रजाः, शीतवातात् विमुक्ताः कमलिन्यः साम्बुजाः इव, मुदिताः अभवन्। ततः त्रियुग्मः त्रिककुत् त्रिधामा त्रिदशार्चितः देवः ब्रह्मा मारुतस्य प्रियं कर्तुम् इच्छन् अवदत् — ‘भोः महेन्द्र, अग्ने, वरुण, महेश्वर, धनेश्वर, यूयं सर्वं जानीथ एव, तथापि हितं वक्ष्यामि, श्रूयताम्। अनेन शिशुना युष्माकं महत् कार्यं कर्तव्यं भविष्यति; तस्मात् अस्य मारुतस्य तुष्टये सर्वे वरान् ददध्वम्।’ ब्रह्मणः स्पर्शः एव जीवनप्रदः — एतत् सृष्टिकर्तुः सामर्थ्यम्। ‘जलसिक्तं यथा सस्यम्’ इति उपमा सरला सुन्दरी च — शुष्कं सस्यं जलेन पुनः हरितं भवति तथा शिशुः। प्रजानां आनन्दस्य उपमा ‘शीतवातविनिर्मुक्ताः पद्मिन्यः’ — हिमकाले म्लानाः कमलिन्यः वसन्ते पुनः विकसन्ति। ब्रह्मणः विशेषणानि गूढार्थानि — ‘त्रियुग्मः’ इति त्रिभिः युग्मैः (ऐश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यैः) युक्तः, ‘त्रिककुत्’ इति त्रिमूर्तिः, ‘त्रिधामा’ इति त्रिलोकरूपगृहे निवसन्, ‘त्रिदशार्चितः’ इति त्रिभिः दशाभिः युक्तैः देवैः पूजितः — हिन्दीभाष्यस्य टिप्पण्यनुसारम्। ब्रह्मा देवेभ्यः आदेशं न ददाति, अपितु ‘हितं वक्ष्यामि’ इति उपदिशति — भविष्ये रावणवधे अस्य साहाय्यं तेषाम् एव हिताय। वायोः विनयः अत्र दर्शनीयः — यः क्षणपूर्वं समग्रं जगत् निरुद्धवान्, सः ब्रह्मणः पुरतः त्रिः प्रणमति, पादयोः पतति च। तस्य क्रोधः अहंकारात् न, अपितु पुत्रशोकात्; अतः शोके निवृत्ते क्रोधः अपि निवर्तते। ‘प्राणो गन्धवहः’ इति वायोः द्वे नामनी — सः सर्वेषां प्राणः, गन्धान् च वहति। तस्य पुनः संचारेण सर्वेषां श्वासः प्रत्यागतः, यज्ञाः स्वाध्यायः च पुनः प्रवृत्ताः। पञ्चमे श्लोके ‘संनिरुद्धं यथा पुरा’ इति — निरोधात् पूर्वं यथा, तथा पुनः।
"Seeing the Grandfather, the Wind, stricken by the harm done to his son, took the child up and rose to stand before the Creator. With his earrings swinging, a garland on his head and golden ornaments on his body, he approached the Ordainer three times and fell at his feet." The Wind's humility is worth noticing: a moment before he had stopped the breath of the whole world, and now he bowed three times and fell at Brahmā's feet; his anger had come not from pride but from grief for his son, and when the grief ended the anger ended too. "Then Brahmā, knower of the Veda, adorned with hanging ornaments, raised the Wind up and stroked the child with his hand. At that playful touch of the lotus-born god the child came back to life, like a crop sprinkled with water" — as a withered crop turns green again when watered; the Creator's touch alone gives life. "Seeing his son alive, the Wind — the breath of all and bearer of fragrance — joyfully began to move again through all beings, as he had before he held himself back." With his movement restored, everyone's breath returned and the sacrifices and recitations began again. "Freed from the Wind's obstruction, the creatures rejoiced like lotus-pools freed from the cold wind" — lotuses that wilt in the winter blooming again in spring. "Then Brahmā — possessed of the three pairs, the three peaks, dwelling in the three abodes, worshipped by the gods — wishing to please the Wind, spoke." These epithets carry hidden meanings: the three pairs are lordship and valour, fame and fortune, knowledge and detachment; the three peaks are the threefold form of the godhead; the three abodes are the three worlds that are his home; and he is worshipped by the thirty gods. "'Great Indra, Agni, Varuṇa, Maheśvara and lord of wealth,' he said, 'you know it all already, yet I will tell you what is for your good; listen. This child will accomplish a great task of yours, so all of you grant him boons, to please the Wind.'" Brahmā did not command the gods but counselled them, for the child's help in the slaying of Rāvaṇa would be for their own good.
२इन्द्रसूर्यादीनां वरप्रदानम्
१०ततः सहस्रनयनः प्रीतियुक्तः शुभाननः।
कुशेशयमयीं मालामुत्क्षेप्येदं वचोऽब्रवीत्॥
११मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा हतः।
नाम्ना वै कपिशार्दूलो भविता हनुमानिति॥
१२अहमस्य प्रदास्यामि परमं वरमद्भुतम्।
इतः प्रभृति वज्रस्य ममावध्यो भविष्यति॥
१३मार्तण्डस्त्वब्रवीत्तत्र भगवांस्तिमिरापहः।
तेजसोऽस्य मदीयस्य ददामि शतिकां कलाम्॥
१४यदा च शास्त्राण्यध्येतुं शक्तिरस्य भविष्यति।
तदास्य शास्त्रं दास्यामि येन वाग्मी भविष्यति।
न चास्य भविता कश्चित्सदृशः शास्त्रदर्शने॥
१५वरुणश्च वरं प्रादान्नास्य मृत्युर्भविष्यति।
वर्षायुतशतेनापि मत्पाशादुदकादपि॥
१६यमो दण्डादवध्यत्वमरोगत्वं च दत्तवान्।
वरं ददामि संतुष्ट अविषादं च संयुगे॥
१७गदेयं मामिका नैनं संयुगेषु वधिष्यति।
इत्येवं धनदः प्राह तदा ह्येकाक्षिपिङ्गलः॥
१८मत्तो मदायुधानां च अवध्योऽयं भविष्यति।
इत्येवं शङ्करेणापि दत्तोऽस्य परमो वरः॥
१९विश्वकर्मा च दृष्ट्वेमं बालसूर्योपमं शिशुम्।
शिल्पिनां प्रवरः प्रादाद्वरमस्य महामतिः॥
२०मत्कृतानि च शस्त्राणि यानि दिव्यानि तानि च।
तैरवध्यत्वमापन्नश्चिरजीवी भविष्यति॥
२१दीर्घायुश्च महात्मा च ब्रह्मा तं प्राब्रवीद्वचः।
सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्योऽयं भविष्यति॥
ततः प्रीतियुक्तः शुभाननः सहस्रनयनः इन्द्रः कमलमयीं मालां उत्क्षिप्य इदं वचः अब्रवीत् — ‘मम करात् सृष्टेन वज्रेण अस्य हनुः हतः, अतः अयं कपिशार्दूलः हनूमान् इति नाम्ना भविष्यति। अहम् अस्मै परमम् अद्भुतं वरं ददामि — इतः प्रभृति अयं मम वज्रस्य अवध्यः भविष्यति।’ तत्र तिमिरापहः भगवान् मार्तण्डः अब्रवीत् — ‘अस्मै मम तेजसः शतांशं ददामि। यदा अस्य शास्त्राणि अध्येतुं शक्तिः भविष्यति, तदा अस्मै शास्त्रं दास्यामि, येन अयं वाग्मी भविष्यति; शास्त्रदर्शने अस्य सदृशः कश्चित् न भविष्यति।’ वरुणः वरं ददौ — ‘वर्षाणाम् अयुतशतेन अपि अस्य मम पाशात् उदकात् च मृत्युः न भविष्यति।’ यमः स्वदण्डात् अवध्यत्वम् आरोग्यं च दत्तवान्, ‘संतुष्टः अहं युद्धे अविषादं वरं ददामि’ इति च अवदत्। पिङ्गलैकनेत्रः धनदः कुबेरः अवदत् — ‘इयं मम गदा युद्धेषु एनं न वधिष्यति।’ ‘मत्तः मम आयुधेभ्यः च अयम् अवध्यः भविष्यति’ इति शङ्करेण अपि परमः वरः दत्तः। शिल्पिनां प्रवरः महामतिः विश्वकर्मा बालसूर्योपमम् इमं शिशुं दृष्ट्वा वरं ददौ — ‘मया कृतानि यानि दिव्यानि शस्त्राणि, तैः अवध्यत्वं प्राप्य अयं चिरजीवी भविष्यति।’ ब्रह्मा अपि तं ‘दीर्घायुः महात्मा च भविष्यति, सर्वेषां ब्रह्मदण्डानाम् अवध्यः च’ इति अब्रवीत्। प्रत्येकः देवः स्वकीयात् आयुधात् एव अवध्यत्वं ददाति — एवं सर्वतः सः सुरक्षितः। इन्द्रस्य वरः प्रथमः, यतः सः एव अपराधी; सः नामकरणेन अपि स्वस्य दोषं स्मारयति। सूर्यस्य वरः विशिष्टः — तेजः शास्त्रं च; अग्रे हनूमान् सूर्यात् एव व्याकरणम् अधीतवान् इति वक्ष्यते। कुबेरः ‘एकाक्षिपिङ्गलः’ इति — पार्वत्याः दर्शनात् तस्य एकं नेत्रं पिङ्गलं जातम् इति कथा। चतुर्दशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। विंशतितमः श्लोकः (विश्वकर्मणः वरः) मुद्रणे समीक्षितात् भिन्नशब्दैः, तथापि समानार्थः। वरप्रदानस्य क्रमः अपि सार्थकः — प्रथमं अपराधी इन्द्रः, ततः सूर्यः यस्य समीपं शिशुः गतः, ततः लोकपालाः वरुणयमकुबेराः, ततः शङ्करः, विश्वकर्मा, अन्ते स्वयं ब्रह्मा। एवं सर्वे प्रधानाः देवाः शिशवे वरान् ददति, येन सः सर्वदेवानां अनुग्रहपात्रं भवति। यमस्य वरः द्विविधः — दण्डात् अवध्यत्वम्, आरोग्यं च; तस्य ‘अविषादः’ इति वरः युद्धे कदापि निराशा न भविष्यति इति। चतुर्दशे श्लोके सूर्यस्य वरः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — शास्त्राध्ययनशक्तिः, शास्त्रदानं वाग्मित्वं च, शास्त्रदर्शने असमत्वं च। ब्रह्मणः वरः (२१) मुद्रणे ‘दीर्घायुश्च महात्मा च’ इति प्रथमे अर्धे, ‘सर्वेषां ब्रह्मदण्डानाम्…’ इति द्वितीये — समीक्षिते अयं क्रमः विपरीतः। दशमे श्लोके इन्द्रः कुशेशयमयीं मालाम् उत्क्षिप्य वदति — प्रसन्नतायाः चिह्नम्।
"Then thousand-eyed Indra, well pleased and with a gracious face, raised his garland of lotuses — a sign of his pleasure — and said, 'Since his jaw, hanu, was struck by the thunderbolt loosed from my hand, this tiger among monkeys shall be known by the name Hanumān. And I give him a supreme and wonderful boon: from this day on my thunderbolt shall never slay him.'" Indra gave the first boon, since he was the one at fault, and in naming the child he even kept the memory of his own offence. "Then the blessed Mārtaṇḍa, the Sun, dispeller of darkness, said, 'I give him a hundredth part of my own splendour. And when he is able to study the śāstras, I will give him learning, so that he will be eloquent; no one will equal him in understanding the śāstras.'" The Sun's boon was special, splendour and learning, and it will soon be told how Hanumān learned grammar from the Sun himself. "Varuṇa gave the boon that even in a hundred times ten thousand years he would not die by Varuṇa's noose or by water. Yama gave him freedom from death by his staff, and freedom from sickness, and said, 'I am pleased, and I grant him the boon of never losing heart in battle.'" Yama's gift was twofold — immunity from his staff and health — and never to despair in battle. "'This mace of mine shall never kill him in battle,' said the lord of wealth, Kubera, tawny in one eye" — for, the story goes, one of his eyes turned tawny when he looked upon Pārvatī. "'He shall not be slain by me or by my weapons' — this supreme boon Śaṅkara too bestowed. And Viśvakarman, best of craftsmen and great of mind, seeing the child shining like the young sun, gave him a boon: 'He shall be safe from every divine weapon I have made, and he shall live long.' And Brahmā said, 'He shall be long-lived and great-souled, and no Brahmā-staff shall slay him.'" Each god gave immunity from his own weapon, so that the child was protected on every side. The order of the boons is meaningful: first Indra, the offender; then the Sun, whom the child had flown to; then the world-guardians Varuṇa, Yama and Kubera; then Śaṅkara and Viśvakarman; and last Brahmā himself. So all the chief gods gave him boons, and he became the object of every god's favour.
३ब्रह्मणः वायुं प्रति आशीः, देवानां प्रस्थानं, वायोः गृहगमनम्
२२ततः सुराणां तु वरैर्दृष्ट्वा ह्येनमलङ्कृतम्।
चतुर्मुखस्तुष्टमना वायुमाह जगद्गुरुः॥
२३अमित्राणां भयकरो मित्राणामभयंकरः।
अजेयो भविता पुत्रस्तव मारुत मारुतिः॥
२४कामरूपः कामचारी कामगः प्लवतां वरः।
भवत्यव्याहतगतिः कीर्तिमांश्च भविष्यति॥
२५रावणोत्सादनार्थानि रामप्रीतिकराणि च।
रोमहर्षकराण्येव कर्ता कर्माणि संयुगे॥
२६एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य मारुतं त्वमरैः सह।
यथागतं ययुः सर्वे पितामहपुरोगमाः॥
२७सोऽपि गन्धवहः पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत्।
अञ्जनायास्तमाख्याय वरदत्तं विनिर्गतः॥
सुराणां वरैः अलङ्कृतम् एनं दृष्ट्वा तुष्टमनाः जगद्गुरुः चतुर्मुखः वायुम् आह — ‘मारुत, तव पुत्रः मारुतिः अमित्राणां भयकरः, मित्राणाम् अभयंकरः, अजेयः च भविष्यति। कामरूपः कामचारी कामगः प्लवतां वरः सः अव्याहतगतिः कीर्तिमान् च भविष्यति। युद्धे रावणस्य उत्सादनार्थानि रामस्य प्रीतिकराणि रोमहर्षकराणि कर्माणि सः करिष्यति।’ एवम् उक्त्वा तं मारुतम् आमन्त्र्य पितामहपुरोगमाः सर्वे अमरैः सह यथागतं ययुः। सः गन्धवहः अपि पुत्रं गृहीत्वा गृहम् आनयत्, अञ्जनायै तं वरदत्तम् आख्याय निर्गतः। ब्रह्मणः वचने हनूमतः भावि चरितं संक्षेपेण वर्णितम् — रावणस्य उत्सादनं, रामस्य प्रीतिः च; एतत् भविष्यवाणी रामायणस्य सुन्दरयुद्धकाण्डयोः सारः। ‘कामरूपः’ इति इच्छानुसारं रूपधारणम् — हनूमान् सुन्दरकाण्डे सूक्ष्मरूपं महारूपं च धारितवान्। ‘अव्याहतगतिः’ इति तस्य गतेः कुत्रापि विघ्नः न भवति। चतुर्विंशः श्लोकः (‘कामरूपः कामचारी…’) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः। वायुः पुत्रं मातुः हस्ते समर्पयति, तस्याः चिन्तां च निवारयति — एतत् गृहस्थस्य पितुः आचरणम्। ब्रह्मणः वचनस्य प्रत्येकं पदं हनूमतः भाविकर्मणि सिद्धम् — शत्रूणां भयकरत्वं लङ्कायां, मित्राणाम् अभयं वानरसेनायां, कामरूपत्वं सीतान्वेषणे, अव्याहतगतिः सागरलङ्घने, कीर्तिः सर्वलोके। ‘रामप्रीतिकराणि’ इति पदं विशेषतः ध्येयम् — तस्य सर्वाणि कर्माणि रामस्य प्रीत्यर्थम्। देवानां प्रस्थानं ‘पितामहपुरोगमाः’ इति — ब्रह्मा अग्रे, अन्ये पृष्ठतः; एवं ते यथा आगताः तथा प्रतिगताः।
"Seeing him adorned with the boons of the gods, four-faced Brahmā, teacher of the world, well pleased, said to the Wind, 'Your son, Māruta, the son of the Wind, will be a terror to his enemies, a giver of safety to his friends, and invincible. He will take any form he wishes, go wherever he wishes and move as he pleases, the best of leapers; his course will never be blocked, and he will be famous. For the destruction of Rāvaṇa and for Rāma's delight he will perform hair-raising deeds in battle.'" Brahmā's words sum up Hanumān's future — the destruction of Rāvaṇa and the delight of Rāma — and this prophecy is the heart of the Sundara and Yuddha Kāṇḍas. Every word came true: terror to his enemies in Laṅkā, safety to his friends in the monkey army, the power to change his form in the search for Sītā — when he took on a tiny form and a huge one — his unblocked course in the leap across the ocean, and fame in every world. "For Rāma's delight" deserves notice: all his deeds would be done to please Rāma. "Having said this and taken leave of the Wind, all of them, with the Grandfather at their head, went away with the immortals as they had come. The bearer of fragrance took his son home, told Añjanā of the boons he had been given, and went on his way" — returning the child to his mother and easing her worry, as a father of a household should.
४हनूमतः बाल्यचापल्यं, भृग्वङ्गिरसां शापः
२८प्राप्य राम वरानेष वरदानबलान्वितः।
जवेनात्मनि संस्थेन सोऽसौ पूर्ण इवार्णवः॥
२९तरसा पूर्यमाणोऽपि तदा वानरपुङ्गवः।
आश्रमेषु महर्षीणामपराध्यति निर्भयः॥
३०स्रुग्भाण्डान्यग्निहोत्राणि वल्कलानां च संचयान्।
भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्संशान्तानां करोत्ययम्॥
३१एवंविधानि कर्माणि प्रावर्तत महाबलः।
सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यः शम्भुना कृतः॥
३२जानन्त ऋषयः सर्वे सहन्ते तस्य शक्तितः।
तथा केसरिणा त्वेष वायुना सोऽञ्जनीसुतः॥
३३प्रतिषिद्धोऽपि मर्यादां लङ्घयत्येव वानरः।
ततो महर्षयः क्रुद्धा भृग्वङ्गिरसवंशजाः॥
३४शेपुरेनं रघुश्रेष्ठ नातिक्रुद्धातिमन्यवः।
बाधसे यत्समाश्रित्य बलमस्मान्प्लवङ्गम॥
३५तद्दीर्घकालं वेत्तासि नास्माकं शापमोहितः।
यदा ते स्मार्यते कीर्तिस्तदा ते वर्धते बलम्॥
३६ततस्तु हृततेजौजा महर्षिवचनौजसा।
एषोऽऽश्रमाणि तान्येव मृदुभावं गतोऽचरत्॥
राम, वरान् प्राप्य वरदानबलेन अन्वितः एषः आत्मनि स्थितेन जवेन पूर्णः अर्णवः इव अभवत्। वेगेन पूर्यमाणः सः वानरपुङ्गवः निर्भयः महर्षीणाम् आश्रमेषु अपराध्यति स्म। शान्तचित्तानां महात्मनां स्रुक्-भाण्डानि, अग्निहोत्रपात्राणि, वल्कलानां संचयान् च अयं भग्नान् विच्छिन्नान् विध्वस्तान् करोति स्म। एवंविधानि कर्माणि सः महाबलः प्रावर्तयत्; सर्वेषां ब्रह्मदण्डानाम् अवध्यः सः शम्भुना — अत्र ब्रह्मणा, येन एकविंशे श्लोके सः वरः दत्तः — कृतः इति जानन्तः सर्वे ऋषयः तस्य शक्तिं ज्ञात्वा सहन्ते स्म। केसरिणा वायुना च निषिद्धः अपि सः अञ्जनीसुतः वानरः मर्यादाम् उल्लङ्घयति एव। ततः भृगोः अङ्गिरसः च वंशजाः महर्षयः क्रुद्धाः, रघुश्रेष्ठ, किन्तु नातिक्रुद्धाः नातिमन्यवः सन्तः एनं शेपुः — ‘प्लवङ्गम, यत् बलम् आश्रित्य त्वम् अस्मान् बाधसे, तत् शापमोहितः त्वं दीर्घकालं न ज्ञास्यसि; यदा ते कीर्तिः स्मार्यते, तदा ते बलं वर्धिष्यते।’ ततः महर्षिवचनस्य ओजसा हृततेजौजाः एषः मृदुभावं गतः तान् एव आश्रमान् अचरत्। बालस्य चापल्यं स्वाभाविकम् — वरैः निर्भयः सः क्रीडया एव ऋषीणां वस्तूनि नाशयति, न द्वेषेण। ऋषीणां शापः अपि करुणायुक्तः — ‘नातिक्रुद्धाः’ इति; ते तस्य बलं सर्वथा न हरन्ति, केवलं विस्मारयन्ति, उपायं च ददति — कीर्तिस्मरणम्। एषः एव शापः रामस्य प्रश्नस्य उत्तरम्: हनूमान् वालिसुग्रीवकलहे स्वबलं न ज्ञातवान्। अग्रे किष्किन्धाकाण्डे जाम्बवान् तस्य कीर्तिं स्मारयित्वा एव तं सागरलङ्घनाय प्रेरितवान् — एषः शापस्य एव परिणामः। ३५तमस्य द्वितीयः अर्धः ‘यदा ते स्मार्यते कीर्तिस्तदा ते वर्धते बलम्’ समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः; ३१तमस्य प्रथमः अर्धः अपि तथा। शापस्य स्वरूपं विचित्रम् — बलं न हृतम्, केवलं तस्य ज्ञानं हृतम्; ‘शापमोहितः’ इति पदं तत् स्पष्टयति। ‘नातिक्रुद्धाः नातिमन्यवः’ इति ऋषीणां संयमं दर्शयति — ते बालस्य दोषं क्षमन्ते, केवलं तस्य हिताय तं नियमयन्ति। ‘हृततेजौजाः’ सः ‘मृदुभावं गतः’ — शापेन तस्य उद्धतता नष्टा, विनयः च आगतः; एषः विनयः एव अग्रे तस्य महान् गुणः अभवत्। त्रिंशे श्लोके ‘भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्’ इति त्रिभिः पदैः विनाशस्य त्रयः प्रकाराः उक्ताः — भङ्गः, छेदनं, विध्वंसः।
"Having received these boons, Rāma, and strong with their power, he became like a full ocean with the speed that lay within him. Filled with that force, the bull among monkeys fearlessly made mischief in the hermitages of the great sages. He would break, tear and scatter the ladles and vessels, the implements of the sacred fire and the piles of bark garments of those tranquil sages. Such were the pranks the mighty child got up to. The sages all bore with him, knowing his power, for they knew Śambhu — here Brahmā, who had given that boon — had made him safe from every Brahmā-staff." It was a child's natural mischief: made fearless by the boons, he broke the sages' things in play, not out of malice. "Though Kesarin and the Wind forbade him, this son of Añjanā kept overstepping the bounds. Then the great sages born of the lines of Bhṛgu and Aṅgiras grew angry, best of the Raghus — yet not too angry, not too wrathful — and they cursed him: 'Since you trouble us, monkey, relying on your strength, you shall not know that strength for a long time, bewildered by our curse; but when your fame is recalled to you, your strength will grow.'" Even their curse was merciful: they did not take his strength away but made him forget it, and they gave him a remedy — the recalling of his fame. The curse was a strange one: it was the knowledge of his strength, not the strength itself, that was taken, and the sages' restraint shows that they forgave the child's fault and only curbed him for his own good. "Then, his force and vigour taken from him by the power of the great sages' words, he went about those same hermitages gently." With the curse his wildness left him and humility came, and that humility later became one of his great virtues. This curse is the answer to Rāma's question: Hanumān did not know his own strength during the feud between Vālin and Sugrīva. And later, in the Kiṣkindhā Kāṇḍa, it was only when Jāmbavān reminded him of his fame that Hanumān was roused to leap the ocean — the working-out of this very curse.
५वालिसुग्रीवयोः राज्यं, हनूमतः सुग्रीवेण सख्यं, शापात् बलविस्मृतिः
३७अथर्क्षरजसो नाम वालिसुग्रीवयोः पिता।
सर्ववानरराजासीत्तेजसा इव भास्करः॥
३८स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां महेश्वरः।
ततस्त्वृक्षरजा नाम कालधर्मेण योजितः॥
३९तस्मिन्नस्तमिते चाथ मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः।
पित्र्ये पदे कृतो वाली सुग्रीवो वालिनः पदे॥
४०सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम्।
आबाल्यं सख्यमभवदनिलस्याग्निना यथा॥
४१एष शापवशादेव न वेद बलमात्मनः।
वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम्॥
४२न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणोऽपि वालिना।
देव जानाति न ह्येष बलमात्मनि मारुतिः॥
४३ऋषिशापाहृतबलस्तदैव कपिसत्तमः।
सिंहः कुञ्जररुद्धो वा आस्थितः सहितो रणे॥
अथ वालिसुग्रीवयोः पिता ऋक्षरजाः नाम सर्ववानराणां राजा तेजसा भास्करः इव आसीत्। सः वानराणां महेश्वरः चिरं राज्यं कृत्वा कालधर्मेण संयुक्तः। तस्मिन् अस्तं गते मन्त्रकोविदैः मन्त्रिभिः वाली पितुः पदे राजा कृतः, सुग्रीवः वालिनः पदे युवराजः। सुग्रीवेण सह अस्य हनूमतः आबाल्यम् अद्वैधं छिद्ररहितं सख्यम् अभवत्, यथा अनिलस्य अग्निना सह। राम, यदा वालिसुग्रीवयोः वैरं समुत्थितम्, तदा एषः शापवशात् एव आत्मनः बलं न वेद। देव, वालिना भ्राम्यमाणः अपि सुग्रीवः एतस्य बलं न जानाति, न च मारुतिः आत्मनि स्थितं बलं जानाति। ऋषिशापेन हृतबलः सः कपिसत्तमः तदा कुञ्जरेण रुद्धः सिंहः इव सुग्रीवेण सहितः रणे आस्थितः। अनिलाग्न्योः उपमा — वायुः अग्निं वर्धयति, अग्निः वायुना प्रज्वलति; तथा हनूमान् सुग्रीवस्य सहायः। अस्मिन् प्रकरणे रामस्य प्रश्नस्य पूर्णम् उत्तरं दत्तम् — हनूमतः बलं शापेन विस्मृतम्, न नष्टम्। ‘सिंहः कुञ्जररुद्धो वा’ इति उपमा — बलवान् अपि सिंहः यदि गजेन रुद्धः तर्हि किमपि कर्तुं न शक्नोति; तथा हनूमान् सुग्रीवेण सह वने अरुद्धः इव अतिष्ठत्। अयं श्लोकः (४३) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः। अस्मिन् प्रसङ्गे वानरराज्यस्य इतिहासः अपि संक्षेपेण उक्तः — ऋक्षरजाः, ततः वाली, सुग्रीवः युवराजः। हनूमतः सुग्रीवेण सख्यं बाल्यात् एव, अतः सः सुग्रीवेण सह ऋष्यमूके अवसत्। ‘अद्वैधं छिद्रवर्जितम्’ इति सख्यस्य विशेषणे — तयोः मध्ये न कोऽपि भेदः, न कापि दुर्बलता। एकचत्वारिंशे द्विचत्वारिंशे च श्लोके अगस्त्यः रामं ‘राम’ ‘देव’ इति सम्बोधयति, हनूमतः सुग्रीवस्य च उभयोः अपि अज्ञानं स्वीकरोति।
"Now Ṛkṣarajas, the father of Vālin and Sugrīva, was king of all the monkeys, like the sun in splendour. After ruling the kingdom a long time as the great lord of the monkeys, he met his end. When he had set like the sun, ministers skilled in counsel made Vālin king in his father's place and Sugrīva heir after Vālin." So the history of the monkey kingdom is briefly told. "From childhood Hanumān had with Sugrīva a friendship without division or flaw, like that of the wind with fire" — as wind feeds fire and fire blazes with the wind, so Hanumān was Sugrīva's helper; there was no rift between them and no weakness, and that is why he lived with Sugrīva on Ṛṣyamūka. "Because of the curse, Rāma, he did not know his own strength when the feud arose between Vālin and Sugrīva. Neither did Sugrīva, lord, even as Vālin was chasing him about, know Hanumān's strength, nor did the son of the Wind know the strength within himself. With his strength taken from him by the sages' curse, the best of monkeys stood by Sugrīva in that struggle like a lion held back by an elephant." Here Rāma's question receives its full answer: Hanumān's strength had been forgotten through the curse, not destroyed. As a lion, however strong, can do nothing when an elephant blocks it, so Hanumān stayed with Sugrīva in the forest as if held back.
६हनूमतः विद्या गुणाः च, वानराणां दिव्योत्पत्तिः
४४पराक्रमोत्साहमतिप्रतापसौशील्यमाधुर्यनयानयैश्च।
गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः कोऽप्यधिकोऽस्ति लोके॥
४५असौ पुनर्व्याकरणं ग्रहीष्यन्सूर्योन्मुखः प्रष्टुमनाः कपीन्द्रः।
उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम ग्रन्थं महद्धारयनप्रमेयः॥
४६ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससंग्रहं सिद्ध्यति वै कपीन्द्रः।
नह्यस्य कश्चित्सदृशोऽस्ति शास्त्रे वैशारदे छन्दगतौ तथैव॥
४७सर्वासु विद्यासु तपोविधाने प्रस्पर्धतेऽयं हि गुरुं सुराणाम्।
सोऽयं नवव्याकरणार्थवेत्ता ब्रह्मा भविष्यत्यपि ते प्रसादात्॥
४८प्रवीविवक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्य।
लोकक्षयेष्वेव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात्॥
४९एषेव चान्ये च महाकपीन्द्राः सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः।
सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः॥
५०गजो गवाक्षो गवयः सुदंष्ट्रो मैन्दः प्रभो ज्योतिमुखो नलश्च।
एते च ऋक्षाः सह वानरेन्द्रैस्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः॥
५१तदेतत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि।
हनूमतो बालभावे कर्मैतत्कथितं मया॥
पराक्रमे, उत्साहे, मतौ, प्रतापे, सौशील्ये, माधुर्ये, नयानयविवेके, गाम्भीर्ये, चातुर्ये, सुवीर्ये, धैर्ये च हनूमतः अधिकः कः अपि लोके अस्ति किम्? असौ कपीन्द्रः व्याकरणं ग्रहीतुम् इच्छन् सूर्योन्मुखः प्रष्टुमनाः महत् ग्रन्थं धारयन् उदयगिरेः अस्तगिरिं यावत् अप्रमेयः जगाम। सूत्रवृत्त्यर्थपदसहितं महार्थं संग्रहसहितं व्याकरणं कपीन्द्रः सिद्धवान्; शास्त्रे वैशारद्ये छन्दोगतौ च अस्य सदृशः कश्चित् नास्ति। सर्वासु विद्यासु तपसः विधाने च अयं सुराणां गुरुं बृहस्पतिम् अपि स्पर्धते; नवव्याकरणार्थवेत्ता अयं तव प्रसादात् ब्रह्मा अपि भविष्यति। प्रवेष्टुम् इच्छतः सागरस्य इव, लोकान् दग्धुम् इच्छतः पावकस्य इव, लोकक्षये अन्तकस्य इव हनूमतः पुरतः कः स्थास्यति? एषः, अन्ये च सुग्रीव-मैन्द-द्विविद-नील-तार-तारेय-नल-रम्भादयः महाकपीन्द्राः, गजः गवाक्षः गवयः सुदंष्ट्रः मैन्दः प्रभः ज्योतिर्मुखः नलः च, एते ऋक्षाः वानरेन्द्रैः सह — राम, त्वत्कारणात् एव सुरैः सृष्टाः। यत् त्वं माम् अपृच्छः तत् सर्वम् एतत् कथितम् — हनूमतः बालभावे कृतं कर्म मया उक्तम्। अस्य प्रकरणस्य सप्त श्लोकाः (४४–५०) उपजातिवृत्तेन निबद्धाः; मुद्रणे प्रत्येकं चतस्रः पङ्क्तयः पादशः, अत्र द्वे द्वे। एतेषु ४४, ४५, ४८, ४९ समीक्षिते ७.०३६.०४१–०४४ इति सन्ति; ४६, ४७, ५० वुल्गेटमात्राः (५०तमस्य द्वितीयः अर्धः ४९तमस्य अन्तिमपादस्य पुनरुक्तिः)। ‘नवव्याकरणार्थवेत्ता’ इति — ऐन्द्र-चान्द्र-काशकृत्स्न-पाणिनीयादीनि नव व्याकरणानि इति परम्परा। ‘तारेयः’ इति तारायाः पुत्रः अङ्गदः। हनूमतः विद्याध्ययनस्य कथा अद्भुता — सः सूर्यस्य सम्मुखं स्थित्वा, तेन सह उदयात् अस्तं यावत् गच्छन्, प्रश्नान् पृच्छन् व्याकरणम् अधीतवान्। ‘ससूत्रवृत्त्यर्थपदं ससंग्रहम्’ इति व्याकरणस्य सर्वाङ्गानि — सूत्राणि, वृत्तिः, अर्थः, पदानि, संग्रहः च। अगस्त्यः हनूमन्तं बृहस्पतिना तुलयति, भविष्ये ब्रह्मपदं च प्राप्स्यति इति वदति। चतुश्चत्वारिंशे श्लोके एकादश गुणाः एकस्मिन् एव समासे निबद्धाः — कवेः वाक्चातुर्यम्। अष्टचत्वारिंशे श्लोके त्रयः उपमानाः — प्रवेष्टुम् इच्छन् सागरः, दग्धुम् इच्छन् अग्निः, प्रलये अन्तकः; एते सर्वे अनिवार्याः, तथा हनूमान् अपि युद्धे अनिवार्यः। वानराणां दिव्योत्पत्तिः बालकाण्डे अपि उक्ता — देवाः रामस्य साहाय्याय वानररूपेण पुत्रान् अजनयन्।
"In valour, energy, understanding, majesty, good conduct, sweetness, judgement of right and wrong policy, depth, cleverness, courage and fortitude — who in the world surpasses Hanumān?" The poet packs eleven virtues into a single breath. "Wishing to learn grammar, this lord of monkeys, immeasurable himself, went with his face turned to the Sun, eager to question him, carrying a great book, from the mountain of sunrise to the mountain of sunset." The story of his studies is wonderful: he stood facing the Sun and, travelling with him from dawn to dusk, asked his questions and learned grammar. "The lord of monkeys mastered grammar with its sūtras, commentary, meanings and words, its great import and its compendium" — every part of the science — "and no one equals him in learning, in scholarly skill or in the knowledge of metre. In all branches of knowledge and in the practice of austerity he rivals Bṛhaspati, the teacher of the gods; knowing the meaning of the nine grammars, he will even become Brahmā by your grace." The nine grammars, by tradition, include those of Indra, Candra, Kāśakṛtsna and Pāṇini; and Agastya matched Hanumān with Bṛhaspati and said he would one day attain the office of Brahmā. "Like the ocean when it longs to flood the land, like fire when it longs to burn the worlds, like Death at the destruction of the worlds — who could stand before Hanumān?" All three are irresistible, and so is Hanumān in battle. "He and the other great lords of monkeys — Sugrīva, Mainda and Dvivida, Nīla, Tāra, Tāreya" — that is, Aṅgada, son of Tārā — "Nala and Rambha; Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Sudaṃṣṭra, Mainda, Prabha, Jyotimukha and Nala, and these bears together with the monkey lords — all were created by the gods for your sake, Rāma." The divine origin of the monkeys was told in the Bāla Kāṇḍa as well: the gods begot sons in monkey form to help Rāma. "So I have told you all that you asked me; I have told you what Hanumān did in his childhood."
७रामस्य यज्ञनिमन्त्रणं, ऋषीणां प्रस्थानं, सायंकालः
५२श्रुत्वागस्त्यस्य कथितं रामः सौमित्रिरेव च।
विस्मयं परमं जग्मुर्वानरा राक्षसैः सह॥
५३अगस्त्यस्त्वब्रवीद्रामं सर्वमेतच्छ्रुतं त्वया।
दृष्टः सम्भाषितश्चासि राम गच्छामहे वयम्॥
५४श्रुत्वैतद्राघवो वाक्यमगस्त्यस्योग्रतेजसः।
प्राञ्जलिः प्रणतश्चापि महर्षिमिदमब्रवीत्॥
५५अद्य मे देवतास्तुष्टाः पितरः प्रपितामहाः।
युष्माकं दर्शनादेव नित्यं तुष्टाः सबान्धवाः॥
५६विज्ञाप्यं तु ममैतद्धि यद्वदाम्यागतस्पृहः।
तद्भवद्भिर्मम कृते कर्तव्यमनुकम्पया॥
५७पौरजानपदान्स्थाप्य स्वकार्येष्वहमागतः।
क्रतूनहं करिष्यामि प्रभावाद्भवतां सताम्॥
५८सदस्या मम यज्ञेषु भवन्तो नित्यमेव तु।
भविष्यथ महावीर्या ममानुग्रहकांक्षिणः॥
५९अहं युष्मान्समाश्रित्य तपोनिर्धूतकल्मषान्।
अनुगृहीतः पितृभिर्भविष्यामि सुनिर्वृतः॥
६०तदागन्तव्यमनिशं भवद्भिरिह संगतैः।
अगस्त्याद्यास्तु तच्छ्रुत्वा ऋषयः संशितव्रताः॥
६१एवमस्त्विति तं प्रोच्य प्रयातुमुपचक्रमुः।
एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम्॥
६२राघवश्च तमेवार्थं चिन्तयामास विस्मितः।
ततोऽस्तं भास्करे याते विसृज्य नृपवानरान्॥
६३संध्यामुपास्य विधिवत्तदा नरवरोत्तमः।
प्रवृत्तायां रजन्यां तु सोऽन्तःपुरचरोऽभवत्॥
अगस्त्यस्य कथितं श्रुत्वा रामः सौमित्रिः च, राक्षसैः सह वानराः च परमं विस्मयं जग्मुः। अगस्त्यः रामम् अब्रवीत् — ‘राम, एतत् सर्वं त्वया श्रुतम्; त्वं दृष्टः सम्भाषितः च; वयं गच्छामः।’ उग्रतेजसः अगस्त्यस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा राघवः प्राञ्जलिः प्रणतः च महर्षिम् इदम् अब्रवीत् — ‘अद्य मे देवताः, पितरः, प्रपितामहाः च युष्माकं दर्शनात् एव सबान्धवाः नित्यं तुष्टाः। आगतस्पृहः अहं यत् विज्ञापयामि, तत् भवद्भिः मम कृते अनुकम्पया कर्तव्यम्। पौरजानपदान् स्वकार्येषु स्थापयित्वा अहं भवतां सतां प्रभावात् क्रतून् करिष्यामि। महावीर्याः भवन्तः मम अनुग्रहम् इच्छन्तः नित्यं मम यज्ञेषु सदस्याः भविष्यथ। तपसा निर्धूतकल्मषान् युष्मान् समाश्रित्य अहं पितृभिः अनुगृहीतः सुनिर्वृतः भविष्यामि। तस्मात् भवद्भिः इह संगतैः अनिशम् आगन्तव्यम्।’ तत् श्रुत्वा संशितव्रताः अगस्त्यादयः ऋषयः ‘एवम् अस्तु’ इति उक्त्वा प्रयातुम् उपचक्रमुः; एवम् उक्त्वा ते सर्वे ऋषयः यथागतं गताः। राघवः च तम् एव अर्थं विस्मितः चिन्तयामास। ततः भास्करे अस्तं याते नृपान् वानरान् च विसृज्य, विधिवत् संध्याम् उपास्य, रजन्यां प्रवृत्तायां नरवरोत्तमः अन्तःपुरं प्राविशत्। अस्मिन् प्रकरणे रामस्य राजधर्मः दृश्यते — सः ऋषीन् यज्ञेषु आमन्त्रयति, राज्यस्य कार्यं च प्रजासु व्यवस्थापयति। ‘आगतस्पृहः’ इति तस्य विनयः — याचकः इव सः ऋषीणां साहाय्यं प्रार्थयते। अस्मिन् प्रकरणे समीक्षितेन साम्यं केवलं ५३.२ ‘दृष्टः सम्भाषितश्चासि…’ ६१.२ ‘एवमुक्त्वा गताः सर्वे…’ इत्यनयोः (७.०३६.०४६a, c) — अन्ये रामस्य यज्ञनिमन्त्रणादयः सर्वे श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। अग्रिमः सर्गः रामस्य प्रभाते प्रबोधनेन आरभते। ‘विस्मितः’ इति रामस्य मनःस्थितिः — हनूमतः अद्भुतं चरितं श्रुत्वा सः तम् एव चिन्तयति। अगस्त्यस्य ‘गच्छामहे वयम्’ इति वचनेन तेषां आगमनस्य प्रयोजनं — रामस्य अभिनन्दनं — पूर्णम् इति सूच्यते। रामः ऋषीन् न केवलं विसृजति, अपितु भविष्ये पुनः आगमनाय प्रार्थयते; एवं राज्ञः ऋषीणां च सम्बन्धः स्थिरः क्रियते। ‘पितरः प्रपितामहाः तुष्टाः’ इति वचनेन ऋषिदर्शनस्य पुण्यं पितृपर्यन्तं गच्छति इति भावः। अस्य सर्गस्य अन्ते अगस्त्यादीनाम् आगमनस्य कथा समाप्ता — राज्याभिषेकानन्तरं ते रामं द्रष्टुम् आगताः, रावणस्य उत्पत्तेः आरभ्य हनूमतः बाल्यपर्यन्तं सर्वं कथितवन्तः, अधुना प्रस्थिताः। रामः सायंकाले संध्याम् उपास्ते — राजा अपि नित्यकर्म न त्यजति; वालिनः संध्योपासनस्य स्मरणम् अपि अत्र जायते। ‘नृपवानरान्’ विसृज्य इति — सभा दिनान्ते विसर्जिता; अग्रिमे सर्गे पुनः प्रभाते सभा आरभ्यते। रामस्य वचने ‘तपोनिर्धूतकल्मषान्’ इति ऋषीणां विशेषणम् — तपसा येषां पापानि नष्टानि, तेषां संगः एव पवित्रीकरोति।
Hearing what Agastya had told, Rāma and Saumitri, and the monkeys and the rākṣasas with them, were filled with the greatest wonder, and Rāma kept pondering Hanumān's marvellous story. Then Agastya said to Rāma, "You have heard all this, Rāma. We have seen you and spoken with you; now we will go." The purpose of their coming — to greet Rāma — had been fulfilled. Hearing these words of Agastya, of fierce energy, Rāghava joined his palms, bowed low and said to the great sage, "Today, by the mere sight of you all, the gods, my fathers and forefathers and all my kin are pleased for ever." The merit of seeing the sages reached even to his ancestors. "But there is a request I make with longing, and you must grant it out of kindness to me." Like a suppliant he humbly asked for the sages' help. "When I have set the citizens and the country-folk to their proper tasks, I will perform sacrifices through the power of you good men. You of great power must always sit in the assembly at my sacrifices, wishing me well. Relying on you, whose sins have been shaken off by austerity — for the company of such men itself purifies — I shall be blessed by my ancestors and wholly content. So you must always come here together." Here Rāma's kingly dharma shows: he invited the sages to his sacrifices and set the kingdom's work in order among his people, and he did not merely send them off but begged them to come again, making the bond between king and sages lasting. Hearing this, Agastya and the other sages of rigorous vows said, "So be it," and prepared to leave; and having spoken, they all went away as they had come. So ends the story of Agastya's visit: the sages had come to see Rāma after his coronation, told him everything from Rāvaṇa's origins to Hanumān's childhood, and now departed. Rāghava, full of wonder, kept turning the matter over in his mind. When the sun had set, he dismissed the kings and the monkeys, closing the assembly for the day, performed the evening worship according to rule — a king too does not neglect his daily rites, a reminder of Vālin's twilight worship — and when night had fallen that best of men went into the inner apartments. The next sarga begins with Rāma waking at dawn.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- मौलिस्रक् + तपनीय → मौलिस्रक्तपनीय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चले कुण्डले मौलौ स्रक् तपनीयानि विभूषणानि च यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्रिः + उपस्थाय → त्रिरुपस्थाय — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘त्रिः’ अव्ययम्; ‘उपस्थाय’ ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- लम्ब + आभरण → लम्बाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- लम्बैः आभरणैः शोभते इति — उपपदसमासः (कर्मधारयगर्भः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पद्मे जन्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- ‘गन्धवहः + मुदा’ → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
- समासः
- गन्धं वहति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्रियुग्मः + त्रिककुत् → त्रियुग्मस्त्रिककुत् — विसर्गस्य सकारः; त्रिककुत् + त्रिधामा — हलन्तानन्तरम् अवकाशः संवृतः
- समासः
- त्रीणि युग्मानि यस्य, त्रयः ककुदः यस्य, त्रीणि धामानि यस्य — बहुव्रीहयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः; इन्द्र + अग्नि → इन्द्राग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- महेन्द्रः अग्निः वरुणः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुशे शेते इति कुशेशयम् (कमलम्); तन्मयी — मयट्-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- कर + उत्सृष्ट → करोत्सृष्ट — गुणसन्धिः
- समासः
- मम करेण उत्सृष्टं वज्रम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- तिमिर + अपहः → तिमिरापहः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तिमिरम् अपहन्ति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शतेन क्रीता/शतस्य भागः — ठन्-प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- शतेन + अपि → शतेनापि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- वर्षाणाम् अयुतानां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- पाशात् + उदकात् → पाशादुदकात् — जश्त्वम्; उदकात् + अपि → जश्त्वम्
- समासः
- मम पाशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- हि + एक → ह्येक — यण्सन्धिः
- समासः
- एकम् अक्षि पिङ्गलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- मत् + आयुधानाम् → मदायुधानाम् — जश्त्वम्
- समासः
- मम आयुधानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सूर्य + उपमम् → सूर्योपमम् — गुणसन्धिः
- समासः
- बालसूर्यः उपमा यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- मित्राणाम् + अभयंकरः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अभयं करोति इति — उपपदसमासः (खच्-प्रत्ययः, मुम्-आगमः)
- विभक्तिः
- ‘मित्राणाम्’ षष्ठी; ‘अभयंकरः’ प्रथमा
- सन्धिः
- अ + व्याहत — नञ्समासः
- समासः
- न व्याहता गतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- रावण + उत्सादन → रावणोत्सादन — गुणसन्धिः; उत्सादन + अर्थानि → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रावणस्य उत्सादनम् अर्थः येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- स्रुक् + भाण्डानि → स्रुग्भाण्डानि — जश्त्वम्; भाण्डानि + अग्निहोत्राणि → यण्सन्धिः
- समासः
- स्रुचः भाण्डानि च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भग्नाः विच्छिन्नाः विध्वस्ताः च — कर्मधारयः (द्वन्द्वकल्पः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- भृगु + अङ्गिरस → भृग्वङ्गिरस — यण्सन्धिः
- समासः
- भृगोः अङ्गिरसः च वंशे जाताः — उपपदसमासः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + अति → नाति — सवर्णदीर्घसन्धिः; क्रुद्धाः + अतिमन्यवः → क्रुद्धातिमन्यवः — विसर्गलोपः, सवर्णदीर्घः
- समासः
- नातिक्रुद्धाः न अतिमन्यवः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शापेन मोहितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- तेजः + ओजाः → तेजौजाः — वृद्धिसन्धिः; परतः विसर्गलोपः
- समासः
- हृते तेजः ओजः च यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- शाप + आहृत → शापाहृत — सवर्णदीर्घसन्धिः; बलः + तदा → बलस्तदा — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- ऋषीणां शापेन आहृतं बलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- वृत्ति + अर्थ → वृत्त्यर्थ — यण्सन्धिः
- समासः
- सूत्रैः वृत्त्या अर्थैः पदैः च सहितम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रवीविवक्षोः + इव → प्रवीविवक्षोरिव — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + विश्’ सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः (मुद्रणानुसारम्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आगता स्पृहा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- तपः + निर्धूत → तपोनिर्धूत — विसर्गस्य उत्वं, गुणः
- समासः
- तपसा निर्धूतं कल्मषं येषां तान् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्