हनुमतः बाल्यचरितं वायोः प्रकोपश्च

वालिरावणयोः कथां श्रुत्वा रामः दक्षिणदिशि आश्रमं कृतवन्तं मुनिम् अगस्त्यं प्राञ्जलिः विनयेन अर्थवत् वचः अपृच्छत्। ‘वालिनः रावणस्य च बलम् अतुलम् एव; किन्तु ते द्वे अपि हनूमता समे न इति मम मतिः। शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नीतिसाधनं विक्रमः प्रभावः च — एते सर्वे गुणाः हनूमति निवासं कृतवन्तः। सागरं दृष्ट्वा सीदन्तीं कपिसेनां वीक्ष्य तां समाश्वास्य सः महाबाहुः योजनानां शतं प्लुतः। लङ्कां पुरीं रावणस्य अन्तःपुरं च धर्षयित्वा तेन सीता दृष्टा, सम्भाषिता, आश्वासिता च। सेनाग्रगाः, मन्त्रिपुत्राः, किंकराः, रावणस्य पुत्रः अक्षः च — एते सर्वे तत्र एकेन हनूमता निपातिताः। पुनः बन्धनात् स्वयं विमुक्तः सः दशाननं भाषयित्वा पावकः मेदिनीम् इव लङ्कां भस्मीकृतवान्। युद्धे हनूमतः यानि कर्माणि श्रूयन्ते, तानि न कालस्य, न शक्रस्य, न विष्णोः, न कुबेरस्य। अस्य बाहुवीर्येण एव मया लङ्का, सीता, लक्ष्मणः, जयः, राज्यं, मित्राणि, बान्धवाः च प्राप्ताः। यदि वानराधिपस्य सखा हनूमान् मम न स्यात्, तर्हि जानक्याः वार्ताम् अपि ज्ञातुं कः शक्तः भवेत्? तर्हि वैरे उत्पन्ने सुग्रीवस्य प्रियं कर्तुम् इच्छन् अपि अयं किमर्थं वालिनं वीरुधम् इव न ददाह? मन्ये, हनूमान् स्वबलं न ज्ञातवान्, यतः प्राणेभ्यः अपि प्रियं वानराधिपं क्लिश्यन्तं दृष्ट्वा अपि सः उदासीनः अतिष्ठत्। भगवन् अमरपूजित महामुने, हनूमतः विषये एतत् सर्वं विस्तरेण यथातत्त्वं कथय।’ रामस्य प्रश्ने कृतज्ञता स्पष्टा — सः स्वस्य सर्वं विजयं हनूमतः बाहुवीर्याय समर्पयति। तस्य जिज्ञासा अपि युक्ता — यः एकः लङ्कां दग्धुं समर्थः, सः किमर्थं स्वामिनः सुग्रीवस्य दुःखं दृष्ट्वा अपि वालिनं न अजयत्? एषः प्रश्नः अस्य समग्रस्य हनुमच्चरितस्य आधारः, यत् अग्रिमे सर्गद्वये उत्तरितम्। हनूमतः कर्माणि कालशक्रविष्णुकुबेराणां कर्मभ्यः अपि अधिकानि इति रामस्य प्रशंसा अतिशयोक्तिः न, अपितु प्रत्यक्षानुभवः। ‘सेनाग्रगाः’ इति पञ्च सेनापतयः, ‘मन्त्रिसुताः’ सप्त मन्त्रिपुत्राः, ‘किंकराः’ अशीतिसहस्राणि राक्षसाः, ‘रावणात्मजः’ अक्षकुमारः — इति सुन्दरकाण्डस्य घटनाः स्मर्यन्ते। रामस्य प्रश्नस्य पृष्ठभूमिः अपि ध्येया — पूर्वसर्गयोः अगस्त्यः रावणस्य पराजयान् अर्जुनेन वालिना च कृतान् अवर्णयत्; अतः रामः स्वाभाविकतया पृच्छति यत् तादृशात् वालिनः अपि बलवत्तरः हनूमान् किमर्थं तं न अजयत्। ‘मन्ये’ इति पदेन रामः स्वस्य अनुमानम् एव वदति, न निर्णयम्; सः ऋषेः वचनं प्रमाणं मन्यते। ‘अमरपूजित’ इति सम्बोधनं अगस्त्यस्य गौरवं दर्शयति — देवाः अपि तं पूजयन्ति, यतः सः विन्ध्यं नमयितवान्, समुद्रं पीतवान्, वातापिं जीर्णवान्। अत्र रामस्य विनयः अपि दर्शनीयः — राजा भूत्वा अपि सः प्राञ्जलिः ऋषिं पृच्छति। हनूमतः गुणानाम् अष्टकं — शौर्यं, दाक्ष्यं, बलं, धैर्यं, प्राज्ञता, नयसाधनं, विक्रमः, प्रभावः — एतैः सः आदर्शः सेवकः मन्त्री योद्धा च इति रामः सूचयति। एते गुणाः ‘कृतालयाः’ इति, अर्थात् गृहं कृत्वा स्थिराः निवसन्ति, न क्षणिकाः। दशमे श्लोके रामः स्पष्टं वदति — हनूमान् विना सीतायाः वार्ता अपि दुर्लभा आसीत्; एषः तस्य कृतज्ञतायाः सारः।

हेतुयुक्तं राघवस्य वचः श्रुत्वा ऋषिः हनूमतः समक्षम् एव इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘रघुश्रेष्ठ, हनूमतः विषये यत् त्वं ब्रवीषि तत् सत्यम्; बले गतौ मतौ च तस्य तुल्यः परः न विद्यते। किन्तु अमोघशापैः मुनिभिः पुरा अस्मै शापः दत्तः; अतः अरिमर्दन, बली सन् अपि अयं स्वं सर्वं बलं न जानाति। महाबल राम, बाल्ये अपि अनेन यत् कर्म कृतं तत् वर्णयितुं न शक्यम् — अतिबालतया एव अस्य तत् कर्म अभवत्। राघव, यदि तव तत् श्रोतुम् अभिप्रायः अस्ति, तर्हि मतिं समाधाय शृणु, अहं वदामि। सूर्येण दत्तेन वरेण सुवर्णमयः सुमेरुः नाम पर्वतः अस्ति, यत्र अस्य पिता केसरी नाम राज्यं प्रशास्ति। तस्य इष्टा भार्या अञ्जना इति प्रसिद्धा आसीत्; तस्यां वायुः उत्तमम् आत्मजं जनयामास। शालिधान्यस्य शूकसदृशवर्णम् इमम् अञ्जना प्रसूतवती; ततः सा फलानि आहर्तुं गहनं वनं निष्क्रान्ता। एषः शिशुः मातुः वियोगात् क्षुधया च भृशं पीडितः, शरवणे कुमारः स्कन्दः इव अत्यर्थं रुरोद।’ अगस्त्यः हनूमतः समक्षम् एव कथयति — एतेन कथायाः प्रामाणिकता, हनूमतः विनयः च सूच्येते; सः स्वप्रशंसां शृण्वन् अपि मौनम् आस्थितः। शापस्य कारणम् अग्रिमे सर्गे वक्ष्यते। ‘शालिशूकनिभाभासम्’ इति वर्णनम् — पक्वधान्यस्य शूकः यथा पीतवर्णः तथा शिशोः कान्तिः। ‘शिशुः शरवणे यथा’ इति उपमया कार्तिकेयः स्मर्यते, यः शरवणे जातः षड्भिः कृत्तिकाभिः पोषितः। एवं हनूमतः जन्म देवस्य कुमारस्य जन्मना उपमितम्, तस्य दिव्यत्वं च सूचितम्। हनूमतः पिता केसरी, जनकः तु वायुः — अतः सः ‘केसरीनन्दनः’, ‘मारुतिः’, ‘वायुपुत्रः’, ‘अञ्जनीसुतः’ इति नामभिः प्रसिद्धः। सुमेरुः सूर्यस्य वरेण सुवर्णमयः अभवत् इति कथा — अतः ‘सूर्यदत्तवरस्वर्णः’ इति विशेषणम्; एवं हनूमतः जन्मभूमिः अपि सूर्येण सम्बद्धा, सूर्यः एव तस्य भावी गुरुः अपि। अञ्जना केसरिणः इष्टा भार्या; तस्यां वायोः अंशेन हनूमान् जातः इति पुराणेषु विस्तरेण वर्णितम्। माता फलानि आहर्तुं वनं गता — एषा वानरीणां स्वाभाविकी चर्या, अतः शिशुः एकाकी क्षुधितः अभवत्, येन अग्रिमा घटना सम्भूता। हनूमतः शिशुरूपं ‘शालिशूकनिभाभासम्’ इति वर्णितम्, अग्रे च ब्रह्मा तं ‘अर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभम्’ पश्यति — बाल्ये अपि तस्य तेजः अद्भुतम्।

तदा उद्यन्तं जपापुष्पराशिसदृशं रक्तं सूर्यं दृष्ट्वा, फलं मत्वा, फललोभात् सः रविं प्रति उत्पपात। बालसूर्याभिमुखः सः बालः मूर्तिमान् बालसूर्यः इव, बालसूर्यं ग्रहीतुम् इच्छन् आकाशमध्ये प्लवते स्म। शिशुभावे हनूमति एवं प्लवमाने देवदानवयक्षाणां महान् विस्मयः अभवत् — ‘यथा अयं वायुपुत्रः उत्तमम् आकाशं क्रमते, तथा न वायुः, न गरुडः, न मनः अपि वेगवत्। यदि शिशोः अस्य ईदृशः गतिविक्रमः, तर्हि यौवनं बलं च प्राप्य अस्य वेगः कथं भविष्यति!’ स्वपुत्रं प्लवन्तं तं वायुः सूर्यदाहभयात् रक्षन् हिमराशिवत् शीतलः अनुप्लवते स्म। बहुयोजनसहस्राणि आकाशं क्रमन् एव सः पितुः बलात् बाल्यात् च सूर्यस्य समीपम् आगतः। ‘एषः शिशुः दोषं न जानाति, अस्मिन् च महत् कार्यं समायत्तम्’ इति मत्वा दिवाकरः तं न ददाह। यस्मिन् एव दिवसे एषः भास्करं ग्रहीतुं प्लुतः, तस्मिन् एव दिवसे राहुः दिवाकरं ग्रहीतुम् इच्छति स्म। अनेन सूर्यरथस्य उपरि परामृष्टः चन्द्रार्कमर्दनः राहुः त्रस्तः अपक्रान्तः। सिंहिकायाः पुत्रः सरोषः इन्द्रस्य भवनं गत्वा भ्रुकुटिं कृत्वा देवगणैः वृतं देवम् अब्रवीत् — ‘वासव, बलवृत्रहन्, बुभुक्षायाः निवारणाय चन्द्रार्कौ मह्यं दत्त्वा किम् इदं तत् त्वया अन्यस्मै दत्तम्? अद्य पर्वकाले अहं सूर्यं ग्रहीतुम् आगतः, अथ अन्यः राहुः आसाद्य सहसा रविं जग्राह।’ अत्र बालस्य निष्कपटता सुन्दरं वर्णिता — सः सूर्यं फलम् एव मन्यते, तस्य उद्देशः क्षुधाशमनम् एव, न कोऽपि अहंकारः। देवानां विस्मयवचनं भाविनं सागरलङ्घनम् अपि सूचयति। वायोः पितृस्नेहः — सः पुत्रं शीतलः भूत्वा अनुगच्छति, येन सूर्यस्य तापः तं न बाधेत। सूर्यस्य करुणा अपि दर्शनीया — सः जानाति यत् अयं शिशुः भविष्ये रामस्य कार्यं साधयिष्यति। राहुः हनूमन्तम् ‘अन्यः राहुः’ इति मन्यते — एतत् हास्यरसस्य स्पर्शम् अपि ददाति। ‘चन्द्रार्कमर्दनः’ इति राहोः विशेषणम् — ग्रहणकाले सः चन्द्रसूर्यौ ग्रसति इति पौराणिकी कथा। शिशोः उत्प्लवनस्य कारणम् — क्षुधा, सूर्यस्य रक्तवर्णः च; जपापुष्पसदृशः उदयकाले रविः पक्वफलम् इव दृश्यते। ‘बालार्क इव मूर्तिमान्’ इति उपमा द्विविधा — शिशुः अपि सूर्यवत् तेजस्वी, बालः अपि बालसूर्यं प्रति गच्छति। देवदानवयक्षाः सर्वे विस्मिताः — तेषां वचनम् ‘यौवनं बलमासाद्य कथं वेगो भविष्यति’ इति भविष्यवाणी इव। सूर्यस्य चिन्तनं ‘कार्यं चास्मिन्समायत्तम्’ — अर्थात् रावणवधे अस्य साहाय्यम् आवश्यकम् इति देवाः जानन्ति। वायोः शीतलत्वं ‘तुषारचयशीतलः’ इति विशेषणेन वर्णितम् — हिमराशिः इव शीतलः सः पुत्रं सूर्यतापात् रक्षति। राहोः आक्रोशः देवराजस्य न्यायं प्रति प्रश्नः — ‘मम भागः अन्यस्मै किमर्थं दत्तः’ इति; एतत् तस्य स्वार्थं दर्शयति। अष्टाविंशतितमे श्लोके पितुः रक्षणस्य चित्रं मनोहरम् — अदृश्यः वायुः पुत्रस्य पृष्ठतः छाया इव गच्छति, तं शीतलं करोति, सूर्यस्य तापात् रक्षति च।

राहोः वचनं श्रुत्वा सम्भ्रान्तः वासवः काञ्चनीं स्रजं धारयन् आसनं त्यक्त्वा उत्पपात। ततः कैलासशिखरसदृशं, चतुर्दन्तं, मदस्राविणं, शृङ्गारेण अलङ्कृतं, उन्नतं, सुवर्णघण्टानादेन अट्टहासम् इव कुर्वन्तं करीन्द्रम् ऐरावतम् आरुह्य, राहुं पुरतः कृत्वा, इन्द्रः यत्र अनेन हनूमता सह सूर्यः आसीत् तत्र प्रायात्। अथ राहुः वासवं त्यक्त्वा अतिवेगेन अग्रे अगात्; अनेन च शैलशिखरवत् प्रधावन् सः दृष्टः। ततः सूर्यं त्यक्त्वा राहुं फलं मत्वा सिंहिकासुतं ग्रहीतुं सः पुनः व्योम उत्पपात। राम, अर्कं त्यक्त्वा प्रधावन्तम् इमं प्लवङ्गमं दृष्ट्वा मुखमात्रशेषः राहुः पराङ्मुखः निवृत्तः। त्रातारम् इन्द्रम् आशंसमानः सिंहिकासुतः भयात् ‘इन्द्र, इन्द्र’ इति मुहुर्मुहुः अभाषत। विक्रोशतः राहोः पूर्वम् एव परिचितं स्वरं श्रुत्वा इन्द्रः अवदत् — ‘मा भैषीः, अहम् एनं निषूदये।’ ततः ऐरावतं दृष्ट्वा ‘इदं ततः अपि महत् फलम्’ इति मत्वा मारुतिः तं हस्तिराजम् अभिदुद्राव। ऐरावतं ग्रहीतुम् इच्छया धावतः अस्य रूपं मुहूर्तम् इन्द्राग्न्योः इव घोरं भास्वरं च अभवत्। एवम् आधावन्तं तं नातिक्रुद्धः शचीपतिः हस्तात् मुक्तेन कुलिशेन अताडयत्। इन्द्रवज्रेण ताडितः एषः गिरौ पपात; पततः अस्य वामः हनुः अभज्यत। ऐरावतस्य वर्णनं विस्तृतम् — तस्य श्वेतत्वं, चत्वारः दन्ताः, मदजलं, आभूषणानि, घण्टानादः; एतेन इन्द्रस्य वैभवं सूच्यते। ‘नातिक्रुद्धः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — इन्द्रः बालं हन्तुं न इच्छति, केवलं निवारयितुम्; अतः वज्रस्य प्रहारः अपि मृदुः। तथापि वज्रस्य आघातेन हनुः भग्नः, तस्मात् एव तस्य ‘हनूमान्’ इति नाम अग्रे ब्रह्मणा इन्द्रेण च दास्यते। राहोः ‘मुखशेषः’ इति विशेषणम् — तस्य शरीरं विष्णुना छिन्नम्, केवलं शिरः अवशिष्टम् इति कथा स्मर्यते। शिशोः दृष्टौ सर्वं फलम् एव — प्रथमं सूर्यः, ततः राहुः, ततः ऐरावतः; एषः क्रमः बालस्य निर्दोषं कुतूहलं दर्शयति, सः कस्यचित् हिंसां न इच्छति। राहुः यः सूर्यचन्द्रौ ग्रसति, सः अपि शिशोः भयात् पलायते, इन्द्रं च त्रातारम् आह्वयति — एतत् हनूमतः बलस्य प्रथमं प्रमाणम्। इन्द्रः वज्रं मुञ्चति ‘हस्तान्तात्’, अर्थात् पूर्णबलेन न, अपितु हस्तस्य अग्रात् एव। हनूमतः रूपम् ऐरावतं प्रति धावतः ‘इन्द्राग्न्योरिव भास्वरम्’ इति — इन्द्रः अग्निः च यथा युगपत् दीप्येते तथा। पर्वते पतनेन वामः हनुः भग्नः — एषः एव तस्य नाम्नः हेतुः भविष्यति।

वज्रताडनेन विह्वले तस्मिन् बाले पतिते पवनः इन्द्राय चुक्रोध, सः प्रजानाम् अहिताय प्रवृत्तः। प्रजासु अन्तर्गतः सः प्रभुः स्वप्रचारं संगृह्य, स्वसुतं शिशुम् आदाय गुहां प्रविवेश। प्रजानां मलमूत्राशयान् आवृत्य परमां पीडां कुर्वन् सः, वासवः वर्षाणि इव, सर्वभूतानि रुरोध। वायोः प्रकोपात् सर्वतः भूतानि निरुच्छ्वासानि, भिद्यमानैः सन्धिभिः काष्ठवत् निश्चेष्टानि जज्ञिरे। स्वाध्यायः वषट्कारः च निवृत्तौ, क्रियाः धर्मः च लुप्ताः; वायुप्रकोपात् त्रैलोक्यं नरकस्थम् इव अभवत्। ततः गन्धर्वदेवासुरमानुषसहिताः प्रजाः दुःखिताः सुखम् इच्छन्त्यः प्रजापतिं समाधावन्। महोदरनिभोदराः देवाः प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘भगवन् नाथ, त्वया चतुर्विधाः प्रजाः सृष्टाः; त्वया अयं पवनः अस्माकम् आयुषः पतिः दत्तः। सत्तम, सः प्राणेश्वरः भूत्वा अपि अद्य कस्मात् अन्तःपुरे स्त्रियः इव अस्मान् दुःखं जनयन् रुरोध? अतः वायुना उपहताः वयं त्वां शरणं प्राप्ताः; दुःखहन्, वायुसंरोधजम् इदं नः दुःखं नुद।’ प्रजानाम् एतत् वचनं श्रुत्वा प्रजानाथः प्रजापतिः ‘कारणात्’ इति उक्त्वा, यस्मिन् कारणे वायुः चुक्रोध रुरोध च, तत् प्रजाः पुनः अभाषत। अत्र वायोः महत्त्वं प्रत्यक्षं दर्शितम् — सः सर्वेषां प्राणः, तस्य निरोधेन सृष्टिः एव निश्चेष्टा। ‘विण्मूत्राशयमावृत्य’ इति वर्णनं शरीरशास्त्रस्य अपि ज्ञानं सूचयति — अपानवायोः निरोधः। ‘अन्तःपुरे स्त्रियः इव’ इति उपमा — यथा अन्तःपुरे स्त्रियः निरुद्धाः तिष्ठन्ति, तथा वयं निरुद्धाः। ‘चतुर्विधाः प्रजाः’ — जरायुजाः, अण्डजाः, स्वेदजाः, उद्भिज्जाः च। एकोनपञ्चाशत्तमस्य द्वितीयः अर्धः ‘गुहां प्रविष्टः स्वसुतम्…’ पञ्चाशत्तमस्य प्रथमः अर्धः च समीक्षिते न, वुल्गेटमात्रौ। वायोः क्रोधः पितुः स्वाभाविकः शोकः — पुत्रस्य आघातं दृष्ट्वा सः सर्वलोकान् दण्डयति। तस्य उपायः हिंसात्मकः न, अपितु निष्क्रियतात्मकः — सः केवलं स्वकार्यं त्यजति, तेन एव सर्वं जगत् मृतप्रायं भवति। एतेन ज्ञायते यत् प्रत्येकस्य देवस्य कर्म सृष्टेः धारणाय अनिवार्यम्। यज्ञाः स्वाध्यायः च लुप्ताः — अतः देवाः अपि हविः न प्राप्नुवन्ति, तेषाम् अपि दुःखम्। देवानां ‘महोदरनिभोदराः’ इति वर्णनं तेषां श्वासनिरोधेन स्फीतानि उदराणि सूचयति — वायोः अभावे उदरं शोथं प्राप्नोति। एतत् दृश्यं करुणरसं हास्यरसं च मिश्रयति। वायोः निरोधस्य उपमा — इन्द्रः यथा अवर्षणेन वर्षाः रुणद्धि, तथा वायुः प्राणान् रुरोध; अतः वायुः इन्द्रम् एव तस्य शस्त्रेण प्रत्युत्तरति इव।

ब्रह्मा अवदत् — ‘प्रजाः, तत् सर्वं शृणुत, यत् श्रोतव्यम् आत्मनः क्षमं च। तस्य पुत्रः अद्य अमरेशेन इन्द्रेण राहोः वचनम् आस्थाय निपातितः; ततः सः अनिलः कुपितः। अशरीरः वायुः शरीरेषु पालयन् चरति; वायुं विना शरीरं दारुभिः समतां याति। वायुः प्राणः, वायुः सुखम्, वायुः इदं सर्वं जगत्; वायुना परित्यक्तं जगत् सुखं न विन्दते। अद्य एव जगदायुषा वायुना जगत् परित्यक्तम्; अद्य एव यूयं निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः। तत् यत्र रुजां प्रदः मारुतः आस्ते तत्र यामः; अदितेः सुताः, तम् अप्रसाद्य विनाशं मा गमिष्याम।’ ततः प्रजाभिः देवगन्धर्वभुजङ्गगुह्यकैः सहितः प्रजापतिः यत्र सुरेन्द्रेण अभिहतं सुतं गृहीत्वा मारुतः आस्ते तत्र जगाम। ततः सूर्याग्निसुवर्णप्रभं सदागतेः अङ्के स्थितं सुतं वीक्ष्य चतुर्मुखः देवगन्धर्वर्षियक्षराक्षसैः सह कृपाम् अकरोत्। ब्रह्मणः वचने वायोः स्तुतिः दार्शनिकी — ‘वायुः प्राणः सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत्’ इति उपनिषदां प्राणविद्यां स्मारयति। ब्रह्मा देवानाम् अपि दोषं न निगूहति — इन्द्रः राहोः वचनेन प्रेरितः अकार्यं कृतवान्। अन्तिमौ श्लोकौ वंशस्थवृत्तौ, शिशोः तेजः ‘अर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभम्’ इति त्रिभिः उपमानैः वर्णितम्। ‘रुक्प्रदो हि नः’ इति मुद्रणस्य पाठः — अस्माकं रोगदाता इति अर्थः; समीक्षिते ‘हि वः’, ‘अदितेः सुतम्’ च, मुद्रणे तु ‘अदितेः सुताः’ इति सम्बोधनम्। एवं सर्गः शिशोः दर्शनेन ब्रह्मणः करुणया च समाप्यते, अग्रिमे सर्गे वरप्रदानं भविष्यति। ब्रह्मा प्रजानां पुरतः स्पष्टं स्वीकरोति यत् वायोः क्रोधः न्याय्यः — तस्य पुत्रः निरपराधः आहतः। अतः उपायः अपि न बलप्रयोगः, अपितु प्रसादनम्। सर्वे देवाः गन्धर्वाः नागाः गुह्यकाः ऋषयः यक्षाः राक्षसाः च ब्रह्मणा सह वायोः गुहां गच्छन्ति — सम्पूर्णा सृष्टिः एकस्य शिशोः पुरतः उपस्थिता। त्रिषष्टितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — ‘अद्यैव ते निरुच्छ्वासाः…’, ‘तद्यामस्तत्र…’, ‘मा विनाशं…’ इति। ब्रह्मणः वचनम् ‘मा विनाशं गमिष्याम’ इति स्वस्य अपि विनाशस्य सम्भावनां स्वीकरोति — वायुं विना ब्रह्मा अपि न जीवेत्। अन्तिमे श्लोके ‘सदागतिः’ इति वायोः नाम — सदा गच्छति इति, यः अद्य निश्चलः।