- सन्धिः
- अनिर्विण्णः + तथा → अनिर्विण्णस्तथा — विसर्गस्य सकारः
- समासः
- न निर्विण्णः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — चतुस्त्रिंशः सर्गः
वालिना रावणस्य धर्षणं सख्यं च
रावणस्य किष्किन्धागमनम्, तारस्य वचनम्, दक्षिणसागरे संध्योपासनतत्परस्य वालिनः ग्रहणप्रयासः, वालिना कक्षे निबध्य चतुःसमुद्रभ्रमणम्, रावणस्य विस्मयः अग्निसाक्षिकं सख्यं च
अर्जुनेन विमुक्तः रावणः अनिर्विण्णः पुनः पृथिवीं चचार, यं कञ्चित् बलाधिकं शृणोति तं युद्धाय आह्वयन्। कदाचित् सः किष्किन्धां गत्वा वालिनम् आह्वयत्। वालिनः मन्त्री तारापिता तारः अवदत् — ‘वाली चतुर्षु समुद्रेषु संध्याम् उपासितुं गतः; मुहूर्तं तिष्ठ। एतान् शङ्खपाण्डुरान् अस्थिचयान् पश्य — ते वालितेजसा हतानां युद्धार्थिनाम्। यदि मर्तुं त्वरसे, दक्षिणसागरं गच्छ।’ तारं निर्भर्त्स्य रावणः पुष्पकेन दक्षिणार्णवं गत्वा संध्योपासनतत्परं वालिनं ददर्श, तं ग्रहीतुं निःशब्दपदः अव्रजत्। वाली तं दृष्ट्वा अपि असम्भ्रान्तः ‘एनं कक्षे निबध्य त्रीन् अर्णवान् गमिष्यामि’ इति निश्चित्य मौनं जपन् तस्थौ। पादशब्देन समीपं ज्ञात्वा पराङ्मुखः एव सः रावणं जग्राह, कक्षे निबध्य खम् उत्पपात। राक्षसाः अनुधावन्तः श्रान्ताः निवृत्ताः। वाली क्रमशः पश्चिमम् उत्तरं पूर्वं च सागरं गत्वा संध्याम् उपास्य किष्किन्धोपवने रावणं मुमोच, ‘कुतः त्वम्’ इति प्रहसन् अपृच्छत्। विस्मितः रावणः तस्य बलं प्रशस्य अग्निसाक्षिकं सख्यम् अयाचत; तौ भ्रातृत्वम् उपगम्य किष्किन्धां प्रविविशतुः। अगस्त्यः वदति — तादृशः बली वाली अपि त्वया, राम, शलभः इव दग्धः।
१रावणस्य किष्किन्धागमनं, तारस्य वचनम्
१अर्जुनेन विमुक्तस्तु रावणो राक्षसाधिपः।
चचार पृथिवीं सर्वामनिर्विण्णस्तथा कृतः॥
२राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुते यं बलाधिकम्।
रावणस्तं समासाद्य युद्धे ह्वयति दर्पितः॥
३ततः कदाचित्किष्किन्धां नगरीं वालिपालिताम्।
गत्वाऽऽह्वयति युद्धाय वालिनं हेममालिनम्॥
४ततस्तु वानरामात्यास्तारस्तारापिता प्रभुः।
उवाच वानरो वाक्यं युद्धप्रेप्सुमुपागतम्॥
५राक्षसेन्द्र गतो वाली यस्ते प्रतिबलो भवेत्।
कोऽन्यः प्रमुखतः स्थातुं तव शक्तः प्लवङ्गमः॥
६चतुर्भ्योऽपि समुद्रेभ्यः संध्यामन्वास्य रावण।
इदं मुहूर्तमायाति वाली तिष्ठ मुहूर्तकम्॥
७एतानस्थिचयान्पश्य य एते शङ्खपाण्डुराः।
युद्धार्थिनामिमे राजन्वानराधिपतेजसा॥
८यद्वामृतरसः पीतस्त्वया रावण राक्षस।
तदा वालिनमासाद्य तदन्तं तव जीवितम्॥
९पश्येदानीं जगच्चित्रमिमं विश्रवसः सुत।
इदं मुहूर्तं तिष्ठस्व दुर्लभं ते भविष्यति॥
१०अथवा त्वरसे मर्तुं गच्छ दक्षिणसागरम्।
वालिनं द्रक्ष्यसे तत्र भूमिष्ठमिव पावकम्॥
अर्जुनेन विमुक्तः राक्षसाधिपः रावणः तथा अपमानितः अपि अनिर्विण्णः सन् सर्वां पृथिवीं पुनः चचार। अपमानेन तस्य दर्पः न नष्टः इति ‘अनिर्विण्णः’ इति पदेन सूच्यते। राक्षसं मनुष्यं वा यं कञ्चित् बलाधिकं शृणोति, तं समासाद्य दर्पितः सः युद्धाय आह्वयति स्म। ततः कदाचित् सः वालिना पालितां किष्किन्धां नगरीं गत्वा हेममालिनं वालिनं युद्धाय आह्वयत् — वाली इन्द्रदत्तां काञ्चनमालां धारयति इति प्रसिद्धम्। तदा वानराणाम् अमात्यः, तारायाः पिता प्रभुः तारः युद्धेप्सुम् आगतं तं वाक्यम् उवाच — ‘राक्षसेन्द्र, यः तव प्रतिबलः भवेत् सः वाली इदानीं गतः; अन्यः कः प्लवङ्गमः तव पुरतः स्थातुं शक्तः? वाली चतुर्भ्यः अपि समुद्रेभ्यः संध्याम् उपास्य अस्मिन् एव मुहूर्ते आयाति; मुहूर्तं तिष्ठ। एतान् शङ्खवत् पाण्डुरान् अस्थिराशीन् पश्य — एते वानराधिपस्य तेजसा हतानां युद्धार्थिनां राज्ञाम्। रावण, यदि त्वया अमृतरसः अपि पीतः स्यात्, तथापि वालिनम् आसाद्य तव जीवितं तदन्तं भविष्यति। विश्रवसः सुत, इदानीं इमं विचित्रं लोकं पश्य; मुहूर्तं तिष्ठ, अनन्तरं तव जीवितं दुर्लभं भविष्यति। अथवा यदि मर्तुं त्वरसे, दक्षिणसागरं गच्छ; तत्र भूमिष्ठं पावकम् इव वालिनं द्रक्ष्यसि।’ तारस्य वचने व्यङ्ग्यं करुणा च मिश्रे — सः रावणं भीषयति अपि, सावधानं करोति अपि। अस्थिचयानां दर्शनं वालिनः पूर्वविजयानां प्रत्यक्षं प्रमाणम्। नवमः श्लोकः (‘पश्येदानीं जगच्चित्रम्…’) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः। ‘अमृतरसः पीतः’ इति वचनेन — अमृतपानेन अपि त्वं अमरः न भविष्यसि इति भावः। अस्य सर्गस्य प्रसङ्गः पूर्वसर्गेण सम्बद्धः — अगस्त्यः रामाय रावणस्य पराजयानां कथां क्रमेण कथयति; अर्जुनात् अनन्तरं वाली द्वितीयः यः रावणं पराजितवान्। रावणस्य स्वभावः अत्र पुनः दर्शितः — सः पराजयात् न शिक्षते, अपितु नूतनं प्रतिस्पर्धिनम् अन्विष्यति। ‘यं बलाधिकं शृणोति’ इति वचनं तस्य ईर्ष्यां सूचयति — कस्यचित् बलस्य कीर्तिः अपि तस्य असह्या। तारः अत्र केवलं मन्त्री न, अपितु वालिनः श्वशुरः अपि; तस्य वचने वालिनः प्रति गर्वः रावणं प्रति च उपहासः उभौ दृश्येते। ‘कः अन्यः प्लवङ्गमः’ इति प्रश्नेन सः स्वस्य अपि असामर्थ्यं विनयेन स्वीकरोति। मृत्युं प्रति त्वरमाणं रावणं दक्षिणसागरं प्रति निर्दिशति — एतत् वाक्यं रावणस्य अहंकारं प्रज्वालयितुं पर्याप्तम्। मुहूर्तशब्दस्य पुनरावृत्तिः तारस्य व्यङ्ग्यं तीक्ष्णं करोति।
Released by Arjuna, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, was undaunted despite the humiliation he had suffered, and roamed the whole earth once more; the word "undaunted" shows that his pride had not been broken. He had learned nothing from defeat but went looking for a new rival: whenever he heard of anyone, rākṣasa or man, who excelled in strength, he would go to him in his arrogance and challenge him to battle — even the fame of another's strength was more than he could bear. So Agastya went on telling Rāma, one after another, the defeats Rāvaṇa had suffered, and after Arjuna, Vālin was the second to beat him. Once Rāvaṇa came to the city of Kiṣkindhā, ruled by Vālin, and challenged gold-garlanded Vālin to battle — Vālin was famous for wearing the golden garland Indra had given him. Then Tāra, minister of the vānaras and lordly father of Tārā — and so Vālin's father-in-law as well — spoke to him who had come eager for battle. "Lord of the rākṣasas," he said, "Vālin, who might be a match for you, has gone out. What other monkey could stand before you?" — humbly admitting that he himself was no match. "Vālin has been worshipping at the twilight by all four oceans, Rāvaṇa, and he will be back at this very hour; wait a moment. Look at these heaps of bones, white as conch shells: they belong to kings who came seeking battle and were slain by the might of the lord of the vānaras." The heaps of bones were plain proof of Vālin's past victories. "Even if you had drunk the essence of nectar, Rāvaṇa, once you met Vālin that would be the end of your life" — nectar itself would not make him immortal. "Look now at this wondrous world, son of Viśravas; wait just a moment here, for after it your life will be hard to keep. Or if you are in such a hurry to die, go to the southern ocean; there you will see Vālin, like a fire standing on the earth." Tāra's words mixed mockery with pity: he meant both to frighten Rāvaṇa and to warn him, and the repeated "a moment" sharpened his irony. His pride in Vālin and his scorn for Rāvaṇa both show, and telling one in a hurry to die to go to the southern ocean was enough to set Rāvaṇa's pride ablaze.
२दक्षिणसागरे वालिनः दर्शनं, ग्रहणाय प्रयासः, वालिनः निश्चयः
११स तु तारं विनिर्भर्त्स्य रावणो लोकरावणः।
पुष्पकं तत्समारुह्य प्रययौ दक्षिणार्णवम्॥
१२तत्र हेमगिरिप्रख्यं तरुणार्कनिभाननम्।
रावणो वालिनं दृष्ट्वा संध्योपासनतत्परम्॥
१३पुष्पकादवरुह्याथ रावणोऽञ्जनसंनिभः।
ग्रहीतुं वालिनं तूर्णं निःशब्दपदमव्रजत्॥
१४यदृच्छया तदा दृष्टो वालिनापि स रावणः।
पापाभिप्रायकं दृष्ट्वा चकार न तु सम्भ्रमम्॥
१५शशमालक्ष्य सिंहो वा पन्नगं गरुडो यथा।
न चिन्तयति तं वाली रावणं पापनिश्चयम्॥
१६जिघृक्षमाणमायान्तं रावणं पापचेतसम्।
कक्षावलम्बिनं कृत्वा गमिष्ये त्रीन्महार्णवान्॥
१७द्रक्ष्यन्त्यरिं ममाङ्कस्थं स्रंसदूरुकराम्बरम्।
लम्बमानं दशग्रीवं गरुडस्येव पन्नगम्॥
१८इत्येवं मतिमास्थाय वाली मौनमुपास्थितः।
जपन्वै नैगमान्मन्त्रांस्तस्थौ पर्वतराडिव॥
लोकान् रावयति इति लोकरावणः सः तारं निर्भर्त्स्य पुष्पकं विमानम् आरुह्य दक्षिणार्णवं प्रययौ। तत्र सः हेमगिरिसदृशं तरुणसूर्यनिभाननं संध्योपासनतत्परं वालिनं ददर्श। अञ्जनसंनिभः रावणः पुष्पकात् अवरुह्य वालिनं तूर्णं ग्रहीतुं निःशब्दैः पदैः अव्रजत् — चौरवत् पृष्ठतः आक्रमणम् एव तस्य उपायः। यदृच्छया वालिना अपि सः रावणः दृष्टः, किन्तु तस्य पापाभिप्रायं दृष्ट्वा अपि वाली सम्भ्रमं न चकार। सिंहः शशम् आलक्ष्य इव, गरुडः पन्नगम् इव, वाली पापनिश्चयं तं रावणं न चिन्तयति स्म। सः मनसि अचिन्तयत् — ‘ग्रहीतुम् इच्छन्तम् आयान्तं पापचेतसं रावणं कक्षे अवलम्ब्य त्रीन् महार्णवान् गमिष्यामि। गरुडस्य पन्नगम् इव मम अङ्के स्थितं लम्बमानं स्रस्तोरुकराम्बरं दशग्रीवं शत्रुं लोकाः द्रक्ष्यन्ति।’ इति मतिम् आस्थाय वाली मौनम् उपाश्रितः, वैदिकान् मन्त्रान् जपन् पर्वतराजः इव निश्चलः तस्थौ। अत्र द्वयोः चरित्रयोः विरोधः — रावणः छलेन पृष्ठतः आक्रमितुम् इच्छति, वाली तु धर्मकर्मणि निरतः अपि निर्भयः। वाली स्वकर्तव्यं संध्योपासनं न त्यजति; शत्रुं दृष्ट्वा अपि जपं न विरमति। ‘पर्वतराडिव’ इति उपमा तस्य स्थैर्यं दर्शयति। रावणस्य ‘अञ्जनसंनिभः’ इति कृष्णवर्णः, वालिनः ‘हेमगिरिप्रख्यः’ इति सुवर्णवर्णः — वर्णविरोधेन अपि पापपुण्ययोः भेदः सूच्यते। ‘स्रंसदूरुकराम्बरम्’ इति पदं रावणस्य भावि दुर्दशां चित्रयति — तस्य ऊरवः कराः वस्त्राणि च लम्बमानानि भविष्यन्ति। सिंहस्य शशं प्रति, गरुडस्य सर्पं प्रति च उपमा वालिनः अवज्ञां दर्शयति — सः रावणं शत्रुरूपेण अपि न गणयति, केवलं भक्ष्यम् इव पश्यति। वालिनः निश्चयः केवलं शत्रुं निग्रहीतुं न, अपितु तं लोकस्य पुरतः हास्यास्पदं कर्तुम् — ‘द्रक्ष्यन्ति’ इति वचनेन सः सर्वेषां पुरतः रावणस्य अपमानं कल्पयति। अष्टादशे श्लोके ‘मौनमुपास्थितः’ इति मुद्रणस्य पाठः; समीक्षिते ‘कर्णमुपाश्रितः’ इति भिन्नः। वालिनः मन्त्रजपः ‘नैगमान् मन्त्रान्’ इति वेदमन्त्राणाम्।
But Rāvaṇa — "he who makes the worlds cry out" — rebuked Tāra, mounted the Puṣpaka and went off to the southern ocean. There he saw Vālin, like a mountain of gold, his face like the young sun, absorbed in the twilight worship. Getting down from the Puṣpaka, Rāvaṇa, dark as collyrium, crept forward with soundless steps to seize Vālin quickly: to attack from behind like a thief was his plan. The contrast of colour — Rāvaṇa dark as collyrium, Vālin golden as a mountain of gold — marks the difference between sin and merit. By chance Vālin saw Rāvaṇa too, but though he saw his wicked intent he was not in the least alarmed. As a lion that has spotted a hare, or Garuḍa a serpent, Vālin gave no thought to Rāvaṇa and his wicked purpose; he did not even count him an enemy, only as prey. He thought to himself, "This wicked-minded Rāvaṇa is coming to seize me. I shall hang him under my arm and go round the three great oceans. The worlds will see my enemy, the Ten-necked one, hanging against my side like a serpent dangling from Garuḍa, his thighs, arms and clothes all slipping down." Vālin meant not only to subdue his enemy but to make him a laughing-stock before the world, and the words paint Rāvaṇa's coming plight — thighs, arms and garments all dangling. Having resolved this, Vālin kept silent and went on reciting the Vedic mantras, standing as still as the king of mountains. The two characters stand in contrast: Rāvaṇa wanted to strike from behind by stealth, while Vālin, absorbed in his religious duty, was fearless; he would not give up his twilight worship, and even with his enemy in sight he did not stop his prayers — steady as a mountain.
३वालिना रावणस्य ग्रहणं, राक्षसानाम् अनुधावनं निवृत्तिश्च
१९तावन्योन्यं जिघृक्षन्तौ हरिराक्षसपार्थिवौ।
प्रयत्नवन्तौ तत्कर्म ईहतुर्बलदर्पितौ॥
२०हस्तग्राहं तु तं मत्वा पादशब्देन रावणम्।
पराङ्मुखोऽपि जग्राह वाली सर्पमिवाण्डजः॥
२१ग्रहीतुकामं तं गृह्य रक्षसामीश्वरं हरिः।
खमुत्पपात वेगेन कृत्वा कक्षावलम्बिनम्॥
२२तं च पीडयमानं तु वितुदन्तं नखैर्मुहुः।
जहार रावणं वाली पवनस्तोयदं यथा॥
२३अथ ते राक्षसामात्या ह्रियमाणे दशानने।
मुमोक्षयिषवो वालिं रवमाणा अभिद्रुताः॥
२४अन्वीयमानस्तैर्वाली भ्राजतेऽम्बरमध्यगः।
अन्वीयमानो मेघौघैरम्बरस्थ इवांशुमान्॥
२५तेऽशक्नुवन्तः सम्प्राप्तुं वालिनं राक्षसोत्तमाः।
तस्य बाहूरुवेगेन परिश्रान्ता व्यवस्थिताः॥
२६वालिमार्गादपाक्रामन्पर्वतेन्द्रापि गच्छतः।
किं पुनर्जीवनप्रेप्सुर्बिभ्रद्वै मांसशोणितम्॥
तौ हरिराक्षसपार्थिवौ बलदर्पितौ परस्परं ग्रहीतुम् इच्छन्तौ प्रयत्नवन्तौ तत् कर्म ईहतुः। पादशब्देन रावणं हस्तग्राह्यं समीपं प्राप्तं मत्वा वाली पराङ्मुखः अपि, अण्डजः गरुडः सर्पम् इव, तं जग्राह। ग्रहीतुकामं तं रक्षसाम् ईश्वरं गृहीत्वा कक्षे अवलम्ब्य वाली वेगेन खम् उत्पपात। सः रावणः पीड्यमानः नखैः मुहुः वितुदन् अपि आसीत्; तथापि पवनः मेघम् इव वाली तं जहार। दशानने ह्रियमाणे तस्य राक्षसामात्याः तं मोचयितुम् इच्छन्तः रवं कुर्वन्तः वालिनम् अभिद्रुताः। तैः अनुगम्यमानः अम्बरमध्यगः वाली मेघसमूहैः अनुगम्यमानः अम्बरस्थः सूर्यः इव भ्राजते स्म। ते राक्षसोत्तमाः वालिनं प्राप्तुम् अशक्नुवन्तः तस्य बाहूरुवेगेन परिश्रान्ताः स्थिताः। गच्छतः वालिनः मार्गात् पर्वतेन्द्राः अपि अपाक्रामन्; मांसशोणितं बिभ्रत् जीवितेच्छुः प्राणी तर्हि किं पुनः। ‘पराङ्मुखोऽपि जग्राह’ इति अस्य प्रसङ्गस्य मुख्यः चमत्कारः — वाली शत्रुं न पश्यन् अपि केवलं पादशब्देन तस्य स्थानं ज्ञात्वा तं गृह्णाति। रावणः नखैः तुदन् अपि मुक्तिं न लभते — तस्य विंशतिभुजानां बलम् अपि वालिनः कक्षात् निष्क्रमितुं न पर्याप्तम्। सूर्यस्य मेघैः सह उपमा — मेघाः सूर्यम् अनुधावन्ति, किन्तु तं न आच्छादयितुं शक्नुवन्ति। २६तमः श्लोकः ‘पर्वतेन्द्राः अपि…, किं पुनः जीवनप्रेप्सुः’ इति कैमुतिकन्यायेन वालिनः वेगस्य अतिशयं दर्शयति; तस्य द्वितीयः अर्धः समीक्षिते नास्ति। राक्षसामात्यानां अनुधावनं निष्फलम् — तेषां वेगः वालिनः वेगस्य समः न। ‘परिश्रान्ता व्यवस्थिताः’ इति पदाभ्यां ते मार्गमध्ये एव निवृत्ताः इति ज्ञायते। अत्र रावणः सर्वथा निस्सहायः — तस्य सहायाः दूरे, सः स्वयं कक्षे निबद्धः। बालकः इव सः नखैः तुदति, किन्तु तेन वाली न विचलति। एषः प्रसङ्गः अर्जुनप्रसङ्गेन तुल्यः — तत्र अपि रावणः बद्धः, अमात्याः च पलायिताः। पवनस्य तोयदहरणस्य उपमा सरला सुन्दरी च — मेघः यथा वायोः वशे असहायः तथा रावणः वालिनः।
The two kings, of monkeys and of rākṣasas, each proud of his strength and each meaning to seize the other, set about the task in earnest. Judging from the sound of his footsteps that Rāvaṇa had come within reach of his hand, Vālin, though his back was turned, seized him as Garuḍa, the egg-born, seizes a snake. That is the marvel of the episode: Vālin never looked at his enemy but knew where he was by the sound of his feet alone. Having seized the lord of the rākṣasas who had meant to seize him, Vālin hung him under his arm and sprang swiftly into the sky. Crushed there, Rāvaṇa kept tearing at him with his nails, but Vālin carried him off as the wind carries a cloud — as helpless in Vālin's grip as a cloud in the wind's. Like a child he scratched with his nails, but Vālin did not waver, and even the strength of his twenty arms could not free him from under Vālin's arm. As the Ten-faced one was carried off, his rākṣasa ministers rushed shouting after Vālin to rescue him. With them following, Vālin shone in mid-sky like the sun pursued by masses of cloud, which chase it but cannot cover it. Unable to reach Vālin, those chief rākṣasas, worn out by the speed of his arms and thighs, gave up and halted on the way; their speed was no match for his, and Rāvaṇa was left wholly helpless, his helpers far off and himself pinned under an arm. Even the great mountains would get out of Vālin's way as he went — how much more any creature of flesh and blood that wanted to live! The scene recalls the episode with Arjuna: there too Rāvaṇa was bound and his ministers fled.
४चतुःसमुद्रेषु संध्योपासनं, किष्किन्धोपवने प्रत्यागमनम्
२७अपक्षिगणसम्पातान्वानरेन्द्रो महाजवः।
क्रमशः सागरान्सर्वान्संध्याकालमवन्दत॥
२८सम्पूज्यमानो यातस्तु खचरैः खचरोत्तमः।
पश्चिमं सागरं वाली आजगाम सरावणः॥
२९तस्मिन्संध्यामुपासित्वा स्नात्वा जप्त्वा च वानरः।
उत्तरं सागरं प्रायाद्वहमानो दशाननम्॥
३०बहुयोजनसाहस्रं वहमानो महाहरिः।
वायुवच्च मनोवच्च जगाम सह शत्रुणा॥
३१उत्तरे सागरे संध्यामुपासित्वा दशाननम्।
वहमानोऽगमद्वाली पूर्वं वै स महोदधिम्॥
३२तत्रापि संध्यामन्वास्य वासविः स हरीश्वरः।
किष्किन्धामभितो गृह्य रावणं पुनरागमत्॥
३३चतुर्ष्वपि समुद्रेषु संध्यामन्वास्य वानरः।
रावणोद्वहनश्रान्तः किष्किन्धोपवनेऽपतत्॥
पक्षिगणानाम् अपि यत्र सम्पातः न भवति, तादृशान् मार्गान् गच्छन् महाजवः वानरेन्द्रः क्रमशः सर्वान् सागरान् गत्वा संध्याकालं ववन्दे। खचरैः सम्पूज्यमानः खचरोत्तमः वाली रावणसहितः पश्चिमं सागरम् आजगाम। तत्र संध्याम् उपास्य, स्नात्वा जप्त्वा च, सः वानरः दशाननं वहन् उत्तरं सागरं प्रायात्। बहुयोजनसहस्राणि दशाननं वहन् सः महाहरिः वायुवत् मनोवत् च शत्रुणा सह जगाम। उत्तरे सागरे संध्याम् उपास्य दशाननं वहन् वाली पूर्वं महोदधिं ययौ। तत्र अपि संध्याम् अन्वास्य वासविः हरीश्वरः रावणं गृहीत्वा पुनः किष्किन्धाम् अभ्यागमत्। चतुर्षु अपि समुद्रेषु संध्याम् उपास्य रावणस्य वहनेन श्रान्तः सः वानरः किष्किन्धायाः उपवने अवातरत्। ‘वासविः’ इति पदेन वाली इन्द्रस्य पुत्रः इति स्मार्यते। एतत् भ्रमणं केवलं बलप्रदर्शनं न, अपितु वालिनः नित्यकर्मणः निष्ठा — सः शत्रुं वहन् अपि एकाम् अपि संध्यां न त्यजति। ‘रावणोद्वहनश्रान्तः’ इति पदं रावणस्य गुरुत्वं दर्शयति — तादृशः बली वाली अपि श्रान्तः। त्रिंशः श्लोकः (‘बहुयोजनसाहस्रं…, वायुवच्च मनोवच्च…’) समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटमात्रः। चतुःसमुद्रभ्रमणस्य क्रमः दक्षिणः, पश्चिमः, उत्तरः, पूर्वः इति — प्रदक्षिणक्रमेण। प्रत्येकस्मिन् सागरे वाली संध्याम् उपास्ते, स्नाति, जपति च; एतेन तस्य धर्मनिष्ठा पुनः पुनः दृढीक्रियते। ‘खचरोत्तमः’ इति विशेषणं दर्शयति यत् आकाशचारिणः सिद्धाः गन्धर्वाः अपि तं पूजयन्ति। अन्ते किष्किन्धायाः उपवने सः अवतरति, न नगरमध्ये — कदाचित् रावणं गुप्तं मोचयितुं, तस्य अपमानं प्रजानां पुरतः न प्रकाशयितुम्। त्रयोविंशे श्लोके राक्षसानां ‘रवमाणाः’ इति, अत्र च वालिनः निःशब्दं गमनम् — विरोधः स्पष्टः। वालिनः श्रमः अपि स्वाभाविकः, यतः सः सहस्रयोजनानि गुरुं भारं वहन् गतः।
Along paths where not even flocks of birds could fly, the swift lord of the vānaras went to all the oceans in turn and saluted the twilight at each. Honoured by the beings who travel the sky — even the siddhas and gandharvas revered him — Vālin, best of sky-rovers, came to the western ocean with Rāvaṇa. There he worshipped the twilight, bathed and recited his prayers, and went on to the northern ocean, still carrying the Ten-faced one. Carrying him many thousands of yojanas, the great monkey travelled with his enemy like the wind and like the mind. At the northern ocean he worshipped the twilight, and then went on to the eastern ocean carrying the Ten-faced one. There too the son of Vāsava — for Vālin was Indra's son — worshipped the twilight, and then turned back towards Kiṣkindhā with Rāvaṇa in his grip. His round of the oceans went south, west, north and east, keeping them always to his right, and at each he worshipped, bathed and prayed: this was not merely a show of strength but proof of his devotion to his daily rites, for even carrying his enemy he did not miss a single twilight. Having worshipped at all four oceans, the monkey, tired from carrying Rāvaṇa — which shows how heavy Rāvaṇa was, that even so mighty a monkey grew tired, carrying such a load over thousands of yojanas — came down in a grove outside Kiṣkindhā, not in the middle of the city, perhaps so as to release Rāvaṇa quietly and not expose his humiliation before the people.
५रावणस्य विस्मयः, वालिनः प्रशंसा, अग्निसाक्षिकं भ्रातृत्वम्
३४रावणं तु मुमोचाथ स्वकक्षात्कपिसत्तमः।
कुतस्त्वमिति चोवाच प्रहसन्रावणं मुहुः॥
३५विस्मयं तु महद्गत्वा श्रमलोलनिरीक्षणः।
राक्षसेन्द्रो हरीन्द्रं तमिदं वचनमब्रवीत्॥
३६वानरेन्द्र महेन्द्राभ राक्षसेन्द्रोऽस्मि रावणः।
युद्धेप्सुरिह सम्प्राप्तः स चाद्यासादितस्त्वया॥
३७अहो बलमहो वीर्यमहो गाम्भीर्यमेव च।
येनाहं पशुवद्गृह्य भ्रामितश्चतुरोऽर्णवान्॥
३८एवमश्रान्तवद्वीर शीघ्रमेव च वानर।
मां चैवोद्वहमानस्तु कोऽन्यो वीरो भविष्यति॥
३९त्रयाणामेव भूतानां गतिरेषा प्लवङ्गम।
मनोऽनिलसुपर्णानां तव चात्र न संशयः॥
४०सोऽहं दृष्टबलस्तुभ्यमिच्छामि हरिपुङ्गव।
त्वया सह चिरं सख्यं सुस्निग्धं पावकाग्रतः॥
४१दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्रं भोगाच्छादनभोजनम्।
सर्वमेवाविभक्तं नौ भविष्यति हरीश्वर॥
४२ततः प्रज्वालयित्वाग्निं तावुभौ हरिराक्षसौ।
भ्रातृत्वमुपसम्पन्नौ परिष्वज्य परस्परम्॥
४३अन्योन्यं लम्बितकरौ ततस्तौ हरिराक्षसौ।
किष्किन्धां विशतुर्हृष्टौ सिंहौ गिरिगुहामिव॥
४४स तत्र मासमुषितः सुग्रीव इव रावणः।
अमात्यैरागतैर्नीतस्त्रैलोक्योत्सादनार्थिभिः॥
४५एवमेतत्पुरा वृत्तं वालिना रावणः प्रभो।
धर्षितश्च वृतश्चापि भ्राता पावकसंनिधौ॥
४६बलमप्रतिमं राम वालिनोऽभवदुत्तमम्।
सोऽपि त्वया विनिर्दग्धः शलभो वह्निना यथा॥
ततः कपिसत्तमः स्वकक्षात् रावणं मुमोच, ‘कुतः त्वम् आगतः’ इति प्रहसन् मुहुः अपृच्छत्। महान्तं विस्मयं गत्वा श्रमेण चञ्चलनेत्रः राक्षसेन्द्रः तं हरीन्द्रम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘महेन्द्राभ वानरेन्द्र, अहं राक्षसेन्द्रः रावणः; युद्धेप्सुः इह सम्प्राप्तः, सः अहम् अद्य त्वया आसादितः। अहो तव बलम्, अहो वीर्यम्, अहो गाम्भीर्यं च, येन अहं पशुवत् गृहीत्वा चतुरः अर्णवान् भ्रामितः। वीर वानर, एवम् अश्रान्तवत् शीघ्रं च मां वहन् त्वत् अन्यः कः वीरः भविष्यति? प्लवङ्गम, एषा गतिः त्रयाणाम् एव भूतानां — मनसः, अनिलस्य, सुपर्णस्य च; चतुर्थस्य तव, अत्र संशयः नास्ति। हरिपुङ्गव, दृष्टबलः अहं त्वया सह पावकस्य अग्रतः चिरं सुस्निग्धं सख्यम् इच्छामि। हरीश्वर, दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्रं भोगाः आच्छादनं भोजनं च — सर्वम् एव नौ अविभक्तं भविष्यति।’ ततः अग्निं प्रज्वाल्य तौ उभौ हरिराक्षसौ परस्परं परिष्वज्य भ्रातृत्वम् उपसम्पन्नौ। ततः अन्योन्यस्य करौ गृहीत्वा हृष्टौ तौ, गिरिगुहां सिंहौ इव, किष्किन्धां प्रविविशतुः। तत्र रावणः सुग्रीवः इव सम्मानितः मासम् उषितः; ततः त्रैलोक्यस्य उत्सादनम् इच्छद्भिः आगतैः अमात्यैः नीतः। अगस्त्यः उपसंहरति — ‘प्रभो, एवम् एतत् पुरा वृत्तम् — वालिना रावणः धर्षितः, पावकसंनिधौ भ्राता च वृतः। राम, वालिनः बलम् अप्रतिमम् उत्तमम् आसीत्; सः अपि त्वया, वह्निना शलभः इव, विनिर्दग्धः।’ अत्र रावणस्य स्वभावपरिवर्तनं दर्शनीयम् — यः पराजितः सः शत्रुं न द्वेष्टि, अपितु तस्य बलेन चकितः मैत्रीं याचते; अर्जुनेन सह अपि तथा एव जातम्। अन्तिमः श्लोकः अस्य प्रकरणस्य प्रयोजनं स्पष्टयति — रामस्य प्रश्नस्य उत्तरम् एतत् यत् वाली रावणात् अपि बलवत्तरः आसीत्। ‘सुग्रीव इव’ इति उपमा — सुग्रीवः वालिनः भ्राता, तथा रावणः अपि भ्रातृवत् तत्र न्यवसत्। वालिनः ‘कुतः त्वम्’ इति प्रश्नः प्रहसनपूर्वकः — सः जानाति एव कः अयम्, किन्तु तस्य मुखात् एव परिचयं श्रोतुम् इच्छति। रावणस्य उत्तरे अपि विनयः — ‘युद्धेप्सुः आगतः, युद्धं च प्राप्तम्’ इति सः स्वस्य पराजयं स्वीकरोति। ‘त्रयाणामेव भूतानाम्’ इति प्रशंसायां वालिनः गतिः मनसः वायोः गरुडस्य च गत्या तुल्यते; एषः हनुमतः प्रसङ्गे अग्रे अपि श्रूयते। सख्यस्य प्रस्तावे रावणः सर्वस्वस्य साधारण्यं प्रस्तौति — दाराः अपि; एतत् तस्य आवेशं सूचयति। अग्निसाक्षिकं भ्रातृत्वं पवित्रं बन्धनम्; रामः अपि सुग्रीवेण सह अग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवान् इति स्मर्तव्यम्। अतः वालिनः वधः कीदृशस्य बलिनः वधः आसीत् इति अगस्त्यः रामं स्मारयति। शलभस्य उपमा दर्शयति यत् रामस्य पुरतः वालिनः बलम् अपि व्यर्थम् आसीत्। रावणः मासपर्यन्तं किष्किन्धायां न्यवसत् — एतेन वालिरावणयोः मैत्री न केवलं वाचिकी, अपितु व्यवहारे अपि स्थिरा इति दर्शितम्। तस्य अमात्याः तम् आगत्य नयन्ति, यतः तेषां त्रैलोक्यविजयस्य योजना अपूर्णा। ‘धर्षितश्च वृतश्चापि’ इति उपसंहारे द्वयं स्मर्यते — पराजयः सख्यं च।
Then the best of monkeys let Rāvaṇa go from under his arm and, laughing, asked him again and again, "Where have you come from?" He knew very well who he was, but wanted to hear it from his own mouth. Filled with wonder, his eyes rolling with fatigue, the lord of the rākṣasas said to the lord of the monkeys, "Lord of the vānaras, splendid as great Indra, I am Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. I came here looking for a fight, and today I have found one at your hands." There was humility even in his answer: he had come seeking battle and had got it, and he admitted his defeat. "Ah, what strength is yours, what valour, what depth, that you seized me like a beast and carried me round the four oceans! Who but you, hero, could carry me so swiftly and so tirelessly? Such speed belongs to three beings only, monkey — to the mind, to the wind and to Suparṇa, Garuḍa; and to you as a fourth, beyond doubt." This comparison of speed with mind, wind and Garuḍa will be heard again later of Hanumān. "Now that I have seen your strength, bull among monkeys, I want a lasting and loving friendship with you, sworn before the fire. Wives, sons, city, kingdom, pleasures, clothing and food — let everything be shared between us two, lord of the monkeys." That he offered to share everything, even wives, shows how carried away he was. Then they kindled a fire, and the monkey and the rākṣasa embraced and became brothers — a sacred bond with fire as witness, as Rāma too made his friendship with Sugrīva before the fire. Holding each other's hands, the two entered Kiṣkindhā joyfully, like two lions entering a mountain cave. Rāvaṇa stayed there a month, honoured like Sugrīva himself — like a brother of Vālin — so the friendship was not words alone but lived in deed. Then his ministers came and took him away, for they were eager to lay waste the three worlds, and their plan of conquest was not yet complete. Here we see a turn in Rāvaṇa's nature: when defeated, he did not hate his conqueror but, amazed by his strength, sought his friendship, just as he had done with Arjuna. Agastya concluded, "So it happened long ago, lord: Rāvaṇa was humbled by Vālin, and then chosen by him as a brother before the fire" — defeat and friendship both. "Vālin's strength, Rāma, was supreme and beyond compare; yet he too was burnt up by you, as a moth by a flame." That was the purpose of the whole episode, the answer to Rāma's question: Vālin had been stronger even than Rāvaṇa, and Agastya reminded Rāma what a mighty warrior it was he had slain — and the image of the moth shows that before Rāma even Vālin's strength was of no avail.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- बल + अधिकम् → बलाधिकम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बलेन अधिकः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वालिना पालिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हेम्नः माला अस्य अस्ति — इनि-प्रत्ययान्तम् (षष्ठीतत्पुरुषगर्भम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तारायाः पिता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- युद्धप्रेप्सुम् + उपागतम् — सन्धिकार्यं नास्ति (म् स्वरे परे)
- समासः
- युद्धं प्रेप्सुः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- ‘प्रतिबलः + भवेत्’ → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
- समासः
- प्रतिगतं बलं यस्य — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- संध्याम् + अन्वास्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु + आस्’ ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- ‘संध्याम्’ द्वितीया; ‘अन्वास्य’ अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अस्थ्नां चयाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शङ्खः इव पाण्डुराः — उपमानकर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अमृतस्य रसः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- भूमिष्ठम् + इव — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘भूमि + स्थ’ → षत्वम्
- समासः
- भूमौ तिष्ठति इति भूमिष्ठः — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकान् रावयति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हेम्नः गिरिः हेमगिरिः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन प्रख्यः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- संध्या + उपासन → संध्योपासन — गुणसन्धिः
- समासः
- संध्यायाः उपासने तत्परः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- निःशब्दपदम् + अव्रजत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निर्गतः शब्दः येभ्यः तानि पदानि यस्मिन् गमने — बहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणम्)
- विभक्तिः
- ‘अव्रजत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पाप + अभिप्राय → पापाभिप्राय — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पापः अभिप्रायः यस्य सः, कप्-प्रत्ययः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- कक्षा + अवलम्बिनम् → कक्षावलम्बिनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कक्षायाम् अवलम्बते इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- स्रंसत् + ऊरु → स्रंसदूरु — जश्त्वम्; कर + अम्बर → कराम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्रंसन्ति ऊरवः कराः अम्बरं च यस्य तम् — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- नैगमान् + मन्त्रान् → नैगमान्मन्त्रान् (हलन्तानन्तरम् अवकाशः संवृतः); मन्त्रान् + तस्थौ → मन्त्रांस्तस्थौ — नकारस्य रुत्वं, अनुस्वारः, सकारः
- समासः
- निगमेषु भवाः नैगमाः — तद्धितः
- विभक्तिः
- ‘नैगमान् मन्त्रान्’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘तस्थौ’ लिट्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हस्तेन ग्राह्यः — उपपदसमासः (णमुल्-भावः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- इव + अण्डजः → इवाण्डजः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अण्डात् जातः — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- ‘सर्पम्’ द्वितीया; ‘अण्डजः’ प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘मुमोक्षयिषवः + वालिम्’ → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मुच्’ णिजन्तात् सन्नन्तात् उ-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- बाहु + ऊरु → बाहूरु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बाहूनाम् ऊरूणां च वेगः — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न पक्षिगणानां सम्पातः येषु तान् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (मार्गान् इति अध्याहार्यम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वासवस्य अपत्यं पुमान् — तद्धितः (इञ्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- रावण + उद्वहन → रावणोद्वहन — गुणसन्धिः
- समासः
- रावणस्य उद्वहनेन श्रान्तः — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- श्रमेण लोलं निरीक्षणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- मनः + अनिल → मनोऽनिल — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
- समासः
- मनः च अनिलः च सुपर्णः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- भोग + आच्छादन → भोगाच्छादन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- भोगः च आच्छादनं च भोजनं च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्रैलोक्य + उत्सादन → त्रैलोक्योत्सादन — गुणसन्धिः
- समासः
- त्रैलोक्यस्य उत्सादनम् अर्थयन्ते इति — उपपदसमासः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्