॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ३३

उत्तरकाण्डम् — त्रयस्त्रिंशः सर्गः

पुलस्त्यवचनात् रावणस्य मोक्षः

पुलस्त्यस्य माहिष्मतीगमनम्, अर्जुनकृतः सत्कारः, पौत्रस्य मोक्षयाचना, रावणस्य मोचनं सख्यं च, बलिभ्यः बलिनः सन्ति इति उपदेशः

रावणस्य ग्रहणं वायोः ग्रहणम् इव अद्भुतम् इति देवैः दिवि कथितं पुलस्त्यः शुश्राव। पुत्रस्नेहात् कम्पमानः सः महर्षिः वायुमार्गेण माहिष्मतीं प्राप्य अमरावतीं ब्रह्मा इव पुरीं प्रविवेश। पुरोहितेन सह प्रत्युद्गम्य अर्जुनः तं मधुपर्केण गवा पाद्यार्घ्यैः च सम्पूज्य हर्षगद्गदया गिरा ‘अद्य मे जन्म तपश्च सफलम्; इदं राज्यं, पुत्राः, दाराः, वयं च तव; किं करवाम?’ इति अवदत्। पुलस्त्यः तस्य बलं प्रशस्य ‘यस्य भयात् सागरानिलौ निष्पन्दौ तिष्ठतः, सः मम पौत्रः त्वया बद्धः; मम वचनात् तं मुञ्च’ इति अयाचत। अर्जुनः किमपि अनुक्त्वा प्रहृष्टः रावणं मुमोच, दिव्याभरणैः सम्पूज्य अग्निसाक्षिकम् अहिंसकं सख्यं कृत्वा गृहं ययौ। लज्जितः रावणः पुलस्त्येन परिष्वक्तः विसर्जितः; पुलस्त्यः ब्रह्मलोकं जगाम। अगस्त्यः रामं बोधयति — बलिभ्यः अपि बलिनः सन्ति, अतः श्रेयः इच्छता परावज्ञा न कार्या। किन्तु रावणः अर्जुनस्य मैत्रीं लब्ध्वा पुनः दर्पात् नृपान् हिंसन् पृथिवीं चचार।

१पुलस्त्यस्य माहिष्मतीगमनम्, अर्जुनकृतः सत्कारः

१रावणग्रहणं तत्तु वायुग्रहणसंनिभम्।
ततः पुलस्त्यः शुश्राव कथितं दिवि दैवतैः॥

२ततः पुत्रकृतस्नेहात्कम्पमानो महाधृतिः।
माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महानृषिः॥

३स वायुमार्गमास्थाय वायुतुल्यगतिर्द्विजः।
पुरीं माहिष्मतीं प्राप्तो मनःसम्पातविक्रमः॥

४सोऽमरावतिसंकाशां हृष्टपुष्टजनावृताम्।
प्रविवेश पुरीं ब्रह्मा इन्द्रस्येवामरावतीम्॥

५पादचारमिवादित्यं निष्पतन्तं सुदुर्दृशम्।
ततस्ते प्रत्यभिज्ञाय अर्जुनाय न्यवेदयन्॥

६पुलस्त्य इति विज्ञाय वचनाद्धैहयाधिपः।
शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रत्युद्गच्छत्तपस्विनम्॥

७पुरोहितोऽस्य गृह्यार्घ्यं मधुपर्कं तथैव च।
पुरस्तात्प्रययौ राज्ञः शक्रस्येव बृहस्पतिः॥

८ततस्तमृषिमायान्तमुद्यन्तमिव भास्करम्।
अर्जुनो दृश्य सम्भ्रान्तो ववन्देन्द्र इवेश्वरम्॥

९स तस्य मधुपर्कं गां पाद्यमर्घ्यं निवेद्य च।
पुलस्त्यमाह राजेन्द्रो हर्षगद्गदया गिरा॥

रावणस्य ग्रहणं वायोः ग्रहणम् इव दुष्करम् अद्भुतं च आसीत्; तत् वृत्तं देवाः दिवि परस्परं कथयन्ति स्म, तेभ्यः पुलस्त्यः शुश्राव। पुलस्त्यः ब्रह्मणः मानसपुत्रः, विश्रवसः पिता, अतः रावणस्य पितामहः। महाधृतिः अपि सः पुत्रकृतात् स्नेहात् कम्पमानः माहिष्मतीपतिं द्रष्टुम् आजगाम — धीराणाम् अपि सन्ततिस्नेहः दुर्निवारः इति भावः। वायुतुल्यगतिः मनःसम्पातविक्रमः सः द्विजः वायुमार्गम् आस्थाय क्षणेन माहिष्मतीं पुरीं प्राप्तः। अमरावतीसदृशीं हृष्टपुष्टजनैः आवृतां तां पुरीं सः, इन्द्रस्य अमरावतीं ब्रह्मा इव, प्रविवेश। आकाशात् अवतरन्तं पादचारेण गच्छन्तं सूर्यम् इव दुर्दर्शं तं दृष्ट्वा अर्जुनस्य सेवकाः प्रत्यभिज्ञाय राज्ञे न्यवेदयन्। ‘पुलस्त्यः आगतः’ इति वचनात् विज्ञाय हैहयाधिपः शिरसि अञ्जलिं बद्ध्वा तं तपस्विनं प्रत्युज्जगाम। तस्य पुरोहितः अर्घ्यं मधुपर्कं च गृहीत्वा शक्रस्य पुरतः बृहस्पतिः इव राज्ञः पुरतः ययौ। उद्यन्तं भास्करम् इव आयान्तं तम् ऋषिं दृष्ट्वा सम्भ्रान्तः अर्जुनः, इन्द्रः ईश्वरम् इव, ववन्दे। ततः मधुपर्कं गां पाद्यम् अर्घ्यं च निवेद्य राजेन्द्रः हर्षगद्गदया गिरा पुलस्त्यम् अवदत्। अत्र अतिथिसत्कारस्य शास्त्रीयः क्रमः सम्पूर्णः दर्शितः — प्रत्युद्गमनं, पुरोहितस्य अग्रगमनं, वन्दनं, मधुपर्कः, गोदानं, पाद्यम्, अर्घ्यं च। यः राजा ह्यः एव रावणं बलात् बबन्ध, सः अद्य ब्राह्मणस्य पुरतः विनयेन नमति — एषः क्षत्रियस्य आदर्शः। ‘पादचारमिवादित्यम्’ इति उपमा ऋषेः तेजः सूचयति — भूमौ चरन् सूर्यः इव सः दीप्यते। इन्द्रस्य बृहस्पतेः च उपमा पुरोहितस्य गौरवं दर्शयति। अस्य सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य अनुवृत्तिः — अर्जुनेन बद्धः रावणः माहिष्मत्यां बन्दी वर्तते। ‘वायुग्रहणसंनिभम्’ इति उपमा द्विविधम् अर्थं वहति — वायुः यथा हस्तेन ग्रहीतुं न शक्यते, तथा रावणः अपि अग्राह्यः इति लोके प्रसिद्धिः आसीत्; तस्य ग्रहणम् अतः अद्भुतम्, देवानां च आनन्दकारणम्। देवाः दिवि तत् कथयन्ति स्म इति वचनेन देवलोके अपि एषा वार्ता प्रसृता इति सूच्यते। ऋषेः आगमनस्य वेगः ‘वायुतुल्यगतिः’, ‘मनःसम्पातविक्रमः’ इति पदाभ्यां वर्णितः — तपोबलेन सः क्षणेन यत्र इच्छति तत्र गच्छति। अमरावत्याः ब्रह्मणः च उपमा माहिष्मत्याः समृद्धिं ऋषेः गौरवं च युगपत् दर्शयति। अर्जुनस्य ‘सम्भ्रान्तः’ इति विशेषणं तस्य आदरपूर्णां त्वरां सूचयति, न भयम्।

The story continues from the last sarga: bound by Arjuna, Rāvaṇa lay a prisoner in Māhiṣmatī. His capture was as hard and as wonderful as seizing the wind — for the world held that Rāvaṇa, like the wind, could not be grasped — and the gods in heaven told one another of it with delight, so that the news spread even through the world of the gods. From them Pulastya heard it. Pulastya was a mind-born son of Brahmā and the father of Viśravas, and so Rāvaṇa's grandfather. Steadfast as he was, the great sage trembled with love for his son's son and came to see the lord of Māhiṣmatī: even the wise cannot easily master their love for their descendants. Swift as the wind, moving with the speed of thought — by the power of his austerity he could go anywhere in an instant — the brāhmaṇa took the path of the wind and reached Māhiṣmatī in a moment. He entered that city, which was like Amarāvatī and thronged with happy, well-fed people, as Brahmā enters Indra's Amarāvatī; the image shows at once the city's prosperity and the sage's dignity. As he came down from the sky, dazzling to look upon like the sun walking on foot on the earth, Arjuna's attendants recognised him and told the king. Learning that Pulastya had come, the Haihaya lord raised his joined palms to his head and went out to meet the ascetic. His purohita went ahead of the king carrying the arghya water and the madhuparka, as Bṛhaspati goes before Śakra. Seeing the sage approach like the rising sun, Arjuna, in reverent haste — eagerness to honour him, not fear — saluted him as Indra salutes the Lord. He offered him the madhuparka, a cow, water for his feet and the arghya, and then, his voice choked with joy, the king of kings spoke to Pulastya. The whole prescribed order of welcoming a guest is shown here — going out to meet him, the priest walking ahead, the salutation, the madhuparka, the gift of a cow, water for the feet and the arghya. The king who had just bound Rāvaṇa by force now bowed humbly before a brāhmaṇa: that is the ideal of a kṣatriya.

२अर्जुनस्य विनयवचनं, पुलस्त्यस्य याचना

१०अद्यैवममरावत्या तुल्या माहिष्मती कृता।
अद्याहं तु द्विजेन्द्र त्वां यस्मात्पश्यामि दुर्दृशम्॥

११अद्य मे कुशलं देव अद्य मे कुशलं व्रतम्।
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः॥

१२यत्ते देवगणैर्वन्द्यौ वन्देऽहं चरणौ तव।
इदं राज्यमिमे पुत्रा इमे दारा इमे वयम्।
ब्रह्मन्किं कुर्मि किं कार्यमाज्ञापयतु नो भवान्॥

१३तं धर्मेऽग्निषु पुत्रेषु शिवं पृष्ट्वा च पार्थिवम्।
पुलस्त्योवाच राजानं हैहयानां तथार्जुनम्॥

१४नरेन्द्राम्बुजपत्राक्ष पूर्णचन्द्रनिभानन।
अतुलं ते बलं येन दशग्रीवस्त्वया जितः॥

१५भयाद्यस्योपतिष्ठेतां निष्पन्दौ सागरानिलौ।
सोऽयं मृधे त्वया बद्धः पौत्रो मे रणदुर्जयः॥

१६पुत्रकस्य यशः पीतं नाम विश्रावितं त्वया।
मद्वाक्याद्याच्यमानोऽद्य मुञ्च वत्स दशाननम्॥

अर्जुनः अवदत् — ‘अद्य एव माहिष्मती अमरावत्या तुल्या कृता, यस्मात् अहं दुर्दर्शं त्वां, द्विजेन्द्र, पश्यामि। अद्य मे कुशलं, अद्य मे व्रतं कुशलम्; अद्य मे जन्म सफलं, अद्य मे तपः सफलम्, यत् देवगणैः वन्द्यौ तव चरणौ अहं वन्दे। इदं राज्यम्, इमे पुत्राः, इमे दाराः, इमे वयं च — सर्वं तव। ब्रह्मन्, किं कुर्मः, किं कार्यम् इति भवान् आज्ञापयतु।’ ततः पुलस्त्यः तं पार्थिवं धर्मे, अग्निषु, पुत्रेषु च शिवं पृष्ट्वा हैहयानां राजानम् अर्जुनम् अवदत् — ‘नरेन्द्र, अम्बुजपत्राक्ष, पूर्णचन्द्रनिभानन, तव बलम् अतुलं, येन त्वया दशग्रीवः जितः। यस्य भयात् सागरः अनिलः च निष्पन्दौ उपतिष्ठतः, सः रणदुर्जयः मम पौत्रः त्वया मृधे बद्धः। पुत्रकस्य यशः त्वया पीतम्, तव नाम च लोके विश्रावितम्। अद्य मम वचनेन याच्यमानः, वत्स, दशाननं मुञ्च।’ अर्जुनस्य वचने विनयस्य पराकाष्ठा — सः राज्यं कुटुम्बं स्वात्मानं च ऋषये अर्पयति। पुलस्त्यः अपि कुशलप्रश्नेन आरभते — धर्मः, अग्निहोत्रं, सन्ततिः च गृहस्थस्य राज्ञः त्रीणि मुख्यानि। पुलस्त्यस्य याचनायां चातुर्यम् — सः प्रथमम् अर्जुनस्य बलं प्रशंसति, ततः रावणस्य महत्त्वं वर्णयित्वा तस्य विजेतुः गौरवं वर्धयति, अन्ते एव मोक्षं याचते। ‘पीतम्’ इति पदेन — यथा जलं पीयते तथा रावणस्य यशः त्वया निःशेषं कृतम् इति भावः; मुद्रणे ‘पीतं’ इति स्पष्टम्, समीक्षिते ‘स्फीतं’। ‘वत्स’ इति सम्बोधनेन ऋषिः राजानं पुत्रवत् स्निह्यति। द्वादशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, यत्र अर्जुनस्य समर्पणं पराकाष्ठां गच्छति। ‘कुर्मि’ इति आर्षं रूपं मुद्रणानुसारं रक्षितम्।

"Today," said Arjuna, "Māhiṣmatī has been made the equal of Amarāvatī, for today, lord of brāhmaṇas, I see you, whom it is so hard to see. Today all is well with me; today my vows are fulfilled, my birth has borne fruit and my austerities have borne fruit, for I am bowing at your feet, which the hosts of gods revere. This kingdom, these sons, these wives and we ourselves are all yours. What shall we do, brāhman? Command us." His humility could go no further: he offered the sage his kingdom, his family and himself. Pulastya first asked after the king's welfare — in his dharma, his sacred fires and his sons, the three chief concerns of a king who is also a householder — and then said to Arjuna, king of the Haihayas, "Lord of men, lotus-eyed, your face like the full moon, your strength is beyond compare, for you have conquered the Ten-necked one. He in fear of whom the ocean and the wind stand still and wait on him, my grandson, invincible in battle, has been bound by you in combat. You have drunk up my boy's fame" — drained it as one drains water — "and made your own name resound through the world. Now, at my word, my child, I ask you: let the ten-faced one go." His request was shrewd: he first praised Arjuna's strength, then described Rāvaṇa's greatness so as to heighten the glory of the one who had conquered him, and only at the end asked for his release. Calling the king "my child", the sage showed him a father's affection.

३रावणस्य मोक्षः, सख्यम्, अगस्त्यस्य उपदेशः

१७पुलस्त्याज्ञां प्रगृह्योचे न किंचन वचोऽर्जुनः।
मुमोच वै पार्थिवेन्द्रो राक्षसेन्द्रं प्रहृष्टवत्॥

१८स तं प्रमुच्य त्रिदशारिमर्जुनः प्रपूज्य दिव्याभरणस्रगम्बरैः।
अहिंसकं सख्यमुपेत्य साग्निकं प्रणम्य तं ब्रह्मसुतं गृहं ययौ॥

१९पुलस्त्येनापि संत्यक्तो राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्।
परिष्वक्तः कृतातिथ्यो लज्जमानो विनिर्जितः॥

२०पितामहसुतश्चापि पुलस्त्यो मुनिपुङ्गवः।
मोचयित्वा दशग्रीवं ब्रह्मलोकं जगाम ह॥

२१एवं स रावणः प्राप्तः कार्तवीर्यात्प्रधर्षणम्।
पुलस्त्यवचनाच्चापि पुनर्मुक्तो महाबलः॥

२२एवं बलिभ्यो बलिनः सन्ति राघवनन्दन।
नावज्ञा हि परे कार्या य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः॥

२३ततः स राजा पिशिताशनानां सहस्रबाहोरुपलभ्य मैत्रीम्।
पुनर्नृपाणां कदनं चकार चकार सर्वां पृथिवीं च दर्पात्॥

पुलस्त्यस्य आज्ञां गृहीत्वा अर्जुनः किंचित् अपि वचः न अवदत्; पार्थिवेन्द्रः प्रहृष्टः इव राक्षसेन्द्रं मुमोच। त्रिदशानां शत्रुं तं प्रमुच्य अर्जुनः दिव्यैः आभरणैः स्रग्भिः अम्बरैः च तं सम्पूज्य, अग्निसाक्षिकम् अहिंसकं सख्यम् उपेत्य, ब्रह्मसुतं पुलस्त्यं प्रणम्य स्वगृहं ययौ। पुलस्त्येन अपि विसृष्टः, परिष्वक्तः कृतातिथ्यः च सः प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः विनिर्जितः सन् लज्जमानः आसीत्। पितामहसुतः मुनिपुङ्गवः पुलस्त्यः अपि दशग्रीवं मोचयित्वा ब्रह्मलोकं जगाम। एवं सः महाबलः रावणः कार्तवीर्यात् प्रधर्षणं प्राप्तः, पुलस्त्यस्य वचनात् च पुनः मुक्तः। अगस्त्यः रामं वदति — ‘राघवनन्दन, एवं बलिभ्यः अपि बलिनः सन्ति; अतः यः आत्मनः श्रेयः इच्छेत्, तेन परस्य अवज्ञा न कार्या।’ किन्तु सः पिशिताशनानां राजा सहस्रबाहोः मैत्रीम् उपलभ्य पुनः दर्पात् नृपाणां कदनं चकार, सर्वां पृथिवीं च चचार। अर्जुनस्य मौनं तस्य महत्त्वं दर्शयति — सः न तर्कयति, न शर्तं करोति, ब्राह्मणस्य वचनम् एव प्रमाणं मन्यते। ‘लज्जमानः’ इति पदं रावणस्य अवस्थां सूचयति — अपमानितः सः, तथापि तस्य दर्पः न नष्टः, यतः अन्तिमः श्लोकः तस्य पुनः हिंसां वर्णयति। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तौ — अष्टादशः वंशस्थजातीयः, त्रयोविंशः उपजातिः; मुद्रणे प्रत्येकं चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे द्वे। अन्तिमे श्लोके ‘चकार चकार’ इति द्विरुक्तिः — प्रथमं ‘कदनं चकार’, द्वितीयं ‘चचार’ इत्यर्थे ‘चकार’ इति मुद्रितम्। अर्जुनः रावणं केवलं न मुञ्चति, अपितु तं सम्मानयति, सख्यं च करोति — एतत् तस्य औदार्यम्। अग्निसाक्षिकं सख्यं ‘अहिंसकम्’ इति, अर्थात् परस्परं न हिंसितव्यम् इति प्रतिज्ञा। अगस्त्यस्य उपदेशः रामाय अपि सार्थकः — रावणवधेन रामस्य गौरवं सिद्धम्, किन्तु दर्पः न कार्यः।

Arjuna accepted Pulastya's command and said not a word; gladly the lord of kings released the lord of the rākṣasas. His silence shows his greatness: he did not argue or bargain, but took the brāhmaṇa's word as final. Having freed that enemy of the gods, he did not merely let him go but honoured him with divine ornaments, garlands and garments, and made a friendship with him with fire as witness, a pact that neither would harm the other — a mark of his generosity. Then he bowed to Brahmā's son Pulastya and went home. Pulastya too took leave of the mighty lord of the rākṣasas, embraced him and showed him hospitality, but Rāvaṇa, having been defeated, was ashamed. And Pulastya, son of the Grandfather, bull among sages, having freed the Ten-necked one, went back to the world of Brahmā. So the mighty Rāvaṇa was humbled by Kārtavīrya and set free again at Pulastya's word. "Thus, delight of the Raghus," said Agastya to Rāma, "there are always the strong who are stronger than the strong; whoever wants his own good should never despise another." The lesson held for Rāma too: the slaying of Rāvaṇa had established his glory, but pride was never to be indulged. As for Rāvaṇa, he was humiliated, but his arrogance was not destroyed: that king of the flesh-eaters, having won the friendship of the thousand-armed king, went on in his pride to make havoc of kings once more, and roamed the whole earth.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
वायुग्रहणसंनिभम् ३३.१ पवनस्य ग्रहणवत् दुष्करम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वायोः ग्रहणेन संनिभम् — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पुत्रकृतस्नेहात् ३३.२ सन्ततिविषयकात् प्रेम्णः
सन्धिः
स्नेहात् + कम्पमानः → स्नेहात्कम्पमानः — सन्धिकार्यं नास्ति (हलन्तानन्तरम् अवकाशः संवृतः)
समासः
पुत्रे कृतः स्नेहः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
महाधृतिः ३३.२ अतिधैर्यवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
महती धृतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मनःसम्पातविक्रमः ३३.३ मनोवेगेन गच्छन्
सन्धिः
मनः + सम्पात — विसर्गः यथावत् (सकारे परे विकल्पेन)
समासः
मनसः सम्पातः इव विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हृष्टपुष्टजनावृताम् ३३.४ प्रसन्नैः सम्पन्नैः जनैः पूर्णाम्
सन्धिः
जन + आवृताम् → जनावृताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
हृष्टाः पुष्टाः च जनाः, तैः आवृता — तृतीयातत्पुरुषः (कर्मधारयगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पादचारमिवादित्यं ३३.५ पद्भ्यां चलन्तं सूर्यम् इव
सन्धिः
पादचारम् + इव → पादचारमिव; इव + आदित्यम् → इवादित्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पादाभ्यां चारः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुदुर्दृशम् ३३.५ अत्यन्तं दुःखेन द्रष्टुं शक्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सु + दुर्दृश — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रत्युद्गच्छत्तपस्विनम् ३३.६ तपस्विनं प्रति अभिमुखः गतवान्
सन्धिः
प्रत्युद्गच्छत् + तपस्विनम् — सन्धिकार्यं नास्ति (हलन्तानन्तरम् अवकाशः संवृतः); मुद्रणे ‘प्रत्युद्गच्छत्’ इति अडागमरहितं रूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘प्रत्युद्गच्छत्’ — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आर्षम्); ‘तपस्विनम्’ द्वितीया
गृह्यार्घ्यं ३३.७ पूजार्थं जलं गृहीत्वा
सन्धिः
गृह्य + अर्घ्यम् → गृह्यार्घ्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘गृह्य’ ल्यबन्तम्
विभक्तिः
‘गृह्य’ अव्ययम्; ‘अर्घ्यम्’ द्वितीया, एकवचनम्
मधुपर्कं ३३.७ दधिमधुघृतमिश्रः अतिथिसत्कारद्रव्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मधुना पृच्यते इति मधुपर्कः — उपपदसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ववन्देन्द्र ३३.८ इन्द्रः इव प्रणनाम
सन्धिः
ववन्दे + इन्द्रः → ववन्देन्द्रः — गुणसन्धिः न, अपितु ए + इ इत्यत्र पूर्वरूपवत् एकादेशः (आर्षः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘ववन्दे’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘इन्द्रः’ प्रथमा
हर्षगद्गदया ३३.९ आनन्देन स्खलन्त्या
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हर्षेण गद्गदा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्)
अद्यैवममरावत्या ३३.१० अद्य एवम् इन्द्रपुर्या सह
सन्धिः
अद्य + एवम् → अद्यैवम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अमरावत्या’ तृतीया, एकवचनम्
देवगणैर्वन्द्यौ ३३.१२ देवसमूहैः नमस्करणीयौ
सन्धिः
देवगणैः + वन्द्यौ → देवगणैर्वन्द्यौ — विसर्गस्य रेफः
समासः
देवानां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘देवगणैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘वन्द्यौ’ प्रथमा, द्विवचनम्
कुर्मि ३३.१२ करोमि, कुर्मः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — ‘कृ’ धातोः लट्, उत्तमपुरुषः (आर्षं रूपम्; लोके ‘कुर्मः’/‘करोमि’)
अम्बुजपत्राक्ष ३३.१४ कमलदलनेत्र
सन्धिः
पत्र + अक्ष → पत्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अम्बुजस्य पत्रे इव अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
निष्पन्दौ ३३.१५ निश्चलौ
सन्धिः
निः + स्पन्दौ → निष्पन्दौ — षत्वम्
समासः
निर्गतः स्पन्दः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
रणदुर्जयः ३३.१५ युद्धे दुःखेन जेतव्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रणे दुर्जयः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विश्रावितं ३३.१६ लोके प्रख्यापितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + श्रु’ णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
याच्यमानोऽद्य ३३.१६ प्रार्थ्यमानः
सन्धिः
याच्यमानः + अद्य → याच्यमानोऽद्य — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
समासः
समासः नास्ति — ‘याच्’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रगृह्योचे ३३.१७ स्वीकृत्य उवाच
सन्धिः
प्रगृह्य + ऊचे → प्रगृह्योचे — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘प्रगृह्य’ ल्यबन्तम्; ‘ऊचे’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रहृष्टवत् ३३.१७ प्रसन्नः इव
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रहृष्टेन तुल्यम् — वति-प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
अव्ययम्
त्रिदशारिमर्जुनः ३३.१८ देवशत्रुं रावणम्
सन्धिः
त्रिदश + अरिम् → त्रिदशारिम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
त्रिदशानाम् अरिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘त्रिदशारिम्’ द्वितीया, एकवचनम्
साग्निकं ३३.१८ अग्निसाक्षिकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अग्निना सहितम् — बहुव्रीहिः (सह-पूर्वपदः, कप्-प्रत्ययः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘सख्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृतातिथ्यो ३३.१९ सत्कृतः
सन्धिः
कृत + आतिथ्यः → कृतातिथ्यः — सवर्णदीर्घसन्धिः; परतः विसर्गस्य उत्वं गुणः
समासः
कृतम् आतिथ्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रधर्षणम् ३३.२१ पराभवम्, अपमानम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + धृष्’ णिजन्तात् ल्युट्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
इच्छेच्छ्रेय ३३.२२ कल्याणं कामयेत
सन्धिः
इच्छेत् + श्रेयः → इच्छेच्छ्रेयः — श्चुत्वं छत्वं च; परतः विसर्गलोपः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘इच्छेत्’ विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘श्रेयः’ द्वितीया
पिशिताशनानां ३३.२३ मांसभक्षकाणां राक्षसानाम्
सन्धिः
पिशित + अशन → पिशिताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पिशितम् अश्नन्ति इति पिशिताशनाः — उपपदसमासः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्