कार्तवीर्यार्जुनेन रावणस्य ग्रहणम्

पूर्वसर्गस्य अन्ते रावणः नर्मदापुलिने वालुकावेद्यां शिवलिङ्गं स्थापयित्वा पुष्पैः अर्चयन् नृत्यति स्म। तस्मात् देशात् अदूरे माहिष्मत्याः पतिः, जयतां श्रेष्ठः अर्जुनः नारीभिः सह नर्मदातोयम् आश्रित्य क्रीडति। स्त्रीसहस्रस्य मध्ये सः करेणूनां मध्यस्थः कुञ्जरः इव रराज। स्वबाहूनां सहस्रस्य उत्तमं बलं ज्ञातुम् इच्छन् सः बहुभिः बाहुभिः नर्मदायाः वेगं रुरोध। कार्तवीर्यस्य भुजैः निरुद्धं तत् निर्मलं जलं कूलस्य उपहारं कुर्वत् प्रतिस्रोतः प्रधावितम्। मीनैः नक्रैः मकरैः पुष्पैः कुशास्तरणैः च सहितः सः जलवेगः वर्षाकाले इव प्रवृद्धः। कार्तवीर्येण प्रेषितः इव सः वेगः रावणस्य सकलं पुष्पोपहारं जहार। ततः रावणः अर्धसमाप्तं नियमं त्यक्त्वा प्रतिकूलां प्रियाम् इव नर्मदां पश्यति। पश्चिमदिशः आगत्य पूर्वदिशं प्रविशन्तं, सागरस्य उद्गारसदृशं वर्धमानं वेगं दृष्ट्वा सः पुनः नदीं स्वस्थाम् अपश्यत् — तस्याः शकुनाः अनुद्भ्रान्ताः, सा स्वभावे स्थिता, निर्विकारा अङ्गना इव। मौनव्रतं रक्षन् सः अशब्दमुखः दक्षिणहस्तस्य अङ्गुल्या एव संकेतं कृत्वा वेगस्य कारणम् अन्वेष्टुं शुकसारणौ आदिशत्। अत्र कविः विरोधं दर्शयति — एकतः राक्षसराजस्य भक्तिपूर्णः नियमः, अन्यतः मानुषराजस्य लीलामात्रम्; तथापि लीलया एव राक्षसस्य पूजा भग्ना। रावणः दिग्विजयार्थं भ्रमन् अपि पूजायां विघ्नं न सहते, किन्तु मौनं न त्यजति — इति तस्य चरित्रस्य द्वैधं सूच्यते। नदी सा कान्ता इव वर्णिता, या प्रियं प्रति प्रतिकूला भवति; एषा उपमा अग्रिमस्य कलहस्य सूचना। ‘अशब्दास्यः’ इति पदं दर्शयति यत् सः पूजायाः नियमं मनसि अद्यापि धारयति। अर्जुनः कः इति ज्ञातव्यम् — सः हैहयवंशीयः कृतवीर्यस्य पुत्रः, अतः ‘कार्तवीर्यः’ इति उच्यते; तस्य राजधानी माहिष्मती नर्मदातीरे स्थिता। सः दत्तात्रेयस्य प्रसादात् बाहुसहस्रं प्राप्तवान् इति पुराणेषु प्रसिद्धम्। ‘जयतां श्रेष्ठः’ इति विशेषणेन कविः पूर्वम् एव सूचयति यत् अस्मिन् संघर्षे सः एव जेता भविष्यति। नारीणां मध्ये तस्य शोभा करेणूनां मध्ये गजराजस्य शोभया उपमिता; एषा उपमा अग्रे अपि पुनः आगच्छति, येन तस्य स्वच्छन्दः विलासः दृढीक्रियते। बाहुभिः नदीरोधः तस्य बलपरीक्षा एव, न कस्यचित् पीडनार्थम्; किन्तु तस्य फलं रावणस्य पूजायाः विनाशः। एवं दैवयोगेन द्वयोः महाबलयोः संघर्षस्य बीजम् उप्तम्। जलस्य वर्णने ‘समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः’ इति पदयुग्मं दृश्यचित्रं रचयति — प्रवाहे मत्स्याः, जलचराः, पुष्पाणि, कुशाः च मिश्राः प्लवन्ते। रावणः यदा नदीं पुनः पश्यति, तदा सा शान्ता; अतः सः जानाति यत् एषः न स्वाभाविकः पूरः, अपितु केनचित् कृतः। अतः एव सः कारणस्य अन्वेषणाय चारौ प्रेषयति। मुद्रणे चतुर्थे श्लोके ‘बाहुभिर्बहुभिर्वृतः’ इति पाठः, समीक्षिते तु भिन्नः; अस्माभिः मुद्रणम् अनुसृतम्।

रावणेन संदिष्टौ तौ भ्रातरौ शुकसारणौ आकाशमार्गेण पश्चिमाभिमुखौ प्रस्थितौ। अर्धयोजनमात्रं गत्वा तौ रजनीचरौ जले योषिद्भिः सह क्रीडन्तं पुरुषम् अपश्यताम्। सः बृहत्सालवृक्षसदृशः, तस्य केशाः जलेन व्याकुलाः, नेत्रान्ताः मदेन रक्ताः, चित्तं च मदव्याकुलम्। सः अरिमर्दनः बाहुसहस्रेण नदीं रुन्धन्, पादसहस्रेण मेदिनीं रुन्धन् गिरिः इव शोभते। बालानां वरनारीणां सहस्रेण परिवृतः सः समदानां करेणूनां सहस्रेण परिवृतः कुञ्जरः इव आसीत्। तम् अद्भुततरं दृष्ट्वा शुकसारणौ निवृत्य रावणम् उपागम्य अवदताम् — ‘राक्षसेश्वर, बृहत्सालप्रतीकाशः कः अपि पुरुषः नर्मदां सेतुना इव रुद्ध्वा योषितः क्रीडयति। तस्य बाहुसहस्रेण निरुद्धजला नदी सागरस्य उद्गारसदृशान् उद्गारान् मुहुः सृजति।’ इति तयोः वचनं श्रुत्वा ‘अर्जुनः सः’ इति उक्त्वा युद्धलालसः रावणः ययौ। अत्र चाराणां वर्णनं सूक्ष्मम् — ते नाम न जानन्ति, केवलं रूपं कर्म च वदन्ति; रावणः तु तत् श्रुत्वा एव तं जानाति, यतः कार्तवीर्यस्य सहस्रबाहुत्वं लोके प्रसिद्धम्। ‘मदरक्तान्तनयनम्’ इति विशेषणं दर्शयति यत् राजा पानक्रीडायां मग्नः, युद्धाय न सज्जः; अग्रे अमात्याः एतत् एव कारणं वदिष्यन्ति। गिरेः पादसहस्रेण मेदिनीरोधस्य उपमा तस्य स्थैर्यं विशालत्वं च सूचयति। रावणस्य तत्क्षणिकं प्रस्थानं तस्य युद्धलोभं दर्शयति — पूजा अपि विस्मृता। रावणस्य आज्ञा मौनेन एव दत्ता, तथापि चारौ तस्य अभिप्रायं सम्यक् अवगच्छतः। शुकसारणौ रावणस्य प्रसिद्धौ चारौ, युद्धकाण्डे अपि तौ रामसेनां द्रष्टुं प्रेषितौ। अत्र तयोः प्रथमं कार्यं नदीप्रवाहस्य मूलस्य अन्वेषणम्। ‘व्योमान्तरगतौ’ इति पदेन तौ आकाशेन गतौ इति स्पष्टम्, यतः राक्षसाः कामगमाः। अर्धयोजनमात्रम् एव अन्तरम् आसीत्, अतः अर्जुनस्य क्रीडास्थानं रावणस्य पूजास्थानात् नातिदूरम्। तयोः दृष्टौ अर्जुनः बृहत्सालवृक्षः इव उन्नतः, आर्द्रकेशः, मदरक्तनेत्रः — एतत् सर्वं जलक्रीडायाः पानस्य च चिह्नम्। ‘नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तम्’ इति दृश्यं ताभ्याम् अद्भुततरं मतम्; अतः तौ शीघ्रं निवृत्तौ। तयोः वचने ‘रोधवत्’ इति उपमा — यथा सेतुः जलं रुणद्धि तथा तस्य बाहवः। नदी पुनः पुनः उद्गारान् सृजति इति वचनं दर्शयति यत् निरोधः चिरं न तिष्ठति, रुद्धं जलं मुक्तं च मुहुः उच्छलति। रावणः ‘अर्जुनः’ इति नाम एव उच्चार्य प्रस्थितः — तस्य मनसि पूर्वम् एव अर्जुनस्य कीर्तिः आसीत्, तं जेतुम् इच्छा च।

अर्जुनाभिमुखे रावणे प्रस्थिते चण्डः पवनः सनादः सरजः च प्रवाति स्म; मेघैः सकृत् एव रक्तबिन्दुसहितः घोरः रवः कृतः — एते अशुभनिमित्ताः। महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः परिवृतः राक्षसेन्द्रः यत्र अर्जुनः आसीत् तत्र अगात्। अदीर्घेण एव कालेन अञ्जनप्रभः सः बली राक्षसः तं भीमं नर्मदाह्रदम् आजगाम। तत्र वासिताभिः परिवृतं द्विपम् इव स्त्रीभिः परिवृतं नरेन्द्रम् अर्जुनं सः ददर्श। रोषात् रक्तनयनः बलोद्धतः सः अर्जुनस्य अमात्यान् गम्भीरया गिरा अवदत् — ‘अमात्याः, हैहयस्य नृपस्य क्षिप्रम् आख्यात — रावणः नाम युद्धार्थं समनुप्राप्तः इति।’ तत् श्रुत्वा अर्जुनस्य मन्त्रिणः सायुधाः उत्थाय रावणम् ऊचुः — ‘साधु रावण, साधु! युद्धस्य कालः सम्यक् विज्ञातः, यत् त्वं मत्तं स्त्रीमध्यगतं नृपं योद्धुम् उत्सहसे — वासितामध्यगं मत्तं कुञ्जरं शार्दूलः इव। अद्य क्षमस्व, दशग्रीव, अद्य रात्रिं वस; यदि युद्धे श्रद्धा अस्ति, श्वः समरे अर्जुनं द्रक्ष्यसि। यदि वा युद्धतृष्णया त्वरसे, तर्हि अस्मान् रणे निपात्य अर्जुनेन सह युद्धं प्राप्स्यसि।’ मन्त्रिणां वचने क्षत्रधर्मस्य उपालम्भः — स्त्रीभिः सह क्रीडन्तं मत्तं नृपं युद्धाय आह्वयितुं न युक्तम्। तेषां राजभक्तिः अपि स्पष्टा — ते स्वप्राणान् अर्पयित्वा अपि राज्ञः विश्रामं रक्षितुम् इच्छन्ति। अत्र त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, मुद्रणानुसारम्। युद्धार्थं गच्छतः रावणस्य पुरतः प्रकृतिः एव अशुभं सूचयति — चण्डः वातः, धूलिः, मेघानां रक्तवर्षा च; एते उत्पाताः तस्य पराजयस्य पूर्वलक्षणानि। तस्य सहचराः महोदरः महापार्श्वः धूम्राक्षः शुकः सारणः च, पश्चात् प्रहस्तः मारीचः च अपि उल्लिख्यन्ते। अञ्जनप्रभः इति तस्य कृष्णवर्णः सूच्यते। अर्जुनं वासिताभिः परिवृतं द्विपम् इव दृष्ट्वा रावणस्य रोषः उद्दीप्तः; सः स्वयं राज्ञः समीपं न गच्छति, अपितु अमात्यैः एव सन्देशं प्रेषयति — एषा राजनीतेः मर्यादा। ‘रावणो नाम नामतः’ इति तस्य गर्वोक्तिः, यतः तस्य नाम एव भयजनकम्। अमात्यानाम् उत्तरे व्यङ्ग्यम् — ‘साधु भो साधु’ इति प्रशंसा वस्तुतः निन्दा। मत्तस्य स्त्रीमध्यगतस्य आक्रमणं शार्दूलस्य गजाक्रमणेन उपमितम् — शार्दूलः अपि मत्तं गजं स्त्रीमध्ये आक्रमितुं न साहसी भवेत् इति भावः। अमात्यानां द्वितीयः विकल्पः — ‘अस्मान् निपात्य एव अर्जुनं प्राप्स्यसि’ इति — तेषां वीरत्वं दर्शयति; ते न भीताः, अपितु स्वामिनः रक्षणाय मृत्युम् अपि स्वीकुर्वन्ति। रावणः तु प्रतीक्षां न सहते, अतः अग्रिमे श्लोके युद्धम् आरभ्यते। एवं क्षत्रधर्मस्य उपदेशः राक्षसस्य अधैर्येण निरस्तः।

ततः रावणस्य अमात्यैः अर्जुनस्य अमात्याः युद्धे सूदिताः, बुभुक्षितैः तैः भक्षिताः अपि। ततः नर्मदातीरे अर्जुनस्य अनुयायिनां रावणमन्त्रिणां च हलहलाशब्दः अभवत्। हैहययोधाः इषुभिः तोमरैः प्रासैः त्रिशूलैः वज्रकर्षणैः च सरावणान् राक्षसान् समन्तात् अभिद्रुत्य अर्दयन्ति स्म; तेषां वेगः सुदारुणः, तेषां निःस्वनः नक्रमीनमकरसहितस्य समुद्रस्य इव। रावणस्य अमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः क्रुद्धाः स्वतेजसा कार्तवीर्यस्य बलं निहन्ति स्म। भयविह्वलैः पुरुषैः क्रीडमानाय अर्जुनाय रावणस्य समन्त्रिणः तत् कर्म कथितम्। ‘न भेतव्यम्’ इति स्त्रीजनम् उक्त्वा अर्जुनः गङ्गातोयात् अञ्जनः दिग्गजः इव जलात् उत्ततार। क्रोधेन दूषितनेत्रः सः अर्जुनरूपः पावकः युगान्ते पावकः इव प्रजज्वाल। वरहेमाङ्गदः सः तूर्णं गदाम् आदाय दिवाकरः तमांसि इव रक्षांसि अभिदुद्राव। बाहुविक्षेपकरणीं महागदां समुद्यम्य गरुडस्य वेगम् आस्थाय सः आपपात। तस्य मार्गं रुद्ध्वा मुसलायुधः प्रहस्तः अर्कस्य मार्गं रुन्धन् विन्ध्यः इव अकम्प्यः स्थितः। मदोद्धतः क्रुद्धः प्रहस्तः लोहबद्धं घोरं मुसलं प्रेषयन् अन्तकः इव ररास। प्रहस्तकरमुक्तस्य तस्य मुसलस्य अग्रे अशोकपुष्पसदृशः अग्निः प्रदहन् इव बभूव। आधावमानं तत् मुसलम् अविक्लवः अर्जुनः गदया निपुणं वञ्चयामास। ततः पञ्चशतबाहुप्रमाणां गुर्वीं गदां भ्रामयन् हैहयाधिपः प्रहस्तम् अभिदुद्राव। तया गदया अतिवेगेन हतः प्रहस्तः वज्रहतः शैलः इव निपपात। प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः महोदरधूम्राक्षसहिताः रणाजिरात् अपसृष्टाः। अत्र अर्जुनस्य धैर्यं दर्शनीयम् — सः प्रथमं स्त्रीणां भयं निवारयति, ततः एव युद्धाय उत्तिष्ठति। प्रहस्तः लङ्कायाः सेनापतिः, तस्य पातेन एव राक्षससेना भग्ना। ‘अपसृष्टाः’ इति मुद्रणे स्पष्टम्। युद्धस्य आरम्भः अमात्यानाम् एव मध्ये भवति। रावणामात्याः अर्जुनामात्यान् हत्वा भक्षयन्ति — एतेन राक्षसानां क्रौर्यं सूच्यते। हैहययोधाः अपि पराक्रमिणः, तेषां नानाविधानि आयुधानि वर्णितानि। कोलाहलस्य समुद्रनिःस्वनेन उपमा युद्धस्य विस्तारं दर्शयति। वार्ताहराः ‘भयविह्वलाः’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘द्वाररक्षिभिः’। अर्जुनस्य जलात् उत्तरणं गङ्गातोयात् अञ्जनदिग्गजस्य उत्तरणेन उपमितम् — महान् कृष्णवर्णः गजः जलात् उत्तिष्ठति इव। तस्य क्रोधः युगान्ताग्निः इव, येन सर्वं दहेत्। सूर्यः यथा तमांसि नाशयति तथा सः रक्षांसि नाशयितुम् अभिधावति — अत्र राक्षसाः अन्धकारेण उपमिताः। प्रहस्तस्य मुसलस्य अग्रे ज्वाला अशोकपुष्पवर्णा, अर्थात् रक्ता। अर्जुनः तत् मुसलं गदया वञ्चयति, न तु सहते — एतत् युद्धकौशलम्। गदायाः प्रमाणं पञ्चशतबाहुमात्रम् इति अतिशयोक्तिः, तस्य बलस्य सूचिका। प्रहस्तस्य स्थितिः विन्ध्यपर्वतेन उपमिता — पुरा विन्ध्यः सूर्यस्य मार्गं रोद्धुम् उन्नतः अभवत् इति कथा प्रसिद्धा; अतः ‘विन्ध्योऽर्कस्येव’ इति उपमा सार्थका, यतः अत्र अर्जुनः सूर्यः इव, प्रहस्तः तस्य मार्गरोधकः विन्ध्यः इव। किन्तु यथा विन्ध्यः अगस्त्यस्य वचनात् नम्रः अभवत्, तथा प्रहस्तः अपि अर्जुनस्य गदया पातितः। ‘वज्रिवज्रहतः’ इति पदेन इन्द्रस्य वज्रेण हतः पर्वतः इव इति भावः — पुरा इन्द्रः पर्वतानां पक्षान् वज्रेण अच्छिनत्। प्रहस्ते पतिते अन्ये अमात्याः — मारीचः, शुकः, सारणः, महोदरः, धूम्राक्षः च — रणभूमिं त्यक्त्वा पलायिताः; एतेन अर्जुनस्य पराक्रमस्य प्रभावः स्पष्टः। अत्र ध्येयं यत् अर्जुनः एकः एव, तस्य सैनिकाः पूर्वं हताः, तथापि सः सम्पूर्णां राक्षससेनां पराजयते। कविः क्रमेण वर्णयति — प्रथमं सैनिकानां युद्धम्, ततः सेनापतेः पातः, ततः एव स्वामिनोः द्वन्द्वयुद्धम्; एषः वीररसस्य स्वाभाविकः क्रमः। राक्षसाः अपि शूराः इति कविः न निगूहति — प्रहस्तादयः स्वतेजसा कार्तवीर्यस्य बलं निहन्ति स्म इति स्पष्टम् उक्तम्। अर्जुनस्य ‘वरहेमाङ्गदः’ इति विशेषणं तस्य राजवैभवं दर्शयति — जलक्रीडायाम् अपि सः आभूषितः आसीत्। गदा तस्य प्रियम् आयुधम्; बाहुसहस्रेण सः अनेकाः गदाः अपि धारयितुं शक्नोति, किन्तु अत्र एका एव महागदा उल्लिखिता। तस्य आक्रमणं ‘गारुडं वेगमास्थाय’ इति, अर्थात् गरुडः यथा सर्पान् प्रति पतति तथा सः राक्षसान् प्रति।

अमात्येषु अपक्रान्तेषु प्रहस्ते च निपातिते रावणः तूर्णं नृपसत्तमम् अर्जुनम् अभ्यद्रवत्। ततः सहस्रबाहोः विंशतिबाहोः च नृपराक्षसयोः रोमहर्षणं दारुणं युद्धम् आरब्धम्। तौ संक्षुब्धौ सागरौ इव, चलमूलौ अचलौ इव, तेजोयुक्तौ आदित्यौ इव, प्रदहन्तौ अनलौ इव; बलोद्धतौ नागौ इव, वासितार्थे युध्यमानौ वृषौ इव, विनर्दन्तौ मेघौ इव, बलोत्कटौ सिंहौ इव, क्रुद्धौ रुद्रकालौ इव आस्ताम्। तौ परस्परं गदाभ्यां भृशं ताडयामासतुः। अचलाः यथा घोरान् वज्रप्रहारान् सहन्ते, तथा तौ नरराक्षसौ गदाप्रहारान् सेहाते। अशनिरवेभ्यः यथा प्रतिध्वनिः जायते, तथा तयोः गदाघातैः सर्वाः दिशः प्रतिध्वनिताः। अर्जुनस्य गदा शत्रोः उरसि पात्यमाना विद्युत् इव नभः काञ्चनाभं चक्रे। रावणेन अपि मुहुर्मुहुः पात्यमाना गदा अर्जुनस्य उरसि महागिरौ उल्का इव निर्भाति। न अर्जुनः खेदम् आयाति, न राक्षसेश्वरः; पूर्वं बलीन्द्रयोः इव तयोः युद्धं समम् आसीत्। शृङ्गैः वृषाः इव, दन्ताग्रैः कुञ्जरौ इव तौ परस्परं विनिघ्नन्तौ युयुधाते। ततः क्रुद्धेन अर्जुनेन सर्वप्राणेन मुक्ता सा गदा रावणस्य महोरसि स्तनयोः अन्तरे पतिता। किन्तु वरदानेन रक्षिते रावणोरसि सा गदा दुर्बला इव द्विधा भूत्वा क्षितौ अपतत्। तथापि अर्जुनप्रयुक्तेन गदाघातेन रावणः धनुर्मात्रम् अपासर्पत्, निष्टनन् निषसाद च। अत्र उपमानां माला युद्धस्य समतां दर्शयति — द्वौ अपि समबलौ। ब्रह्मणः वरः रावणं मृत्योः रक्षति, न तु पराभवात् — इति सूक्ष्मः भेदः। मुद्रणे ‘विंशद्बाहोः’ इति पाठः, रावणस्य विंशतिभुजत्वं सूचयति। सहस्रबाहुः विंशतिबाहुः च — संख्यायाः विरोधः अपि कविना उपन्यस्तः, तथापि युद्धं समम्। ‘यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः’ इति उपमा देवासुरयुद्धं स्मारयति, यत्र बलिः इन्द्रः च चिरं युयुधाते। गदाघातानां प्रतिध्वनिः अशनेः रवेण उपमितः, दिशः सर्वाः तेन पूरिताः। अर्जुनस्य गदा पात्यमाना आकाशं सुवर्णवर्णं करोति — विद्युत् इव सा दीप्यते। अन्ते अर्जुनस्य सर्वप्राणेन प्रयुक्तः प्रहारः निर्णायकः भवति। वरदानकृतं त्राणं रावणस्य उरसि कवचम् इव; तत्र गदा भग्ना, किन्तु आघातस्य वेगः तं धनुर्मात्रं दूरं निक्षिप्य भूमौ पातयति। ‘निष्टनन्’ इति पदं तस्य वेदनां दर्शयति। उपमानां मालायां प्रत्येकं युग्मं भिन्नं गुणं दर्शयति — सागरौ क्षोभं, अचलौ स्थैर्यं, आदित्यौ तेजः, अनलौ दाहकत्वं, नागौ बलं, वृषौ स्पर्धां, मेघौ गर्जनं, सिंहौ उत्कटत्वं, रुद्रकालौ संहारशक्तिं च। एवं कविः एकस्मिन् एव प्रसङ्गे युद्धस्य सर्वान् आयामान् चित्रयति। ‘नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः’ इति वचनं द्वयोः अपि अश्रान्ततां दर्शयति — युद्धं दीर्घकालं प्रवृत्तम्। रावणस्य वरप्रभावः अत्र प्रथमवारं प्रत्यक्षः — गदा भग्ना, सः न मृतः; किन्तु सः निश्चेष्टः विह्वलः भवति, येन अर्जुनस्य ग्रहणस्य अवसरः उत्पद्यते। एतेन ज्ञायते यत् ब्रह्मणः वरः केवलं वधात् रक्षति, न बन्धनात् पराजयात् वा। मुद्रणे ५९तमे श्लोके ‘वृषायुध्यन्’ इति पदं स्पष्टं दृश्यते, यत् ‘वृषाः अयुध्यन्’ इति सन्धिरूपेण अवगम्यते। अर्जुनस्य गदा ‘अहितोरसि’ — शत्रोः उरसि — पात्यमाना इति ५६तमे श्लोके।

दशग्रीवं विह्वलं दृष्ट्वा अर्जुनः सहसा उत्पत्य गरुत्मान् पन्नगम् इव तं जग्राह। बलवान् राजा बाहुसहस्रेण बलात् दशाननं गृहीत्वा नारायणः बलिम् इव बबन्ध। दशग्रीवे बध्यमाने सिद्धचारणदेवताः ‘साधु’ इति वदन्तः अर्जुनस्य मूर्ध्नि पुष्पाणि किरन्ति स्म। व्याघ्रः मृगम् इव, सिंहः कुञ्जरम् इव तं गृहीत्वा हैहयः राजा हर्षात् मेघः इव मुहुः ररास। ततः समाश्वस्तः प्रहस्तः दशाननं बद्धं दृष्ट्वा क्रुद्धः सहसा हैहयम् अभिदुद्राव। आपततां तेषां निशाचराणां वेगः वर्षाकाले समुद्रे मेघानाम् इव उद्धूतः बभौ। ‘मुञ्च मुञ्च, तिष्ठ तिष्ठ’ इति असकृत् भाषमाणाः ते रणे मुसलानि शूलानि च उत्ससर्जुः। असम्भ्रान्तः अरिनिषूदनः अर्जुनः अमरारीणां तानि आयुधानि अप्राप्तानि एव आशु जग्राह। ततः तैः एव दुर्धरैः प्रवरायुधैः रक्षांसि भित्त्वा वायुः मेघान् इव विद्रावयामास। एवं राक्षसान् त्रासयित्वा कार्तवीर्यार्जुनः रावणं गृहीत्वा सुहृद्भिः वृतः नगरं प्रविवेश। नगरसमीपे द्विजैः पौरैः च पुष्पाक्षतैः अभिवृष्यमाणः इन्द्रसदृशः अर्जुनः, बलिं निगृह्य सहस्रलोचनः इव, तां स्वां पुरीं प्रविवेश। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः; मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र द्वे। नारायणेन बलेः बन्धनस्य उपमा द्विवारं प्रयुक्ता — अर्जुनः अत्र विष्णोः इन्द्रस्य च स्थाने, रावणः बलेः स्थाने। एवं त्रैलोक्यविजयी रावणः अपि मानुषेण राज्ञा पराजितः इति अगस्त्यः रामं बोधयति। अर्जुनस्य ग्रहणं गरुडस्य सर्पग्रहणेन, बन्धनं च नारायणस्य बलिबन्धनेन उपमितम्। देवाः सिद्धाः चारणाः च अर्जुनं प्रशंसन्ति, यतः रावणः तेषां सर्वेषां शत्रुः। प्रहस्तः मूर्च्छां त्यक्त्वा पुनः आक्रामति — राक्षसानां स्वामिभक्तिः दृश्यते। अर्जुनः तेषाम् आयुधानि मध्ये एव गृहीत्वा तैः एव तान् हन्ति — एतत् तस्य बाहुसहस्रस्य उपयोगः। वायुः यथा मेघान् विकिरति तथा सः राक्षसान् व्यकिरत्। अन्ते विजयी राजा पौरैः द्विजैः च अभिनन्दितः स्वपुरीं प्रविशति, बद्धः रावणः तेन सह नीयते। अस्य सर्गस्य मुख्यः सन्देशः अग्रिमसर्गस्य अन्ते स्पष्टीभविष्यति — ‘बलिभ्यः बलिनः सन्ति’। रावणः यः देवान् इन्द्रं च अजयत्, सः अपि एकेन मानुषेण राज्ञा लीलया बद्धः। एतत् श्रुत्वा रामः अपि ज्ञास्यति यत् रावणः अजेयः न आसीत्। राक्षसानां पुनः आक्रमणे अर्जुनः ‘असम्भ्रान्तः’ इति वर्णितः — सः न त्वरते, न भीतः भवति। अन्ते पौराणां द्विजानां च उत्सवः राजधर्मस्य फलं दर्शयति। राक्षसानां ‘मुञ्च मुञ्च, तिष्ठ तिष्ठ’ इति आक्रोशः तेषां निराशां दर्शयति — स्वामी बद्धः, ते तु केवलं वचनैः एव आक्रामन्ति। सिद्धचारणानां पुष्पवृष्टिः दर्शयति यत् देवाः अपि रावणस्य पराभवेन प्रसन्नाः, यतः सः तान् पूर्वं पीडितवान्।