- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यदा प्रभृति — अव्ययसमूहः (पञ्चम्यर्थे)
- विभक्तिः
- अव्ययम्
उत्तरकाण्डम् — एकत्रिंशः सर्गः
रावणस्य माहिष्मतीगमनं नर्मदायां शिवार्चनं च
रामस्य प्रश्नः, रावणस्य माहिष्मतीप्राप्तिः, अर्जुनस्य अनुपस्थितिः, विन्ध्यवर्णनम्, नर्मदावर्णनम्, सचिवेभ्यः रावणस्य वचनम्, राक्षसानां स्नानं पुष्पसञ्चयश्च, रावणस्य सुवर्णलिङ्गार्चनं नृत्यं च
विस्मितः रामः अगस्त्यम् अपृच्छत् — ‘यदा रावणः पृथिवीं पर्यटत्, तदा किं लोकाः शून्याः आसन्? किं कोऽपि राजा तं न अधर्षयत्?’ अगस्त्यः प्रहसन् अकथयत् — पार्थिवान् बाधमानः रावणः अग्नेः सांनिध्येन प्रसिद्धां माहिष्मतीं प्राप्तः; तत्र अग्नितुल्यः हैहयाधिपतिः अर्जुनः तस्मिन् एव दिने स्त्रीभिः सह नर्मदायां क्रीडितुं गतः आसीत्। अमात्येभ्यः राज्ञः अनुपस्थितिं श्रुत्वा रावणः अभ्रलिखं सिंहाध्युषितं विन्ध्यं दृष्ट्वा पश्चिमोदधिगामिनीं नर्मदां प्राप। नारीरूपेण वर्णितां तां नदीं पुष्पकात् अवरुह्य अवगाह्य, ‘इयं गङ्गा’ इति प्रशंस्य, सः शुकसारणादीन् सचिवान् अवदत् — ‘मम भयात् सूर्यः चन्द्रायते, अनिलः शीतः वाति; यूयं नृपैः क्षताः अस्यां स्नात्वा पाप्मनः मोक्ष्यथ; अहं पुलिने कपर्दिनः पुष्पोपहारं करिष्यामि।’ राक्षसाः स्नात्वा पुष्पमयं गिरिं चक्रुः। रावणः स्नात्वा जप्त्वा शुक्लवस्त्रः वालुकावेद्यां सर्वत्र सह नीयमानं जाम्बूनदमयं लिङ्गं स्थापयित्वा गन्धपुष्पैः अर्चयामास, ततः शङ्करस्य अग्रे हस्तान् प्रसार्य जगौ ननर्त च।
१रामस्य प्रश्नः अगस्त्यस्य उत्तरारम्भश्च
१ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि।
उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम्॥
२भगवन्राक्षसः क्रूरो यदाप्रभृति मेदिनीम्।
पर्यटत्किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्विजोत्तम॥
३राजा वा राजमात्रो वा किं तदा नात्र कश्चन।
धर्षणं यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः॥
४उताहो हतवीर्यास्ते बभूवुः पृथिवीक्षितः।
बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः॥
५राघवस्य वचः श्रुत्वा अगस्त्यो भगवानृषिः।
उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम्॥
६इत्येवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ।
चचार रावणो राम पृथिवीं पृथिवीपते॥
पूर्वसर्गे अगस्त्यः इन्द्रजितः बलं रावणस्य च देवविजयं वर्णितवान्। ततः महातेजाः रामः विस्मयात् पुनः प्रणतः ऋषिसत्तमम् अगस्त्यम् अवदत् — ‘भगवन् द्विजोत्तम, यदाप्रभृति क्रूरः राक्षसः मेदिनीं पर्यटत्, तदा किं लोकाः शून्याः आसन्? किं तदा अत्र कोऽपि क्षत्रियः राजा अन्यः राजमात्रः वा नासीत्, यस्मात् राक्षसेश्वरः रावणः धर्षणं न प्राप्तः? अथवा ते सर्वे पृथिवीक्षितः हतवीर्याः अभवन्, वरास्त्रैः बहिष्कृताः, अतः बहवः नृपाः निर्जिताः?’ राघवस्य वचः श्रुत्वा भगवान् ऋषिः अगस्त्यः पितामहः ईश्वरम् इव प्रहसन् रामम् उवाच — ‘पार्थिवर्षभ पृथिवीपते राम, इति एवं पार्थिवान् बाधमानः रावणः पृथिवीं चचार।’ रामस्य प्रश्नः क्षत्रियस्य गौरवात् उत्पन्नः — तस्य पूर्वजाः अपि किं रावणेन पराजिताः इति तस्य चिन्ता। अगस्त्यस्य हासः सूचयति यत् उत्तरं विस्मयकरं भविष्यति — एकः मनुष्यराजः अपि रावणं जितवान्। ‘पितामहः ईश्वरम् इव’ इति उपमा ब्रह्मणः शिवं प्रति वचनम् इव, अगस्त्यस्य वात्सल्यं गौरवं च दर्शयति। अस्मिन् सर्गे आरब्धा अर्जुनकथा अग्रिमसर्गयोः पूर्णा भविष्यति। द्वितीयस्य पूर्वार्धं तृतीयस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्रे, यैः रामस्य प्रश्नः विस्तार्यते। रामः ‘राजा वा राजमात्रः वा’ इति द्विविधं पृच्छति — महाराजाः वा सामन्ताः वा; सर्वे अपि किं दुर्बलाः आसन् इति तस्य आशङ्का। ‘प्रणतः’ इति पदेन रामस्य विनयः गुरुं प्रति श्रद्धा च दृश्यते।
In the last sarga Agastya had described Indrajit's strength and Rāvaṇa's victory over the gods. Then Rāma of great splendour, full of wonder, bowed once more — a sign of his humility and his reverence for his teacher — and spoke to Agastya, best of seers. "Lord, best of the twice-born, when that cruel rākṣasa was roaming the earth, were the worlds empty? Was there no kṣatriya king then, no one even of a king's rank, at whose hands Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, met defeat? Or had all the rulers of the earth lost their valour and been stripped of the best weapons, so that so many kings were conquered?" Rāma's question sprang from a kṣatriya's pride: he was troubled to think that his own forefathers too might have been beaten by Rāvaṇa, and he asked about great kings and lesser rulers alike, wondering whether all of them had been so weak. Hearing Rāghava's words, the blessed seer Agastya laughed and spoke to Rāma as the Grandfather Brahmā might speak to the Lord Śiva — with a father's fondness and with respect. "It was in this way, bull among kings, Rāma, lord of the earth, harassing the kings, that Rāvaṇa roamed the earth." Agastya's laugh hinted that the answer would be surprising: one human king had indeed defeated Rāvaṇa. The story of Arjuna that begins in this sarga will be completed in the next two.
२माहिष्मतीप्राप्तिः अर्जुनस्य अनुपस्थितिश्च
७ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम्।
सम्प्राप्तो यत्र सांनिध्यं सदासीद्वसुरेतसः॥
८तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रभावाद्वसुरेतसः।
अर्जुनो नाम यत्राग्निः शरकुण्डेशयः सदा॥
९तमेव दिवसं सोऽथ हैहयाधिपतिर्बली।
अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः॥
१०तमेव दिवसं सोऽथ रावणस्तत्र आगतः।
रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत॥
११क्वार्जुनो नृपतिः शीघ्रं सम्यगाख्यातुमर्हथ।
रावणोऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण ह॥
१२ममागमनमप्यग्रे युष्माभिः संनिवेद्यताम्।
इत्येवं रावणेनोक्तास्तेऽमात्याः सुविपश्चितः॥
१३अब्रुवन्राक्षसपतिमसांनिध्यं महीपतेः।
श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम्॥
ततः रावणः स्वर्गपुरीसदृशप्रभां माहिष्मतीं नाम पुरीं प्राप्तः, यत्र वसुरेतसः अग्नेः सदा सांनिध्यम् आसीत्। तत्र वसुरेतसः प्रभावात् तस्य तुल्यः अर्जुनः नाम नृपः आसीत्, यस्य राज्ये अग्निः शरकुण्डे सदा शेते स्म। तस्मिन् एव दिने बली हैहयाधिपतिः ईश्वरः अर्जुनः स्त्रीभिः सह नर्मदायां रन्तुं गतः। तस्मिन् एव दिने रावणः तत्र आगतः, राक्षसेन्द्रः च तस्य अमात्यान् अपृच्छत् — ‘अर्जुनः नृपतिः क्व अस्ति? शीघ्रं सम्यक् आख्यातुम् अर्हथ। अहं रावणः नृवरेण सह युद्धेच्छुः अनुप्राप्तः; मम आगमनं युष्माभिः अग्रे एव तस्मै संनिवेद्यताम्।’ इति रावणेन उक्ताः सुविपश्चितः अमात्याः राक्षसपतिं महीपतेः असांनिध्यम् अब्रुवन्। पौराणाम् मुखात् अर्जुनं गतं श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः रावणः ततः अपसृत्य हिमवत्संनिभं विन्ध्यं गिरिम् आगतः। अर्जुनः कार्तवीर्यः, सहस्रबाहुः इति प्रसिद्धः; तस्य नगरे अग्नेः सांनिध्यं तस्य तेजसः मूलम्। ‘तमेव दिवसम्’ इति पुनरुक्तिः दैवस्य योगं सूचयति — यस्मिन् दिने राजा नगरात् बहिः, तस्मिन् एव दिने शत्रुः आगतः। रावणः अमात्यान् भयेन न, अपितु युद्धस्य आह्वानेन पृच्छति; सः राज्ञः अनुपस्थितौ नगरं न आक्रामति — एषः तस्य योद्धृधर्मः। माहिष्मती ‘स्वर्गपुरीप्रभा’ इति — अमरावतीसदृशी; एवं रावणः देवलोकं जित्वा अधुना पृथिव्याः स्वर्गम् आगच्छति। अर्जुनस्य अग्नेः च सम्बन्धः विशिष्टः — अग्निः तस्य राज्ये सदा वसति, अतः अर्जुनः अग्नितुल्यः तेजस्वी। ‘शरकुण्डेशयः’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘कुशास्तरणसे युक्त अग्निकुण्डमें’ इति व्याख्यातम्। अमात्यानां ‘सुविपश्चितः’ इति विशेषणं तेषां विवेकं दर्शयति — ते रावणस्य भयेन असत्यं न वदन्ति, राज्ञः अनुपस्थितिं स्पष्टं कथयन्ति।
Then Rāvaṇa came to the city called Māhiṣmatī, splendid as the city of heaven — a very Amarāvatī, so that having conquered the world of the gods he now came to the heaven of the earth. The god of fire was always present there, and through that fire's power there lived a king named Arjuna, its equal in splendour, in whose realm Agni forever lay in a fire-pit strewn with reeds. This Arjuna was Kārtavīrya, famed as the thousand-armed, and the presence of fire in his city was the source of his brilliance. That very day the mighty lord of the Haihayas, King Arjuna, had gone with his women to sport in the river Narmadā, and on that same day Rāvaṇa arrived there — the repeated "that very day" shows the hand of fate: on the one day the king was out of the city, his enemy came. The lord of the rākṣasas asked Arjuna's ministers, "Where is King Arjuna? Tell me quickly and truly. I, Rāvaṇa, have come seeking battle with that best of men. Announce my coming to him beforehand." He asked not out of fear but as a challenge, and he did not attack the city in the king's absence — that was his warrior's code. The ministers, who were very wise, did not lie out of fear of Rāvaṇa but told the lord of the rākṣasas plainly that the king was not there. Hearing from the citizens that Arjuna had gone out, Viśravas's son withdrew and came to the Vindhya mountain, which was like the Himālaya.
३विन्ध्यगिरेः वर्णनम्
१४अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्संनिभं गिरिम्।
स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रान्तमिव मेदिनीम्॥
१५अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम्।
सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम्॥
१६प्रपातपतितैः शीतैः साट्टहासमिवाम्बुभिः।
देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोभिः सकिंनरैः॥
१७स्वस्त्रीभिः क्रीडमानैश्च स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम्।
नदीभिः स्यन्दमानाभिः स्फटिकप्रतिमं जलम्॥
१८फणाभिश्चलजिह्वाभिरनन्तमिव विष्ठितम्।
उत्क्रामन्तं दरीवन्तं हितवत्संनिभं गिरिम्॥
सः रावणः अभ्रम् इव आविष्टं, मेदिनीम् उद्भिद्य उत्थितम् इव, अम्बरम् आलिखन्तम् इव विन्ध्यम् अपश्यत्। सः सहस्रशिखरैः उपेतः, तस्य कन्दरेषु सिंहाः वसन्ति स्म। प्रपातात् पतितैः शीतैः अम्बुभिः सः अट्टहासं कुर्वन् इव आसीत्। देवदानवगन्धर्वैः अप्सरोभिः किन्नरैः च स्वस्त्रीभिः सह क्रीडद्भिः सः उच्चः पर्वतः स्वर्गभूतः आसीत्। स्यन्दमानाभिः नदीभिः तस्य जलं स्फटिकसदृशम्; चलजिह्वाभिः फणाभिः युक्तः शेषनागः इव सः स्थितः, ऊर्ध्वम् उत्क्रामन् इव, दरीभिः युक्तः, हिमालयसदृशः गिरिः। विन्ध्यस्य वर्णनं तस्य उच्चतां विस्तारं च प्रकाशयति — अम्बरलेखनम्, अट्टहासः, अनन्तनागसादृश्यं च इति त्रयः अलङ्काराः। नद्यः फणाः इव, तासां चञ्चलाः धाराः जिह्वाः इव — एषा उपमा अतीव सूक्ष्मा। अष्टादशे मुद्रणे ‘हितवत्संनिभं’ इति मुद्रितम्, ‘हिमवत्’ इत्यस्य मुद्रणदोषः; चतुर्दशे तु ‘हिमवत्संनिभं’ इति सम्यक्। पर्वतस्य वर्णनं रावणस्य दृष्ट्या क्रियते — सः यात्रिकः इव सर्वं सविस्मयं पश्यति। स्वर्गसदृशः विन्ध्यः इति उक्त्वा कविः दर्शयति यत् पृथिव्याम् अपि देवलोकस्य शोभा अस्ति। ‘अनन्तम् इव विष्ठितम्’ इति पदे विन्ध्यस्य दीर्घता सहस्रफणस्य शेषनागस्य दीर्घतया उपमिता।
Rāvaṇa gazed at the Vindhya. It seemed to have entered the clouds, to have burst up out of the earth, to be scraping the sky. It had a thousand peaks, and lions lived in its caves. With the cold waters falling from its cascades it seemed to be laughing aloud. Gods, dānavas, gandharvas, apsarases and kinnaras sported there with their women, so that the lofty mountain was like heaven itself — the poet shows that the splendour of the gods' world is to be found on earth too. Its streams ran crystal-clear, and it stood like Ananta, the thousand-hooded serpent, with its rivers for his hoods and their darting currents for his flickering tongues — a very delicate image — soaring upward, full of caverns, a mountain like the Himālaya. The length of the Vindhya is likened to the length of the great serpent, and its height is conveyed by the images of scraping the sky and laughing aloud. The mountain is seen through Rāvaṇa's eyes, as a traveller takes everything in with wonder.
४नर्मदायाः नारीरूपेण वर्णनं रावणस्य अवगाहनं च
१९पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ।
चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम्॥
२०महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः।
उष्णाभितप्तैस्तृषितैः संक्षोभितजलाशयाम्॥
२१चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः।
सारसैश्च सदा मत्तैः कूजद्भिः सुसमावृताम्॥
२२फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम्।
विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम्॥
२३पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम्।
जलावगाहसुस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम्॥
२४पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम्।
इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः॥
२५स तस्याः पुलिने रम्ये नानामुनिनिषेविते।
उपोपविष्टः सचिवैः सार्धं राक्षसपुङ्गवः॥
२६प्रख्याय नर्मदां सोऽथ गङ्गेयमिति रावणः।
नर्मदादर्शने हर्षमाप्तवान्स दशाननः॥
ततः विन्ध्यं पश्यन् रावणः नर्मदां ययौ — चलोपलजलां, पुण्यां, पश्चिमोदधिगामिनीम्। उष्णेन अभितप्तैः तृषितैः महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलैः ऋक्षैः गजोत्तमैः च तस्याः जलाशयाः संक्षोभिताः; चक्रवाकैः कारण्डैः हंसैः जलकुक्कुटैः सदा मत्तैः कूजद्भिः सारसैः च सा समावृता आसीत्। कविः ताम् एकां सुन्दरीं नारीम् इव वर्णयति — फुल्लद्रुमाः तस्याः उत्तंसाः, चक्रवाकयुगलं तस्याः स्तनौ, विस्तीर्णानि पुलिनानि श्रोणी, हंसावलिः मेखला, पुष्परेणुः अङ्गरागः, जलफेनः निर्मलं वस्त्रं, जलावगाहः सुखस्पर्शः, फुल्लोत्पलानि शुभे ईक्षणे। दशाननः पुष्पकात् आशु अवरुह्य इष्टां वरां नारीम् इव सरितां वरां नर्मदाम् अवगाह्य, नानामुनिनिषेविते रम्ये तस्याः पुलिने सचिवैः सार्धम् उपोपविष्टः। ‘इयं गङ्गा’ इति नर्मदां प्रशंस्य सः दशाननः तस्याः दर्शनेन हर्षं प्राप्तवान्। नद्याः नारीरूपकं कवेः प्रियः अलङ्कारः; अत्र सः सम्पूर्णः — अलङ्काराः, वस्त्रं, अङ्गरागः, नेत्रे च। रावणस्य कृते नर्मदा अपि ‘इष्टा नारी’ इव — तस्य कामुकः स्वभावः उपमायाम् अपि प्रतिबिम्बितः। किन्तु अत्र सः शान्तः, प्रसन्नः, भक्तः च दृश्यते — तस्य व्यक्तित्वस्य अन्यः पक्षः। षड्विंशस्य पूर्वार्धम् (‘गङ्गेयम्’ इति) वुल्गेटमात्रम्। नर्मदायाः तटे पशुपक्षिणां वर्णनं तस्याः समृद्धिं दर्शयति — महिषाः सृमराः सिंहाः शार्दूलाः ऋक्षाः गजाः च तृषिताः तस्याः जलं पिबन्ति, चक्रवाकाः कारण्डवाः हंसाः जलकुक्कुटाः सारसाः च तस्याः जले क्रीडन्ति। एवं सा सर्वेषां प्राणिनां आश्रयः, माता इव। ‘उष्णाभितप्तैः’ इति पदेन मध्याह्नस्य कालः सूचितः, यः अग्रे रावणस्य वचने स्पष्टः — सूर्यः नभसः मध्ये स्थितः। नारीरूपकस्य प्रत्येकः अवयवः प्रकृतेः एकेन अंशेन सम्पादितः — वृक्षाः, पक्षिणः, पुलिनानि, पुष्पाणि, फेनः, जलं, कमलानि च; एवं नदी सम्पूर्णा सुन्दरी इव चित्रिता। रावणः ताम् ‘इष्टां नारीम् इव’ अवगाहते — तस्य नद्यां स्नानम् अपि शृङ्गारिकया दृष्ट्या वर्ण्यते। ‘गङ्गा इयम्’ इति तस्य प्रशंसा नर्मदायाः पावित्र्यं गङ्गातुल्यं मन्यते। मुनिभिः सेवितं पुलिनम् इति तस्याः पावित्र्यस्य अन्यत् प्रमाणम्।
Gazing at the Vindhya, Rāvaṇa went on to the Narmadā, whose waters tumble over the stones, the holy river that flows to the western sea. Buffaloes, yaks, lions, tigers, bears and great elephants, oppressed by the heat and thirsty, churned up her pools — it was the heat of midday, as Rāvaṇa will soon say — and she was thronged with cakravākas, kāraṇḍavas, geese and waterfowl, and with cranes, always amorous and calling; she was a refuge for every creature, like a mother. The poet paints the river as a lovely woman: the flowering trees were her crest-ornament, pairs of cakravāka birds her breasts, her broad sandbanks her hips, the rows of geese her girdle; the pollen of flowers was the scented paste on her limbs, the foam of her waters her spotless garment, bathing in her her sweet touch, and her blooming lotuses her lovely eyes. The river as a woman is a favourite figure of the poet, and here it is complete, every feature supplied by some part of nature. Descending quickly from the Puṣpaka, Daśānana plunged into the Narmadā, best of rivers, as if into the arms of a beloved and lovely woman — even in the simile his amorous nature shows, and his bathing is described with a lover's eye. Then that bull among rākṣasas sat down with his ministers on her delightful bank, where many sages came — itself a sign of her holiness. Praising the Narmadā as though she were the Gaṅgā, holding her as sacred as the Gaṅgā, Daśānana was filled with joy at the sight of her. Here he appears calm, content and devout — another side of his character.
५रावणस्य सचिवेभ्यः वचनम्
२७उवाच सचिवांस्तत्र सलीलं शुकसारणौ।
एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वेव काञ्चनम्॥
२८तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो मध्यमास्थितः।
मामासीनं विदित्वैव चन्द्रायति दिवाकरः॥
२९नर्मदाजलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः।
मद्भयादनिलो ह्येष वात्यसौ सुसमाहितः॥
३०इयं चापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्मवर्धिनी।
नक्रमीनविहंगोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता॥
३१तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि।
चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः॥
३२ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां शुभाम्।
सार्वभौममुखा मत्ता गङ्गामिव महागजाः॥
३३अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मनो विप्रमोक्ष्यथ।
अहमप्यद्य पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे॥
३४पुष्पोपहारं शनकैः करिष्यामि कपर्दिनः।
रावणेनैवमुक्तास्तु प्रहस्तशुकसारणाः॥
ततः सलीलं सः तत्र शुकसारणौ सचिवान् उवाच — ‘एषः सूर्यः रश्मिसहस्रेण जगत् काञ्चनम् इव कृत्वा तीक्ष्णतापकरः नभसः मध्यम् आस्थितः; किन्तु माम् आसीनं विदित्वा एव दिवाकरः चन्द्रः इव शीतः भवति। नर्मदाजलेन शीतः सुगन्धिः श्रमनाशनः अयम् अनिलः मम भयात् एव सुसमाहितः मन्दं वाति। इयं सरिच्छ्रेष्ठा नर्मवर्धिनी नर्मदा अपि नक्रमीनविहङ्गैः युक्तैः ऊर्मिभिः भीता अङ्गना इव स्थिता। तत् भवन्तः युधि इन्द्रसमैः नृपैः शस्त्रैः क्षताः, चन्दनरसेन इव रुधिरेण समुक्षिताः। ते यूयं शर्मदां शुभां नर्मदां सार्वभौमप्रमुखाः मत्ताः महागजाः गङ्गाम् इव अवगाहध्वम्। अस्यां महानद्यां स्नात्वा पाप्मनः विप्रमोक्ष्यथ। अहम् अपि अद्य शरदिन्दुसमप्रभे पुलिने शनैः कपर्दिनः शिवस्य पुष्पोपहारं करिष्यामि।’ रावणस्य वचने अहङ्कारः भक्तिः च मिश्रिते — सूर्यः अनिलः नदी च सर्वे तस्य भयात् शान्ताः इति सः मन्यते, तथापि सः शिवस्य पूजायै उद्यतः। ‘नर्मदा नर्मवर्धिनी’ इति शब्दक्रीडा — नर्म सुखं ददाति इति नर्मदा। सचिवानां क्षतानि रक्तं च पूर्वयुद्धानां स्मारकम्; नद्याः स्नानम् एव तेषां चिकित्सा शुद्धिः च। दिग्गजानाम् उपमा राक्षसानां विशालतां सूचयति। सूर्यस्य चन्द्रवत् शीतत्वं, वायोः मन्दगमनं, नद्याः भीतायाः नार्याः इव स्थैर्यं — एते त्रयः अपि रावणस्य मते तस्य प्रतापस्य फलम्। वस्तुतः ते प्रकृतेः सहजाः गुणाः, किन्तु अहङ्कारी सः सर्वं स्वस्य भयात् एव इति मन्यते। एषा आत्मश्लाघा रावणस्य स्वभावस्य मुख्यं लक्षणम्। तथापि ‘पाप्मनः विप्रमोक्ष्यथ’ इति वचनं दर्शयति यत् सः तीर्थस्नानस्य पुण्यं मन्यते — राक्षसः अपि धर्मस्य बाह्यम् अङ्गं पालयति। सचिवानां नामानि अग्रे प्रहस्तादीनि उच्यन्ते, अत्र तु शुकसारणौ एव मुख्यौ।
Then, in a playful mood, he said to his ministers, Śuka and Sāraṇa foremost among them, "This sun, which with its thousand rays has turned the world to gold, stands blazing hot in the middle of the sky — yet knowing that I am sitting here, the maker of day turns as cool as the moon. And this wind, cool from the waters of the Narmadā, fragrant and easing weariness, blows gently and carefully for fear of me. And this Narmadā too, best of rivers, who increases delight, stands still with her waves full of crocodiles, fish and birds, like a frightened woman." There is a play on the river's name: the Narmadā is she who gives narma, delight. The sun cool as the moon, the gentle breeze, the river still as a frightened woman — Rāvaṇa thought all three were the fruit of his might. In truth they were only nature's own qualities, but in his conceit he believed everything happened out of fear of him; such self-praise is the mark of his character. Yet with it went devotion, for he was preparing to worship Śiva. "You have been wounded in battle by the weapons of kings equal to Indra, and you are drenched in blood as if with sandal-paste. So bathe in the Narmadā, fair giver of happiness, as the mighty rutting elephants of the quarters, Sārvabhauma and the rest, bathe in the Gaṅgā. Bathing in this great river you will be freed from sin. And I, today, on this bank bright as the autumn moon, will slowly make an offering of flowers to the matted-haired Śiva." The ministers' wounds and blood recalled their earlier battles, and bathing in the river would be both their healing and their cleansing; the image of the elephants of the quarters shows how huge the rākṣasas were. His words about being freed from sin show that he believed in the merit of bathing at a holy place: even a rākṣasa kept the outward forms of dharma.
६राक्षसानां स्नानं पुष्पसञ्चयः रावणस्य स्नानं च
३५समहोदरधूम्राक्षा नर्मदां विजगाहिरे।
राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभिता नर्मदा नदी॥
३६वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः।
ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदायां महाबलाः॥
३७उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु।
नर्मदापुलिने हृद्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे॥
३८राक्षसैस्तु मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः।
पुष्पेषूपहृतेष्वेवं रावणो राक्षसेश्वरः॥
३९अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः।
तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम्॥
४०नर्मदासलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः।
ततः क्लिन्नाम्बरं त्यक्त्वा शुक्लवस्त्रसमावृतः॥
रावणेन एवम् उक्ताः प्रहस्तशुकसारणाः महोदरधूम्राक्षसहिताः नर्मदां विजगाहिरे। तैः राक्षसेन्द्रगजैः क्षोभिता नर्मदा नदी वामनाञ्जनपद्मादिभिः दिग्गजैः क्षोभिता गङ्गा इव अभवत्। ततः ते महाबलाः राक्षसाः नर्मदायां स्नात्वा उत्तीर्य रावणस्य बल्यर्थं पुष्पाणि आजह्रुः। शुभ्राभ्रसदृशप्रभे हृद्ये नर्मदापुलिने राक्षसैः मुहूर्तेन पुष्पमयः गिरिः कृतः। पुष्पेषु एवम् उपहृतेषु राक्षसेश्वरः रावणः महागजः गङ्गाम् इव स्नातुं नदीम् अवतीर्णः। तत्र विधिवत् स्नात्वा अनुत्तमं जप्यं जप्त्वा सः रावणः तस्मात् नर्मदासलिलात् उत्ततार; ततः क्लिन्नम् अम्बरं त्यक्त्वा शुक्लवस्त्रेण समावृतः अभवत्। पूजायाः पूर्वं शुद्धेः विधिः यथाशास्त्रं कथितः — स्नानं, जपः, शुष्कं शुक्लं वस्त्रं च। रावणः वेदविद्, शिवभक्तः च इति प्रसिद्धिः अत्र प्रमाणिता। ‘पुष्पमयः गिरिः’ इति अतिशयोक्तिः राक्षसानां सङ्ख्यां तेषां भक्तिं वा दर्शयति। चत्वारिंशस्य उत्तरार्धं (वस्त्रपरिवर्तनम्) वुल्गेटमात्रम्। राक्षसानां स्नानं दिग्गजानां गङ्गावगाहनेन उपमितम् — चत्वारः दिग्गजाः वामनः अञ्जनः पद्मः सार्वभौमः च प्रसिद्धाः। रावणस्य स्नानम् अपि महागजस्य गङ्गावगाहनेन उपमितम्; एवं सः तेषु अपि मुख्यः। पुष्पसञ्चयस्य वेगः ‘मुहूर्तेन’ इति पदेन सूच्यते — सेवकाः स्वामिनः पूजायै तत्पराः। रावणः शुक्लं वस्त्रं धारयति — शुद्धेः सात्त्विकतायाः च प्रतीकम्।
So bidden by Rāvaṇa, Prahasta, Śuka and Sāraṇa, with Mahodara and Dhūmrākṣa, plunged into the Narmadā. Churned by those elephantine lords of the rākṣasas, the Narmadā looked like the Gaṅgā churned by the great elephants of the quarters, Vāmana, Añjana, Padma and the rest — the four famous elephants Vāmana, Añjana, Padma and Sārvabhauma. Having bathed, those mighty rākṣasas came out of the Narmadā and gathered flowers for Rāvaṇa's offering, and in a moment they had made a mountain of flowers on the lovely bank of the Narmadā, bright as a white cloud. The "mountain" is an exaggeration that shows how many they were and how devoted; "in a moment" shows how eagerly servants prepared for their master's worship. When the flowers had been brought, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, went down into the river to bathe, like a great elephant entering the Gaṅgā — the greatest among them. Having bathed there in due form and recited the supreme prayer, he came up out of the waters of the Narmadā, cast off his wet garment and put on white clothing, the colour of purity. The purification before worship follows the rules exactly — bath, prayer and a clean dry white garment — and bears out Rāvaṇa's fame as one learned in the Veda and a devotee of Śiva.
७सुवर्णलिङ्गार्चनं रावणस्य गानं नृत्यं च
४१रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सर्वराक्षसाः।
तद्गतीवशमापन्ना मूर्तिमन्त इवाचलाः॥
४२यत्र यत्र च याति स्म रावणो राक्षसेश्वरः।
जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते॥
४३वालुकावेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः।
अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः॥
४४ततः सतामार्तिहरं परं वरं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम्।
समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चाग्रतः॥
प्राञ्जलिं यान्तं रावणं सर्वे राक्षसाः अन्वयुः — तस्य गतेः वशम् आपन्नाः मूर्तिमन्तः अचलाः इव। राक्षसेश्वरः रावणः यत्र यत्र याति स्म, तत्र तत्र जाम्बूनदमयं लिङ्गं नीयते स्म। वालुकावेदिमध्ये तत् लिङ्गं स्थापयित्वा रावणः गन्धैः अमृतगन्धिभिः पुष्पैः च अर्चयामास। ततः सतां आर्तिहरं, परं, वरं, वरप्रदं, चन्द्रमयूखभूषणं शङ्करं समर्च्य सः निशाचरः अग्रतः हस्तान् प्रसार्य जगौ प्रणनर्त च। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। रावणस्य शिवभक्तिः अत्र स्पष्टा — सः सर्वत्र सुवर्णलिङ्गं सह वहति, नित्यं च पूजयति। गानं नृत्यं च भक्तेः उत्कर्षं दर्शयतः; रावणः शिवस्य स्तोत्रकर्ता इति लोकप्रसिद्धिः अपि अनेन सङ्गच्छते। अस्मिन् शान्ते भक्तिमये क्षणे एव अग्रिमे सर्गे अर्जुनस्य नर्मदाक्रीडया तस्य पूजा भङ्गं प्राप्स्यति — कथायाः नाटकीयः विरोधः। ‘मूर्तिमन्तः अचलाः’ इति उपमा राक्षसानां विशालकायतां तेषां च रावणे निष्ठां युगपत् व्यनक्ति। रावणस्य नृत्यं ‘प्रसार्य हस्तान्’ इति वर्णितम् — भक्तेः आनन्दः शरीरेण अपि प्रकटः।
As Rāvaṇa went on with joined palms, all the rākṣasas followed him, drawn along in his wake like mountains come to life — an image of their huge bodies and of their devotion to him. Wherever Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, went, a liṅga made of gold was carried along with him. He set that liṅga up in the middle of an altar of sand and worshipped it with sandal-paste and with flowers fragrant as nectar. Then, having worshipped Śaṅkara — the supreme, the excellent giver of boons, who takes away the suffering of the good and wears the rays of the moon as his ornament — the night-rover stretched out his arms before him and sang and danced. His devotion to Śiva is plain here: he carried the golden liṅga everywhere and worshipped it daily, and his singing and dancing show the height of that devotion, his joy breaking out in his very body — which fits his fame as the author of hymns to Śiva. The sarga ends in a different metre, closing the scene. And the drama lies in what follows: in the next sarga this quiet, devout moment will be shattered by Arjuna's sport in the Narmadā.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राजा एव मात्रा यस्य — मयूरव्यंसकादिः/बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- उत + आहो → उताहो — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — निपातसमूहः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (विकल्पप्रश्ने)
- सन्धिः
- बहिः + कृताः → बहिष्कृताः — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- गतिसमासः — ‘बहिस्’ अव्ययं ‘कृ’ धातोः क्तान्तेन
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पार्थिव + ऋषभ → पार्थिवर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पार्थिवेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वर्गपुर्याः प्रभा इव प्रभा यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वसु (सुवर्णं) रेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शरकुण्डे शेते इति — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- हैहय + अधिपतिः → हैहयाधिपतिः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- हैहयानाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- युद्ध + ईप्सुः → युद्धेप्सुः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- युद्धम् ईप्सुः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु विपश्चितः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘राक्षसपतिम् + असांनिध्यम्’ इति बाह्ये मकारः स्वरे परे यथावत्
- समासः
- न सांनिध्यम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘अपसृत्य + आगतः’ इति सवर्णदीर्घः (अपसृत्यागतः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सृ’ धातोः ल्यप्, ‘अप’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लिख्’ धातोः शतृप्रत्ययः, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्, शत्रन्तम्
- सन्धिः
- सिंह + अध्युषित → सिंहाध्युषित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सिंहैः अध्युषिताः कन्दराः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अट्टहासेन सहितम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- महा + उच्छ्रयम् → महोच्छ्रयम् — गुणसन्धिः
- समासः
- महान् उच्छ्रयः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दरी’ शब्दात् मतुप् (वत्व)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पश्चिम + उदधि → पश्चिमोदधि — गुणसन्धिः
- समासः
- पश्चिमम् उदधिं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नर्मदाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शार्दूल + ऋक्ष → शार्दूलर्क्ष — गुणसन्धिः; गज + उत्तमैः → गजोत्तमैः — गुणसन्धिः
- समासः
- शार्दूलाः च ऋक्षाः च गजोत्तमाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- कृत + उत्तंसाम् → कृतोत्तंसाम् — गुणसन्धिः
- समासः
- फुल्लैः द्रुमैः कृतः उत्तंसः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- रेणु + अनुलिप्त → रेण्वनुलिप्त — यण्सन्धिः; लिप्त + अङ्गीम् → लिप्ताङ्गीम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पुष्पाणां रेणुभिः अनुलिप्तानि अङ्गानि यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- उप + उपविष्टः → उपोपविष्टः — गुणसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः क्तः, ‘उप’, ‘उप’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्, क्तान्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चन्द्र’ शब्दात् आचारार्थे क्यङ् (नामधातुः)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नर्म वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उक्ष्’ धातोः क्तः, ‘सम्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्, क्तान्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मुच्’ धातोः लृट्, ‘वि’, ‘प्र’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, परस्मैपदम्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कपर्द’ शब्दात् इनि-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- बलि + अर्थम् → बल्यर्थम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- बलये इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः (अर्थशब्देन)
- विभक्तिः
- अव्ययवत् — द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तत् + गती → तद्गती — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- तस्य गतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्याः वशः — षष्ठीतत्पुरुषः; मुद्रणे ‘गती’ इति दीर्घम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘जाम्बूनद’ शब्दात् मयट्-प्रत्ययः (विकारे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चन्द्रस्य मयूखाः (षष्ठीतत्पुरुषः), ते भूषणं यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्