पुरस्कृत्य
३०.१
अग्रे कृत्वा
- सन्धिः
- पुरः + कृत्य → पुरस्कृत्य — विसर्गस्य सकारः (गतिसंज्ञायाम्)
- समासः
- गतिसमासः — ‘पुरस्’ अव्ययं ‘कृ’ धातोः ल्यबन्तेन
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
उत्तरकाण्डम् — त्रिंशः सर्गः
इन्द्रमोक्षणम् अहल्याशापश्च
ब्रह्मणः लङ्कागमनम्, मेघनादाय ‘इन्द्रजित्’ इति नाम वरश्च, इन्द्रस्य मोक्षः, इन्द्रस्य पराजयकारणम् — अहल्यासृष्टिः, गौतमस्य शापः, अहल्यायाः शापः उद्धारश्च, वैष्णवयज्ञः, रामस्य विभीषणस्य च विस्मयः
मेघनादेन इन्द्रे जिते देवाः प्रजापतिं पुरस्कृत्य लङ्कां ययुः। आकाशे स्थितः ब्रह्मा रावणम् अवदत् — ‘तव पुत्रस्य विक्रमेण तुष्टः अस्मि; अयं जगति इन्द्रजित् इति ख्यातः भविष्यति। इन्द्रः मुच्यताम्; किं तस्य मोक्षणाय देवाः ददतु?’ इन्द्रजित् अमरत्वम् अयाचत; ‘सर्वामरत्वं कस्यचित् नास्ति’ इति ब्रह्मणा उक्ते सः अन्यं वरम् अवृणोत् — ‘युद्धात् पूर्वम् अग्निं हव्यैः मन्त्रैः पूजयतः मम अग्नेः अश्वयुक्तः रथः उत्तिष्ठेत्, तत्स्थः अहम् अमरः स्याम्; जप्यहोमे असमाप्ते युध्येयं चेत् तदा मम विनाशः।’ ब्रह्मा ‘एवम् अस्तु’ इति अवदत्, इन्द्रः मुक्तः। दीनम् इन्द्रं ब्रह्मा तस्य पराजयस्य कारणम् अस्मारयत् — ब्रह्मणा सृष्टा अनुपमा अहल्या गौतमाय दत्ता; इन्द्रः गौतमरूपेण तां धर्षितवान्; गौतमः शशाप — ‘त्वं शत्रुहस्तं गमिष्यसि, तव स्थानं स्थिरं न भविष्यति, जारभावस्य पापस्य अर्धं त्वयि पतिष्यति।’ अहल्याम् अपि शशाप, अनन्तरं च ‘रामस्य दर्शनेन पूता भविष्यसि’ इति उद्धारम् उक्तवान्। ब्रह्मणः आज्ञया इन्द्रः वैष्णवयज्ञं कृत्वा पुनः स्वर्गं प्राप। कथां श्रुत्वा रामलक्ष्मणौ विस्मिताः, विभीषणः च पुरातनं स्मृतवान्।
१ब्रह्मणः लङ्कागमनं मेघनादस्य इन्द्रजिन्नाम च
१जिते महेन्द्रेऽतिबले रावणस्य सुतेन वै।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य ययुर्लङ्कां सुरास्तदा॥
२तत्र रावणमासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम्।
अब्रवीद्गगने तिष्ठन्सामपूर्वं प्रजापतिः॥
३वत्स रावण तुष्टोऽस्मि पुत्रस्य तव संयुगे।
अहोऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्योऽधिकोऽपि वा॥
४जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा।
कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतोऽस्मि ससुतस्य ते॥
५अयं च पुत्रोऽतिबलस्तव रावण वीर्यवान्।
जगतीन्द्रजिदित्येव परिख्यातो भविष्यति॥
६बलवान्दुर्जयश्चैव भविष्यत्येव राक्षसः।
यं समाश्रित्य ते राजन्स्थापितास्त्रिदशा वशे॥
७तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः।
किं चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्तु दिवौकसः॥
पूर्वसर्गस्य अन्ते मेघनादः मायया बद्धम् इन्द्रं लङ्कां नीतवान्। रावणस्य सुतेन अतिबले महेन्द्रे जिते देवाः प्रजापतिं पुरस्कृत्य लङ्कां ययुः। तत्र पुत्रैः भ्रातृभिः च आवृतं रावणम् आसाद्य गगने तिष्ठन् प्रजापतिः सामपूर्वम् अब्रवीत् — ‘वत्स रावण, संयुगे तव पुत्रस्य पराक्रमेण तुष्टः अस्मि। अहो, अस्य विक्रमः औदार्यं च तव तुल्यम्, अधिकं वा। भवता स्वतेजसा सर्वं त्रैलोक्यं जितम्, प्रतिज्ञा च सफला कृता; ससुतस्य ते प्रीतः अस्मि। रावण, अयं तव अतिबलः वीर्यवान् पुत्रः जगति ‘इन्द्रजित्’ इति एव परिख्यातः भविष्यति। अयं राक्षसः बलवान् दुर्जयः च भविष्यति, यम् आश्रित्य त्वया त्रिदशाः वशे स्थापिताः। तत् महाबाहो, पाकशासनः महेन्द्रः मुच्यताम्; अस्य मोक्षणार्थं दिवौकसः तुभ्यं किं प्रयच्छन्तु?’ ब्रह्मा आकाशे एव तिष्ठति, लङ्कायां न अवतरति — राक्षसानां नगरे देवानां पितामहस्य स्थितिः। तस्य वचनं ‘सामपूर्वम्’ — प्रशंसया आरभ्य याचनायां समाप्यते। ‘इन्द्रजित्’ इति नाम अत्र प्रथमं स्थिरीक्रियते; पूर्वसर्गे देवाः ‘शक्रजित्’ इति अवदन्। ब्रह्मा इन्द्रस्य मोक्षं आज्ञया न, विनिमयेन याचते — एतेन रावणपक्षस्य तदानीं प्राबल्यं दर्शितम्। ‘प्रतिज्ञा सफला’ इति वचनेन रावणस्य दिग्विजयस्य सङ्कल्पः पूर्णः इति स्वीकृतम्। ब्रह्मणः वचने रावणस्य पुत्रस्य च उभयोः प्रशंसा — एषा राजनीतिः, येन इन्द्रस्य मोक्षः सुलभः भवेत्। ब्रह्मणः प्रशंसा — ‘तव तुल्यः अधिकः वा’ — रावणस्य कृते पुत्रस्य गौरवं परमं सुखम्।
At the end of the last sarga Meghanāda had bound Indra with his magic and carried him to Laṅkā. With great Indra, for all his might, conquered by Rāvaṇa's son, the gods went to Laṅkā with Prajāpati at their head. There Prajāpati came to Rāvaṇa, who was surrounded by his sons and brothers, and, standing in the sky — the Grandfather of the gods did not come down into the rākṣasas' city — spoke to him in conciliating words. "Rāvaṇa, my child, I am pleased with your son's prowess in battle. Ah, his valour and nobility match yours, or even surpass them" — and for Rāvaṇa nothing could have been sweeter than such praise of his son. "By your own might you have conquered the whole threefold world, and your vow has been fulfilled. I am pleased with you and with your son." With these words Brahmā acknowledged that Rāvaṇa's resolve to conquer the world had been achieved. "And this son of yours, Rāvaṇa, so strong and valiant, will be renowned in the world by the name Indrajit. This rākṣasa, on whom you relied to bring the gods under your sway, will be mighty and invincible." Here the name Indrajit is fixed for the first time; in the previous sarga the gods had called him "conqueror of Śakra". "So, mighty-armed one, let great Indra, chastiser of Pāka, be released. What shall the dwellers in heaven give you in return for his freedom?" Brahmā's speech began with praise and ended with a request — good policy, praising father and son alike to make Indra's release easier. And he asked for it not by command but by bargain, which shows how strong Rāvaṇa's side was at that time.
२इन्द्रजितः वरयाचना, ब्रह्मणः वरः, इन्द्रमोक्षश्च
८अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित्समितिंजयः।
अमरत्वमहं देव वृणे यद्येष मुच्यते॥
९ततोऽब्रवीन्महातेजा मेघनादं प्रजापतिः।
नास्ति सर्वामरत्वं हि कस्यचित्प्राणिनो भुवि॥
१०चतुष्पदां खेचराणामन्येषां च महौजसाम्।
श्रुत्वा पितामहेनोक्तमिन्द्रजित्प्रभुणाव्ययम्॥
११अथाब्रवीत्स तत्रस्थं मेघनादो महाबलः।
श्रूयतां या भवेत्सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे॥
१२ममेष्टं नित्यशो हव्यैर्मन्त्रैः सम्पूज्य पावकम्।
संग्राममवतर्तुं च शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः॥
१३अश्वयुक्तो रथो मह्यमुत्तिष्ठेत्तु विभावसोः।
तत्स्थस्यामरता स्यान्मे एष मे निश्चितो वरः॥
१४तस्मिन्यद्यसमाप्ते च जप्यहोमे विभावसौ।
युध्येयं देव संग्रामे तदा मे स्याद्विनाशनम्॥
१५सर्वो हि तपसा देव वृणोत्यमरतां पुमान्।
विक्रमेण मया त्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम्॥
१६एवमस्त्विति तं चाह वाक्यं देवः पितामहः।
मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः॥
ततः समितिंजयः महातेजाः इन्द्रजित् अब्रवीत् — ‘देव, यदि एषः मुच्यते, तर्हि अहम् अमरत्वं वृणे।’ ततः महातेजाः प्रजापतिः मेघनादम् अब्रवीत् — ‘भुवि कस्यचित् अपि प्राणिनः — चतुष्पदां, खेचराणाम्, अन्येषां महौजसां वा — सर्वथा अमरत्वं नास्ति।’ प्रभुणा पितामहेन उक्तं तत् अव्ययं वचनं श्रुत्वा तत्रस्थः महाबलः मेघनादः अब्रवीत् — ‘शतक्रतोः विमोक्षणे या सिद्धिः मम भवेत्, सा श्रूयताम्। शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः मम संग्रामम् अवतर्तुम् इच्छतः, यदा अहं नित्यशः हव्यैः मन्त्रैः च पावकं सम्पूजयामि, तदा विभावसोः अश्वयुक्तः रथः मह्यम् उत्तिष्ठेत्; तत्स्थस्य मम अमरता स्यात् — एषः मम निश्चितः वरः। यदि विभावसौ जप्यहोमे असमाप्ते एव अहं संग्रामे युध्येयं, तदा मम विनाशः स्यात्। देव, सर्वः पुमान् तपसा अमरतां वृणोति; मया तु विक्रमेण एतत् अमरत्वं प्रवर्तितम्।’ पितामहः देवः ‘एवम् अस्तु’ इति तम् अवदत्; इन्द्रजिता शक्रः मुक्तः, सुराः च त्रिदिवं गताः। अस्मिन् वरे एव इन्द्रजितः मृत्योः रहस्यं निहितम् — युद्धकाण्डे निकुम्भिलायां तस्य होमः विभीषणस्य उपदेशेन लक्ष्मणेन भग्नः, असमाप्ते होमे एव सः हतः। अतः अत्र उक्तः नियमः अग्रे सत्यः भवति। इन्द्रजितः गर्वः अपि ध्येयः — अन्ये तपसा अमरत्वं याचन्ते, सः विक्रमेण तत् अर्जितवान्। इन्द्रजितः प्रथमा याचना अमरत्वस्य — पितुः इव सः अपि मृत्युं जेतुम् इच्छति। ब्रह्मा पूर्णम् अमरत्वं न ददाति, यतः सृष्टेः नियमः सः — सर्वे जीवाः मरणधर्माणः। ततः इन्द्रजित् सोपाधिकम् अमरत्वं याचते, यत् तस्य यज्ञेन एव सम्बद्धम्। एवं तस्य बलस्य मूलम् अग्निः, अग्निहोत्रं च तस्य रक्षा; यदा होमः अपूर्णः, तदा रक्षा अपि नष्टा। वरस्य अस्य द्विमुखं रूपम् — एकतः अजेयता, अन्यतः विनाशस्य स्पष्टः हेतुः। इन्द्रस्य मोक्षः अपि वरस्य फलम् — इन्द्रजित् विनिमयेन एव तं मुञ्चति। देवाः त्रिदिवं गच्छन्ति, किन्तु तेषां राजा अपमानितः। ‘मया विक्रमेण प्रवर्तितम्’ इति इन्द्रजितः वचनं तपसः अपि श्रेष्ठं पराक्रमं मन्यते — एषः राक्षसानां दृष्टिकोणः।
Then Indrajit, of great splendour, victor in battle, said, "If he is to be released, lord, I choose immortality." Like his father, he wanted to conquer death. But Prajāpati replied to Meghanāda, "There is no complete immortality for any creature on earth, whether four-footed or flying in the sky, or any other being of great might." Brahmā could not grant full immortality, for it is the law of creation that every living thing must die. Hearing that unalterable word from the lord, the Grandfather, the mighty Meghanāda said, "Then hear the condition on which Śatakratu shall be released. When I wish to go into battle, seeking victory over my enemies, and have worshipped the fire as always with oblations and mantras, let a chariot yoked with horses rise up for me out of the fire, and while I stand in it let me be immortal. That is the boon I have settled on. But if I should ever fight while the recitation and the offering to the fire are still unfinished, then let destruction come upon me. Every man, lord, seeks immortality through austerity; but I have won this immortality by my valour." So he asked for a conditional immortality, bound to his own rite: the fire was the root of his strength and the fire-offering his protection, and when the offering was incomplete his protection would be gone. The boon had two faces — invincibility on one side, and on the other the plain cause of his ruin. In it lies the secret of Indrajit's death: in the Yuddha Kāṇḍa, at Vibhīṣaṇa's advice, Lakṣmaṇa broke up his offering at Nikumbhilā and killed him before it was finished, and so the rule laid down here came true. Indrajit's pride is worth noticing too: others begged for immortality through austerity, but he had earned it by prowess — the rākṣasa view that valour stands even above austerity. "So be it," said the god, the Grandfather, and Indrajit set Śakra free, and the gods went back to heaven. Indra's release was the price of the boon; the gods returned to heaven, but their king had been humiliated.
३इन्द्रस्य चिन्ता, ब्रह्मणा अहल्यासृष्टिकथनम्
१७एतस्मिन्नन्तरे राम दीनो भ्रष्टामरद्युतिः।
इन्द्रश्चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः॥
१८तं तु दृष्ट्वा तथा भूतं प्राह देवः पितामहः।
शतक्रतो किमु पुरा करोति स्म सुदुष्कृतम्॥
१९अमरेन्द्र मया बुद्ध्या प्रजाः सृष्टास्तथा प्रभो।
एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश्च सर्वशः॥
२०तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणेऽपि वा।
ततोऽहमेकाग्रमनास्ताः प्रजाः समचिन्तयम्॥
२१सोऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियमेकां विनिर्ममे।
यद्यत्प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत्तदुद्धृतम्॥
२२ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता।
हलं नामेह वैरूप्यं हल्यं तत्प्रभवं भवेत्॥
२३यस्या न विद्यते हल्यं तेनाहल्येति विश्रुता।
अहल्येत्येव च मया तस्या नाम प्रकीर्तितम्॥
२४निर्मितायां च देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ।
भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततोऽभवत्॥
२५त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो।
स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरंदर॥
राम, एतस्मिन् अन्तरे इन्द्रः दीनः भ्रष्टामरद्युतिः चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परः अभवत् — किमर्थं मम पराजयः इति। तं तथाभूतं दृष्ट्वा देवः पितामहः अवदत् — ‘शतक्रतो, पुरा त्वं किं सुदुष्कृतं कृतवान्, तत् स्मर। अमरेन्द्र प्रभो, पुरा मया बुद्ध्या याः प्रजाः सृष्टाः, ताः सर्वाः एकवर्णाः समभाषाः एकरूपाः च आसन्; दर्शने लक्षणे वा तासां विशेषः नासीत्। ततः अहम् एकाग्रमनाः ताः प्रजाः समचिन्तयम्। तासां विशेषार्थम् अहम् एकां स्त्रियं विनिर्ममे — प्रजानां यत् यत् प्रत्यङ्गं विशिष्टम्, तत् तत् उद्धृत्य। ततः मया रूपगुणैः युक्ता अहल्या स्त्री निर्मिता। इह ‘हलम्’ इति वैरूप्यम् उच्यते, ततः प्रभवं ‘हल्यम्’; यस्याः हल्यं न विद्यते, सा ‘अहल्या’ इति विश्रुता; मया अपि तस्याः नाम ‘अहल्या’ इति एव कीर्तितम्। सुरर्षभ देवेन्द्र, तस्यां नार्यां निर्मितायां ‘एषा कस्य भविष्यति’ इति मम चिन्ता अभवत्। प्रभो पुरंदर, तदा त्वं तु स्वस्थानस्य आधिक्येन ‘एषा मम एव पत्नी’ इति मनसा अमन्यथाः।’ इन्द्रस्य पराजयस्य कारणं बाह्यं न, अपितु तस्य एव पूर्वकृतम् इति ब्रह्मा स्पष्टयति — कर्मसिद्धान्तस्य अत्र पुनः उद्घोषः। ‘अहल्या’ इति नाम्नः निरुक्तिः ब्रह्मणा एव क्रियते — ‘हल’ शब्दः वैरूप्यार्थः, तस्य अभावात् ‘अ-हल्या’। द्वाविंशतितमस्य उत्तरार्धं त्रयोविंशतितमस्य पूर्वार्धं च, यत्र एषा निरुक्तिः, वुल्गेटमात्रे। ब्रह्मणः सृष्टौ प्रथमं सर्वाः प्रजाः समानाः आसन् — भेदः एव नासीत्। अहल्यायाः सृष्टिः सौन्दर्यस्य आदिः इव, यतः सर्वेषां श्रेष्ठाः अवयवाः एकस्यां संगृहीताः। एषा अपूर्वा सृष्टिः एव अनर्थस्य बीजं जाता — इन्द्रस्य कामः तस्याम् एव उत्पन्नः। इन्द्रस्य ‘ध्यानतत्परता’ ब्रह्मणः उपदेशस्य भूमिका — सः स्वयं कारणं न जानाति, ब्रह्मा तत् प्रकाशयति। ‘स्थानाधिकतया’ इति पदेन इन्द्रस्य अधिकारमदः सूच्यते — देवराजः इति सर्वं मम इति सः अमन्यत। ‘हल्य’ शब्दस्य निरुक्तिः लोकप्रसिद्धा न, अतः कविः ब्रह्मणः मुखेन तां स्पष्टयति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘हल कहते हैं कुरूपताको’ इति व्याचष्टे।
Meanwhile, Rāma, Indra sat dejected, the radiance of the immortals gone from him, his mind overcome with worry, brooding over why he had been defeated; he did not know the cause himself, and Brahmā would reveal it. Seeing him so, the god, the Grandfather, said, "Śatakratu, remember the grievous wrong you did long ago." Brahmā made plain that the cause of Indra's defeat lay not outside him but in his own past deed — the law of action and its fruit declared once again. "Lord of the immortals, the creatures I first created by my thought were all of one colour, one speech and one form; there was no distinction among them, in appearance or in their marks. Then, with my mind intent, I reflected on those creatures, and to make distinctions among them I fashioned one woman, taking from every creature whatever was most excellent in each limb. So I made the woman Ahalyā, endowed with beauty and every virtue." At first all creatures were alike; Ahalyā's creation was like the beginning of beauty, the best features of all gathered in one. "Here halam means ugliness, and what springs from it is halyam; she in whom there is no halyam is known as Ahalyā, and I myself gave her the name Ahalyā." The derivation of her name is not a common one, and so the poet has Brahmā himself explain it. "When that woman had been made, bull among the gods, I began to wonder whose she would be. But you, Śakra, lord, Purandara, thought in your heart that because of the eminence of your station she would be your wife." That phrase points to Indra's intoxication with power: because he was king of the gods, he thought everything was his. And this unprecedented creation became the seed of the trouble, for it was she who awoke Indra's desire.
४गौतमाय अहल्यादानम्, इन्द्रस्य धर्षणं गौतमस्य शापश्च
२६सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः।
न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च ह॥
२७ततस्तस्य परिज्ञाय महास्थैर्यं महामुनेः।
ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा॥
२८स तया सह धर्मात्मा रमते स्म महामुनिः।
आसन्निराशा देवास्तु गौतमे दत्तया तया॥
२९त्वं क्रुद्धस्त्विह कामात्मा गत्वा तस्याश्रमं मुनेः।
दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्तामग्निशिखामिव॥
३०सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना।
दृष्टस्त्वं स तदा तेन आश्रमे परमर्षिणा॥
३१ततः क्रुद्धेन तेनासि शप्तः परमतेजसा।
गतोऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम्॥
३२यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयात्।
तस्मात्त्वं समरे शक्र शत्रुहस्तं गमिष्यसि॥
३३अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः।
मानुषेष्वपि लोकेषु भविष्यति न संशयः॥
३४तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्यर्धं निपतिष्यति।
न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति न संशयः॥
३५यश्च यश्च सुरेन्द्रः स्याद्ध्रुवः स न भविष्यति।
एष शापो मया मुक्त इत्यसौ त्वां तदाब्रवीत्॥
‘सा मया न्यासरूपेण महात्मनः गौतमस्य हस्ते न्यस्ता; बहूनि वर्षाणि सा तत्र स्थिता, ततः तेन निर्यातिता — प्रत्यर्पिता। ततः तस्य महामुनेः महास्थैर्यं तपसि सिद्धिं च परिज्ञाय मया सा तस्मै पत्न्यर्थं दत्ता। सः धर्मात्मा महामुनिः तया सह रमते स्म; गौतमे तया दत्तया देवाः निराशाः आसन्। त्वं तु क्रुद्धः कामात्मा मुनेः तस्य आश्रमं गत्वा अग्निशिखाम् इव दीप्तां तां स्त्रियम् अपश्यः। शक्र, कामार्तेन समन्युना त्वया सा धर्षिता; तदा तेन परमर्षिणा आश्रमे त्वं दृष्टः। ततः क्रुद्धेन परमतेजसा तेन त्वं शप्तः, येन देवेन्द्र त्वं दशाविपर्ययं प्राप्तः। सः अवदत् — ‘वासव शक्र, यस्मात् त्वया निर्भयात् मम पत्नी धर्षिता, तस्मात् त्वं समरे शत्रुहस्तं गमिष्यसि। दुर्बुद्धे, अयं जारभावः यः त्वया इह प्रवर्तितः, सः मानुषेषु लोकेषु अपि भविष्यति, न संशयः। तत्र यः तस्य कर्ता, तस्मिन् पापस्य अर्धं, त्वयि अर्धं निपतिष्यति। तव स्थानं च स्थावरं न भविष्यति; यः यः सुरेन्द्रः स्यात्, सः ध्रुवः न भविष्यति। एषः शापः मया मुक्तः’ इति असौ त्वाम् अब्रवीत्।’ न्यासस्य प्रत्यर्पणं गौतमस्य स्थैर्यं दर्शयति — बहुवर्षाणि सहवासे अपि सः अहल्यां न कामितवान्, अतः ब्रह्मा तां तस्मै दत्तवान्। गौतमस्य शापे त्रयः अंशाः — शत्रुहस्तगमनम्, जारभावस्य पापभागः, स्थानस्य अस्थिरता च। प्रथमः अंशः अद्य मेघनादेन सफलः। अहल्या ‘अग्निशिखा इव दीप्ता’ इति वर्णिता — तस्याः तेजः पावित्र्यं च सूचितम्, यत् इन्द्रः कामेन अपमानितवान्। शापस्य द्वितीयः अंशः सामाजिकः — जारभावः मनुष्येषु अपि प्रसरिष्यति, तस्य पापस्य अर्धं च इन्द्रे पतिष्यति; एवं इन्द्रः सर्वस्य भाविनः परदारगमनस्य आदिकर्ता इति निन्द्यते। तृतीयः अंशः — इन्द्रपदस्य अस्थिरता — अतः एव बहवः इन्द्राः कालक्रमेण परिवर्तन्ते इति पुराणप्रसिद्धिः। इन्द्रस्य ‘क्रुद्धः कामात्मा’ इति विशेषणद्वयम् — अहल्या अन्यस्मै दत्ता इति ईर्ष्यया क्रोधः, तस्याः रूपेण कामः। एतौ द्वौ दोषौ मिलित्वा तं पापे प्रावर्तयताम्। गौतमः तं ‘आश्रमे’ एव दृष्टवान् — पापः सद्यः प्रकटः अभवत्। न्यासरूपेण अहल्यायाः स्थापनं गौतमस्य परीक्षा आसीत्, सः तस्यां उत्तीर्णः; इन्द्रः तु परीक्षां विना एव तां कामितवान्।
"I gave her in trust into the hands of the great-souled Gautama. She stayed with him for many years, and then he gave her back. Then, seeing the great sage's steadfastness and his perfection in austerity, I gave her to him as his wife." Placing her with him in trust had been Gautama's test: through all those years together he had not desired her, and so Brahmā gave her to him — a test Indra never faced, desiring her all the same. "That righteous great sage lived happily with her, and the gods lost all hope once she had been given to Gautama. But you, angry and driven by lust, went to the sage's hermitage and saw that woman blazing like a flame of fire." The two faults that led Indra into sin were anger, jealous that she had been given to another, and lust for her beauty; and the flame image speaks of Ahalyā's radiance and purity, which he defiled. "Tormented by desire and resentment, Śakra, you violated her, and at that moment the supreme seer saw you in the hermitage" — the sin was exposed at once. "Then in his anger that seer of supreme power cursed you, and it is by that curse that your state has now been reversed, king of the gods. He said, 'Since you have fearlessly violated my wife, Vāsava, you shall fall into the hands of an enemy in battle, Śakra. And this adultery that you have started here, evil-minded one, will surely spread among the worlds of men too; half its sin shall fall on the man who commits it and half on you. Nor shall your place be stable: whoever becomes lord of the gods shall not be secure. This is the curse I pronounce.' That is what he said to you." The curse had three parts — capture by an enemy in battle, a share in the sin of all adultery, and the instability of Indra's throne — and the first had just come true through Meghanāda. The second condemns Indra as the first author of every later violation of another's wife; the third is why, as the Purāṇas tell, many Indras succeed one another in the course of time.
५अहल्यायाः शापः, रामदर्शनेन उद्धारस्य वचनम्
३६तां तु भार्यां सुनिर्भर्त्स्य सोऽब्रवीत्सुमहातपाः।
दुर्विनीते विनिध्वंस ममाश्रमसमीपतः॥
३७रूपयौवनसम्पन्ना यस्मात्त्वमनवस्थिता।
तस्माद्रूपवती लोके न त्वमेका भविष्यसि॥
३८रूपं च ते प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति न संशयः।
यत्तदेकं समाश्रित्य विभ्रमोऽयमुपस्थितः॥
३९तदाप्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विता।
सा तं प्रसादयामास महर्षिं गौतमं तदा॥
४०अज्ञानाद्धर्षिता विप्र त्वद्रूपेण दिवौकसा।
न कामकाराद्विप्रर्षे प्रसादं कर्तुमर्हसि॥
४१अहल्यया त्वेवमुक्तः प्रत्युवाच स गौतमः।
उत्पत्स्यति महातेजा इक्ष्वाकूणां महारथः॥
४२रामो नाम श्रुतो लोके वनं चाप्युपयास्यति।
ब्राह्मणार्थे महाबाहुर्विष्णुर्मानुषविग्रहः॥
४३तं द्रक्ष्यसि यदा भद्रे ततः पूता भविष्यसि।
स हि पावयितुं शक्तस्त्वया यद्दुष्कृतं कृतम्॥
४४तस्यातिथ्यं च कृत्वा वै मत्समीपं गमिष्यसि।
वत्स्यसि त्वं मया सार्धं तदा हि वरवर्णिनि॥
४५एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिराजगाम स्वमाश्रमम्।
तपश्चचार सुमहत्सा पत्नी ब्रह्मवादिनः॥
‘ततः सुमहातपाः सः स्वभार्यां सुनिर्भर्त्स्य अब्रवीत् — ‘दुर्विनीते, मम आश्रमस्य समीपे विनिध्वंस — अदृश्या भव। रूपयौवनसम्पन्ना त्वं यस्मात् अनवस्थिता, तस्मात् लोके त्वम् एका एव रूपवती न भविष्यसि। यत् एकं रूपम् आश्रित्य अयं विभ्रमः उपस्थितः, तत् रूपं सर्वाः प्रजाः गमिष्यन्ति, न संशयः।’ तदाप्रभृति भूयिष्ठं प्रजाः रूपसमन्विताः अभवन्। सा तदा महर्षिं गौतमं प्रासादयत् — ‘विप्र, अज्ञानात् त्वद्रूपेण दिवौकसा अहं धर्षिता, न कामकारात्; विप्रर्षे, प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ अहल्यया एवम् उक्तः गौतमः प्रत्युवाच — ‘इक्ष्वाकूणां कुले महातेजाः महारथः रामः नाम लोके श्रुतः उत्पत्स्यति; सः मानुषविग्रहः महाबाहुः विष्णुः ब्राह्मणार्थं वनम् उपयास्यति। भद्रे, यदा तं द्रक्ष्यसि, तदा पूता भविष्यसि; सः हि त्वया यत् दुष्कृतं कृतं तत् पावयितुं शक्तः। तस्य आतिथ्यं कृत्वा त्वं मत्समीपम् आगमिष्यसि; वरवर्णिनि, तदा मया सार्धं वत्स्यसि।’ एवम् उक्त्वा विप्रर्षिः स्वम् आश्रमम् आजगाम; ब्रह्मवादिनः सा पत्नी सुमहत् तपः चचार।’ अत्र अगस्त्यः रामस्य एव पुरतः तस्य अवतारस्य भविष्यवाणीं कथयति — श्रोता रामः एव सः यः अहल्यां पावितवान् (बालकाण्डे)। ३९.२–४५ इति अहल्यायाः याचना उद्धारवचनं च सर्वं वुल्गेटमात्रम्; समीक्षितपाठे अहल्याशापः ‘रूपं सर्वाः प्रजाः गमिष्यन्ति’ इत्यनेन एव समाप्यते। ‘त्वद्रूपेण’ इति पदेन इन्द्रस्य कपटवेषः स्पष्टः। गौतमस्य अहल्यायै शापः अपि विचित्रः — सा एका एव रूपवती न भविष्यति, तस्याः रूपं सर्वासु प्रजासु विभज्यते। अहल्या स्वस्य निर्दोषतां वदति — ‘अज्ञानात्, न कामकारात्’; गौतमः तत् स्वीकृत्य उद्धारस्य मार्गं दर्शयति। रामस्य विष्णुत्वं गौतमस्य मुखे अत्र स्पष्टम् उक्तम्, ‘ब्राह्मणार्थे’ इति पदेन विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षणं सूच्यते, यस्य मार्गे एव रामः अहल्याम् अपश्यत्। ‘विनिध्वंस’ इति शापः हिन्दीभाष्ये ‘अदृश्य होकर रह’ इति व्याख्यातः — बालकाण्डे अपि अहल्या अदृश्या तपः चरन्ती वर्णिता। ‘रूपवती एका न भविष्यसि’ इति शापेन तस्याः अद्वितीयत्वं नष्टम्, यस्य कारणात् एव इन्द्रः मोहितः आसीत्। गौतमस्य करुणा अपि दृश्यते — सः अहल्यां पुनः स्वीकर्तुं प्रतिजानीते। ‘आतिथ्यं कृत्वा’ इति पदं बालकाण्डस्य घटनां स्मारयति, यत्र अहल्या रामलक्ष्मणयोः आतिथ्यम् अकरोत्।
"Then that great ascetic sharply rebuked his own wife and said, 'Ill-behaved woman, vanish from near my hermitage' — that is, live there unseen, as in the Bāla Kāṇḍa too she is described doing her penance invisible. 'Since you did not remain steadfast, endowed as you are with beauty and youth, you shall no longer be the only beautiful one in the world. That beauty of yours, the one beauty that caused all this confusion, shall pass to all creatures without doubt.' From that time on most creatures have been endowed with beauty." It was a curious curse: her beauty was shared out among all creatures, and she lost the uniqueness that had bewitched Indra. "She then tried to appease the great seer Gautama: 'It was in ignorance, brāhmaṇa, that I was violated by the god wearing your form, not by my own will. Brahmin-seer, be gracious to me.'" Her words make Indra's disguise plain — he had come in Gautama's own form — and she pleaded her innocence: she had acted unknowingly, not by choice. Gautama accepted this and showed her the way to release. "'In the line of the Ikṣvākus,' Gautama answered, 'a great chariot-warrior of great splendour will be born, famed in the world as Rāma; he will go to the forest for the sake of brāhmaṇas — mighty-armed Viṣṇu in human form. When you see him, good lady, you will be purified, for he is able to cleanse the wrong you have done. When you have welcomed him as your guest, you will come back to me, and then you will live with me again, fair one.' Having said this, the brahmin-seer returned to his hermitage, and the wife of that expounder of the Veda practised great austerities." Here Agastya, in Rāma's own presence, told the prophecy of his descent: the listener was the very Rāma who had purified Ahalyā in the Bāla Kāṇḍa. Gautama named Rāma plainly as Viṣṇu, and "for the sake of brāhmaṇas" points to Rāma's guarding of Viśvāmitra's sacrifice, on the way to which he saw Ahalyā; "having welcomed him as your guest" recalls how she received Rāma and Lakṣmaṇa there. Gautama's compassion shows too, for he promised to take Ahalyā back.
७रामस्य विभीषणस्य च विस्मयः
५१निर्जितस्तेन देवेन्द्रः प्राणिनोऽन्ये तु किं पुनः।
आश्चर्यमिति रामश्च लक्ष्मणश्चाब्रवीत्तदा॥
५२अगस्त्यवचनं श्रुत्वा वानरा राक्षसास्तदा।
विभीषणस्तु रामस्य पार्श्वस्थो वाक्यमब्रवीत्॥
५३आश्चर्यं स्मारितोऽस्म्यद्य यत्तद्दृष्टं पुरातनम्।
अगस्त्यं त्वब्रवीद्रामः सत्यमेतच्छ्रुतं च मे॥
५४एवं राम समुद्भूतो रावणो लोककण्टकः।
सपुत्रो येन संग्रामे जितः शक्रः सुरेश्वरः॥
अगस्त्यस्य वचनं श्रुत्वा ‘आश्चर्यम्’ इति रामः लक्ष्मणः च तदा अब्रूताम्; वानराः राक्षसाः च विस्मिताः। रामस्य पार्श्वस्थः विभीषणः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यत् पुरातनं दृष्टं तत् आश्चर्यम् अद्य स्मारितः अस्मि।’ रामः अगस्त्यम् अवदत् — ‘सत्यम् एतत्, मया अपि श्रुतम्।’ ततः अगस्त्यः अवदत् — ‘राम, एवं लोककण्टकः रावणः समुद्भूतः, येन सपुत्रेण संग्रामे सुरेश्वरः शक्रः जितः।’ एषः अंशः (५१.२–५४) सर्वः वुल्गेटमात्रः; समीक्षितपाठे सर्गः इन्द्रजितः बलस्य उपसंहारेण एव समाप्यते। अत्र कथायाः फलश्रुतिः इव — श्रोतारः रामः लक्ष्मणः वानराः राक्षसाः च सर्वे विस्मिताः। विभीषणः प्रत्यक्षसाक्षी, यतः सः तदा लङ्कायाम् आसीत्; तस्य वचनं अगस्त्यस्य कथायाः सत्यतां प्रमाणयति। ‘लोककण्टकः’ इति रावणस्य विशेषणं सर्वस्य उत्तरकाण्डस्य पूर्वभागस्य सारम्। रामः स्वयं ‘सत्यम्, मया अपि श्रुतम्’ इति वदति, येन अगस्त्यस्य कथा पुनः प्रमाणीक्रियते। एवं अगस्त्यस्य दीर्घा कथा रामस्य प्रश्नस्य उत्तरं पूर्णं करोति।
Hearing Agastya's words, Rāma and Lakṣmaṇa exclaimed, "A wonder!" and the monkeys and the rākṣasas too were filled with amazement — the story's reward was the wonder of all who heard it. Vibhīṣaṇa, sitting at Rāma's side, said, "Today I have been reminded of the marvel I saw long ago." He had been in Laṅkā at the time, an eyewitness, and his words confirmed the truth of Agastya's tale. Rāma said to Agastya, "It is true; I too have heard of it," confirming it once more. Then Agastya said, "In this way, Rāma, Rāvaṇa arose, a thorn in the side of the world, by whom, together with his son, Śakra, lord of the gods, was conquered in battle." "Thorn in the side of the world" sums up the whole first part of the Uttara Kāṇḍa, and so Agastya's long story completed its answer to Rāma's question.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
सामपूर्वम्
३०.२
सान्त्वनपूर्वकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- साम पूर्वं यस्मिन् कर्मणि तत् — बहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणम्)
- विभक्तिः
- अव्ययवत् — द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
विक्रमौदार्यम्
३०.३
पराक्रमः उदारता च
- सन्धिः
- विक्रम + औदार्यम् → विक्रमौदार्यम् — वृद्धिसन्धिः (अ + औ = औ)
- समासः
- विक्रमः च औदार्यं च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
इन्द्रजिद्
३०.५
इन्द्रस्य जेता
- सन्धिः
- जगति + इन्द्रजित् → जगतीन्द्रजित् — सवर्णदीर्घसन्धिः (बाह्यः); ‘इन्द्रजित् + इति’ → इन्द्रजिदिति — जश्त्वम्
- समासः
- इन्द्रं जितवान् इति — उपपदतत्पुरुषः (क्विप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पाकशासनः
३०.७
पाकासुरस्य दण्डयिता, इन्द्रः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पाकस्य (असुरस्य) शासनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दिवौकसः
३०.७
स्वर्गवासिनः देवाः
- सन्धिः
- दिव + ओकसः → दिवौकसः — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- दिवम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सर्वामरत्वम्
३०.९
पूर्णम् अमरत्वम्
- सन्धिः
- सर्व + अमरत्वम् → सर्वामरत्वम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सर्वथा अमरत्वम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
खेचराणाम्
३०.१०
आकाशगामिनां पक्षिणाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- खे चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
शतक्रतुविमोक्षणे
३०.११
इन्द्रस्य मोचनस्य निमित्ते
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शतक्रतोः विमोक्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (निमित्ते)
अवतर्तुम्
३०.१२
अवतरितुम्, प्रवेष्टुम्
- सन्धिः
- संग्रामम् + अवतर्तुम् → संग्राममवतर्तुम् (बाह्ये मकारः स्वरे परे यथावत्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तॄ’ धातोः तुमुन्, ‘अव’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — तुमुन्नन्तम्
शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः
३०.१२
शत्रुविजयम् इच्छतः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रूणां निर्जयः (षष्ठीतत्पुरुषः), तं काङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मम’ इत्यस्य विशेषणम्)
विभावसोः
३०.१३
अग्नेः सकाशात्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विभा एव वसु यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
जप्यहोमे
३०.१४
जपे होमे च
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जप्यं च होमः च — समाहारद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)
भ्रष्टामरद्युतिः
३०.१७
यस्य देवोचितं तेजः नष्टम्
- सन्धिः
- भ्रष्ट + अमर → भ्रष्टामर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अमराणां द्युतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), भ्रष्टा सा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
चिन्तापरीतात्मा
३०.१७
चिन्ताव्याप्तमनाः
- सन्धिः
- परीत + आत्मा → परीतात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- चिन्तया परीतः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समाभाषाः
३०.१९
समानभाषिण्यः
- सन्धिः
- सम + आभाषाः → समाभाषाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समा आभाषा यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रजाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रत्यङ्गम्
३०.२१
प्रत्येकम् अवयवम्
- सन्धिः
- प्रति + अङ्गम् → प्रत्यङ्गम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- अङ्गम् अङ्गं प्रति — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
वैरूप्यम्
३०.२२
कुरूपता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विरूपस्य भावः — तद्धितः (ष्यञ्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
तत्प्रभवम्
३०.२२
ततः उत्पन्नम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तस्मात् प्रभवः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
स्थानाधिकतया
३०.२५
पदस्य श्रेष्ठत्वात्
- सन्धिः
- स्थान + अधिकतया → स्थानाधिकतया — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्थानस्य अधिकता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (हेतौ)
न्यासभूता
३०.२६
निक्षेपरूपा, धरोहररूपा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न्यासः भूता — सुप्सुपा समासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
निर्यातिता
३०.२६
प्रत्यर्पिता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यत्’ धातोः णिजन्तात् क्तः, ‘निर्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्, क्तान्तम्
दशाभागविपर्ययम्
३०.३१
अवस्थायाः विपरीतं परिवर्तनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दशायाः भागः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य विपर्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः; मुद्रणे ‘दशाभाग’ इति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शत्रुहस्तम्
३०.३२
शत्रोः वशम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रोः हस्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विनिध्वंस
३०.३६
नष्टा भव, अदृश्या भव
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ध्वंस्’ धातोः लोट्, ‘वि’, ‘नि’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, परस्मैपदम्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
अनवस्थिता
३०.३७
मर्यादायां न स्थिता
- सन्धिः
- त्वम् + अनवस्थिता → त्वमनवस्थिता (बाह्ये मकारः स्वरे परे यथावत्)
- समासः
- न अवस्थिता — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कामकाराद्
३०.४०
स्वेच्छया कर्मणः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘कामकारात् + विप्रर्षे’ इति जश्त्वम् (कामकाराद्विप्रर्षे)
- समासः
- कामेन कारः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ)
मानुषविग्रहः
३०.४२
मनुष्यशरीरधारी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मानुषः विग्रहः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शापोत्सर्गाद्
३०.४६
शापस्य दानात्
- सन्धिः
- शाप + उत्सर्गात् → शापोत्सर्गात् — गुणसन्धिः; पदान्ते ‘शापोत्सर्गात् + हि’ इति पूर्वसवर्णः (शापोत्सर्गाद्धि)
- समासः
- शापस्य उत्सर्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ)
लोककण्टकः
३०.५४
जगतः पीडकः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकस्य कण्टकः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्