बलोन्मत्ताः
२९.१
स्वबलगर्वेण मत्ताः
- सन्धिः
- बल + उन्मत्ताः → बलोन्मत्ताः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- बलेन उन्मत्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — एकोनत्रिंशः सर्गः
मेघनादेन इन्द्रग्रहणम्
तामसं युद्धम्, रावणस्य देवसेनामध्ये प्रवेशः, इन्द्रस्य रावणं जीवन्तं ग्रहीतुं सङ्कल्पः, रावणस्य निरोधः, मेघनादस्य मायया प्रवेशः, इन्द्रस्य बन्धनम्, रावणस्य लङ्काप्रत्यागमनम्
तमसि जाते देवराक्षसाः परस्परं घ्नन्तः अयुध्यन्त; देवैः राक्षसबलस्य दशांशः एव अवशेषितः। तस्मिन् तमसि इन्द्रः रावणः रावणिः च त्रयः एव न मुमुहुः। क्षणेन स्वसैन्यं निहतं दृष्ट्वा क्रुद्धः रावणः सारथिम् आदिशत् — ‘नन्दनात् उदयपर्वतपर्यन्तं परसैन्यस्य मध्येन मां नय; अहम् इन्द्रं धनदं वरुणं यमं च हत्वा स्वयम् उपरि स्थास्यामि।’ तस्य निश्चयं ज्ञात्वा इन्द्रः देवान् अवदत् — ‘वरात् एषः हन्तुं न शक्यः; यथा बलिः निरुद्धः तथा अयम् अपि जीवन् एव निगृह्यताम्।’ रावणः उत्तरेण, इन्द्रः दक्षिणेन प्रविष्टौ; अन्ते इन्द्रः रावणं परिवृत्य निरुरोध। ‘हा हताः स्मः’ इति राक्षसानां नादं श्रुत्वा क्रुद्धः मेघनादः पशुपतेः प्राप्तां मायां प्रविश्य अदृश्यः इन्द्रम् एव अभ्यधावत्। मातलिं शरैः ताडयित्वा, ऐरावतारूढं श्रान्तम् इन्द्रं मायया बद्ध्वा सः स्वसैन्यं निनाय। ततः आदित्यवसुभिः पीडितं पितरम् अदृश्यः सः अवदत् — ‘तात, आगच्छ, जितम्; इन्द्रः गृहीतः।’ प्रीतः रावणः पुत्रं प्रशस्य ‘वासवं रथे आरोप्य नगरं नय’ इति आदिशत्; मेघनादः इन्द्रं गृहीत्वा स्वभवनं प्राप्य राक्षसान् विससर्ज।
१तामसं युद्धम्, रावणस्य क्रोधः सारथये आदेशश्च
१ततस्तमसि संजाते सर्वे ते देवराक्षसाः।
अयुद्ध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम्॥
२ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां बृहद्बलम्।
दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम्॥
३तस्मिंस्तु तामसे युद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः।
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युद्ध्यमानाः परस्परम्॥
४इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः।
तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः॥
५स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं रावणो निहतं क्षणात्।
क्रोधमभ्यगमत्तीव्रं महानादं च मुक्तवान्॥
६क्रोधात्सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह।
परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तो नयस्व माम्॥
७अद्यैतान्त्रिदशान्सर्वान्विक्रमैः समरे स्वयम्।
नानाशस्त्रमहासारैर्नयामि यमसादनम्॥
८अहमिन्द्रं वधिष्यामि धनदं वरुणं यमम्।
त्रिदशान्विनिहत्याशु स्वयं स्थास्याम्यथोपरि॥
९विषादो नैव कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम्।
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तं नयस्व माम्॥
१०अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तावहे वयम्।
नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः॥
११तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान्स मनोजवान्।
आदिदेशाथ शत्रूणां मध्येनैव च सारथिः॥
पूर्वसर्गस्य अन्ते इन्द्ररावणयोः शरवर्षैः सर्वं तमसा आवृतम् आसीत्। तस्मिन् तमसि जाते सर्वे देवाः राक्षसाः च बलोन्मत्ताः परस्परं सूदयन्तः अयुध्यन्त। देवसैन्येन राक्षसानां बृहत् बलं तथा हतं यथा तस्य दशमः अंशः एव युद्धे स्थितः, शेषः यमक्षयं नीतः। तस्मिन् तामसे युद्धे युध्यमानाः देवराक्षसाः अन्योन्यं न अभ्यजानन्; किन्तु इन्द्रः, रावणः, महाबलः रावणिः च — एते त्रयः तमोजालेन आवृते अपि मोहं न ईयुः। क्षणेन निहतं सर्वं स्वबलं दृष्ट्वा रावणः तीव्रं क्रोधं प्राप्य महानादं मुमोच। सः दुर्धर्षः क्रोधात् स्यन्दनस्थं सूतम् अवदत् — ‘परसैन्यस्य मध्येन यावत् तस्य अन्तः तावत् मां नय। अद्य अहं स्वयं विक्रमैः नानाशस्त्राणां महावृष्टिभिः एतान् सर्वान् त्रिदशान् यमसादनं नयामि। इन्द्रं, धनदं, वरुणं, यमं च वधिष्यामि; त्रिदशान् आशु विनिहत्य स्वयम् उपरि स्थास्यामि। विषादः न कर्तव्यः; शीघ्रं मम रथं वाहय। द्विः खलु त्वां ब्रवीमि — यावत् अन्तः तावत् मां नय। अयं नन्दनवनस्य प्रदेशः यत्र आवां वर्तावहे; अद्य तत्र मां नय यत्र उदयपर्वतः।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा सारथिः मनोजवान् तुरगान् शत्रूणां मध्येन एव आदिदेश। रावणस्य सङ्कल्पः अत्यन्तं महान् — लोकपालानां चतुर्णाम् अपि वधः, स्वस्य च सर्वोपरि स्थितिः। ‘द्विः खलु त्वां ब्रवीमि’ इति वचनेन तस्य अधैर्यम् आग्रहः च व्यज्येते। नन्दनवनात् उदयाचलपर्यन्तं देवसेना विस्तृता इति हिन्दीभाष्यं व्याचष्टे — अतः रावणः सम्पूर्णां देवसेनां भित्त्वा गन्तुम् इच्छति। त्रयाणाम् एव अमोहः तेषां विशिष्टं सामर्थ्यं दर्शयति — इन्द्रः देवराजत्वात्, रावणः वरबलात्, मेघनादः मायाविद्यया च। युद्धस्य अस्मिन् स्तरे राक्षससेनायाः दशांशः एव अवशिष्टः — एतेन देवानां पराक्रमः अपि सूच्यते, रावणस्य च क्रोधस्य कारणम्। सः सेनायाः नाशं दृष्ट्वा निराशः न भवति, प्रत्युत अधिकं साहसं करोति — एकः एव सर्वां देवसेनां भेत्तुम् इच्छति। तस्य आदेशे सारथिं प्रति ‘विषादः न कर्तव्यः’ इति वचनम् — सारथिः अपि भीतः आसीत् इति सूच्यते। युद्धस्य प्रारम्भे यः अन्धकारः मेघनादस्य मायया जातः, सः अधुना अपि न निवृत्तः; तस्मिन् एव तमसि देवाः राक्षसाः च परस्परं न जानन्ति। रावणस्य सङ्कल्पे चत्वारः लोकपालाः उल्लिखिताः — इन्द्रः पूर्वस्याः, यमः दक्षिणस्याः, वरुणः पश्चिमायाः, धनदः उत्तरस्याः दिशः पालकः; तेषां वधेन सः सर्वासु दिक्षु स्वाम्यम् इच्छति। ‘स्वयं स्थास्यामि उपरि’ इति तस्य अहङ्कारस्य पराकाष्ठा। सारथिं प्रति रावणस्य वचनं तस्य दुर्धर्षत्वं व्यनक्ति।
At the end of the last sarga the arrows of Indra and Rāvaṇa had wrapped everything in darkness. In that darkness all the gods and rākṣasas fought on, maddened by their strength, slaughtering one another. The gods' army cut down the great rākṣasa host until only a tenth of it was left standing on the field; the rest were sent to the abode of Yama — a measure of the gods' prowess, and the reason for Rāvaṇa's fury. In that battle in the dark, gods and rākṣasas could not recognise one another; the darkness that Meghanāda's magic had brought at the start of the battle still had not lifted. Only three were not bewildered by that net of darkness: Indra, Rāvaṇa and Rāvaṇa's mighty son — Indra by virtue of being king of the gods, Rāvaṇa by the strength of his boon, and Meghanāda by his mastery of magic. Seeing his whole army slain in a moment, Rāvaṇa fell into a fierce rage and let out a mighty roar. Far from losing heart at the loss of his army, he grew bolder still, and alone he meant to break through the whole host of the gods. In his anger the invincible one said to the charioteer in his chariot, "Take me through the middle of the enemy's army to its very end. Today I myself, by my own prowess and with great downpours of every kind of weapon, will send all these gods to the abode of Yama. I will kill Indra, Dhanada, Varuṇa and Yama; I will swiftly slay the gods and then stand above them all myself." He named the four guardians of the world — Indra of the east, Yama of the south, Varuṇa of the west and Dhanada, lord of wealth, of the north — and by killing them he meant to rule every quarter; "I will stand above them all" was the height of his arrogance. "Do not lose heart" — the charioteer, it seems, was afraid — "drive my chariot quickly. I tell you twice: take me to the very end. This is the region of the Nandana grove where we two are now; take me today all the way to the mountain of sunrise." His repetition betrays his impatience and his insistence; the army of the gods, it seems, stretched from Nandana to the eastern mountain, and he meant to cut through the whole of it. Hearing him, the charioteer drove his horses, swift as thought, straight through the midst of the enemy.
२इन्द्रस्य रावणं जीवन्तं ग्रहीतुं सङ्कल्पः
१२तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा।
रथस्थः समरस्थस्तान्देवान्वाक्यमथाब्रवीत्॥
१३सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत्तावन्मम रोचते।
जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम्॥
१४एष ह्यतिबलः सैन्ये रथेन पवनौजसा।
गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि॥
१५नह्येष हन्तुं शक्योऽद्य वरदानात्सुनिर्भयः।
तद्ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे॥
१६यथा बलौ निरुद्धे च त्रैलोक्यं भुज्यते मया।
एवमेतस्य पापस्य निरोधो मम रोचते॥
१७ततोऽन्यं देशमास्थाय शक्रः संत्यज्य रावणम्।
अयुध्यत महाराज राक्षसांस्त्रासयन्रणे॥
तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा रथस्थः देवेश्वरः शक्रः समरस्थान् देवान् अब्रवीत् — ‘सुराः, मम वाक्यं शृणुत, यत् तावत् मम रोचते। दशग्रीवः राक्षसः जीवन् एव साधु निगृह्यताम्। एषः अतिबलः पवनवेगेन रथेन सैन्यमध्ये पर्वणि प्रवृद्धोर्मिः समुद्रः इव गमिष्यति। अद्य एषः हन्तुं न शक्यः, यतः वरदानात् सः सुनिर्भयः; तस्मात् वयं तं रक्षः ग्रहीष्यामः — संयुगे यत्ताः भवत। यथा बलौ निरुद्धे अहं त्रैलोक्यं भुञ्जे, तथा एव एतस्य पापस्य निरोधः मम रोचते।’ ततः शक्रः रावणं त्यक्त्वा अन्यं देशम् आस्थाय, महाराज, राक्षसान् त्रासयन् रणे अयुध्यत। इन्द्रस्य नीतिः विष्णोः वचनेन सङ्गच्छते — रावणः अद्य वध्यः न, अतः सः ग्राह्यः। बलेः दृष्टान्तः अर्थपूर्णः — विष्णुः वामनरूपेण बलिं पाताले निरुद्धवान्, तेन इन्द्रस्य त्रैलोक्यराज्यं स्थिरम्। इन्द्रः तथा एव रावणं बन्धुम् इच्छति। किन्तु कथायाः विडम्बना — यः ग्रहीतुम् इच्छति, सः एव अनन्तरं गृह्यते। ‘पर्वणि समुद्रः’ इति उपमा पूर्णिमायां वर्धमानस्य सागरस्य, रावणस्य अनिवार्यं वेगं दर्शयति। ‘महाराज’ इति सम्बोधनं पुनः रामं प्रति। इन्द्रस्य वचने ‘साधु’ इति पदं ध्येयम् — सः रावणं हिंसितुं न, केवलं सम्यक् निग्रहीतुम् इच्छति, यथा ब्रह्मणः वरस्य मर्यादा न लङ्घ्येत। ‘यत्ताः भवत’ इति सः देवान् सावधानान् करोति, यतः जीवन्तं ग्रहीतुं वधात् अपि अधिकं कौशलम् आवश्यकम्।
Learning of Rāvaṇa's resolve, Śakra, lord of the gods, standing in his chariot, said to the gods on the field, "Gods, hear what seems best to me now. Let the rākṣasa Daśagrīva be taken alive and held fast. For this immensely mighty one, in his chariot swift as the wind, will surge through our army like the ocean swelling with its waves at the full moon" — an image of his irresistible onrush. "He cannot be killed today, for his boon leaves him nothing to fear. So we will capture the rākṣasa; be on your guard in the battle." Indra's plan agreed with Viṣṇu's words: Rāvaṇa could not be killed now, so he must be captured; Indra wanted not to harm him but to hold him properly, so that the limit of Brahmā's boon would not be overstepped, and he warned the gods to be careful, for taking a foe alive needs more skill than killing him. "Just as I enjoy the three worlds now that Bali is held captive, so I would like this wicked one to be held captive too." The example of Bali was apt: Viṣṇu, as the dwarf, had confined Bali in the underworld, and that had made Indra's rule over the three worlds secure; in the same way Indra wished to bind Rāvaṇa. But the irony of the story is that the one who meant to capture would himself be captured. Then Śakra left Rāvaṇa, took up another position, and fought, great king, spreading terror among the rākṣasas — "great king" being Agastya's address to Rāma once more.
३रावणस्य देवसेनाप्रवेशः इन्द्रेण निरोधश्च
१८उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तकः।
दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः॥
१९ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः।
देवतानां बलं सर्वं शरवर्षैरवाकिरत्॥
२०ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रणष्टं तु स्वकं बलम्।
न्यवर्तयदसम्भ्रान्तः समावृत्य दशाननम्॥
२१एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः।
हा हताः स्म इति ग्रस्तं दृष्ट्वा शक्रेण रावणम्॥
दशग्रीवः अनिवर्तकः उत्तरेण पार्श्वेन देवसेनां प्रविवेश, शतक्रतुः तु दक्षिणेन पार्श्वेन राक्षससेनां प्रविवेश। ततः राक्षसाधिपः योजनशतं प्रविष्टः सर्वं देवबलं शरवर्षैः अवाकिरत्। ततः शक्रः स्वकं बलं प्रणष्टं निरीक्ष्य असम्भ्रान्तः दशाननं समावृत्य निवर्तयामास — परितः रुद्ध्वा युद्धात् विमुखं चकार। एतस्मिन् अन्तरे शक्रेण ग्रस्तं रावणं दृष्ट्वा दानवाः राक्षसाः च ‘हा हताः स्मः’ इति महान्तं नादं मुमुचुः। योजनशतस्य प्रवेशः देवसेनायाः विस्तारं रावणस्य च पराक्रमं दर्शयति। इन्द्रः अत्र ‘असम्भ्रान्तः’ — पूर्वसर्गेषु भीतः सः इदानीं धैर्येण युध्यते, स्वसङ्कल्पं च प्रायः साधयति। राक्षसानां आर्तनादः तेषां नायकस्य संकटं सूचयति, स एव च मेघनादस्य प्रवेशस्य हेतुः। द्वयोः सेनयोः विपरीतदिशाभ्यां प्रवेशः युद्धस्य व्यूहं स्पष्टयति। इन्द्रस्य रावणग्रहणं प्रायः सिद्धम् — तस्य योजना फलति इव, किन्तु अग्रिमे क्षणे विपर्यासः भविष्यति।
Daśagrīva, who never turned back, broke into the gods' army from the north, while Śatakratu broke into the rākṣasa army on the southern flank, the two hosts entered from opposite sides. The lord of the rākṣasas drove a hundred yojanas deep and covered the whole army of the gods with showers of arrows — a measure both of the size of the gods' host and of his prowess. Then Śakra, seeing his own army being destroyed, calmly surrounded Daśānana and turned him back, hemming him in on every side. Indra, who had been so frightened before, now fought with composure and almost achieved his aim. Meanwhile the dānavas and rākṣasas, seeing Rāvaṇa in Śakra's grip, raised a great cry: "Alas, we are slain!" Their cry of distress at their leader's peril is what brought Meghanāda back into the fight. Indra's plan seemed to be bearing fruit, but in the next moment everything would be overturned.
४मेघनादस्य मायाप्रवेशः इन्द्रस्य बन्धनं च
२२ततो रथं समास्थाय रावणिः क्रोधमूर्च्छितः।
तत्सैन्यमतिसंक्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम्॥
२३तां प्रविश्य महामायां प्राप्तां पशुपतेः पुरा।
प्रविवेश सुसंरब्धस्तत्सैन्यं समभिद्रवत्॥
२४स सर्वा देवतास्त्यक्त्वा शक्रमेवाभ्यधावत।
महेन्द्रश्च महातेजा नापश्यच्च सुतं रिपोः॥
२५विमुक्तकवचस्तत्र वध्यमानोऽपि रावणिः।
त्रिदशैः सुमहावीर्यैर्न चकार च किंचन॥
२६स मातलिं समायान्तं ताडयित्वा शरोत्तमैः।
महेन्द्रं बाणवर्षेण भूय एवाभ्यवाकिरत्॥
२७ततस्त्यक्त्वा रथं शक्रो विससर्ज च सारथिम्।
ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम्॥
२८स तत्र मायाबलवानदृश्योऽथान्तरिक्षगः।
इन्द्रं मायापरिक्षिप्तं कृत्वा स प्राद्रवच्छरैः॥
२९स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं जज्ञेऽथ रावणिः।
तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितोऽनयत्॥
३०तं तु दृष्ट्वा बलात्तेन नीयमानं महारणात्।
महेन्द्रममराः सर्वे किं नु स्यादित्यचिन्तयन्॥
३१दृश्यते न स मायावी शक्रजित्समितिंजयः।
विद्यावानपि येनेन्द्रो माययापहृतो बलात्॥
ततः क्रोधमूर्च्छितः रावणिः रथम् आस्थाय अतिसंक्रुद्धः तत् सुदारुणं देवसैन्यं प्रविवेश। पुरा पशुपतेः प्राप्तां तां महामायां प्रविश्य सुसंरब्धः सः तत् सैन्यं समभिद्रवत्। सः सर्वाः देवताः त्यक्त्वा शक्रम् एव अभ्यधावत्; महातेजाः महेन्द्रः तु रिपोः सुतं न अपश्यत्। तत्र विमुक्तकवचः त्रिदशैः वध्यमानः अपि रावणिः किंचन भयं न चकार। सः आगच्छन्तं मातलिं शरोत्तमैः ताडयित्वा पुनः महेन्द्रं बाणवर्षेण अवाकिरत्। ततः शक्रः रथं त्यक्त्वा सारथिं विसृज्य ऐरावतं समारुह्य रावणिं मृगयामास। मायाबलवान् सः अदृश्यः अन्तरिक्षगः इन्द्रं मायया परिक्षिप्तं कृत्वा शरैः प्राद्रवत्। यदा रावणिः इन्द्रं परिश्रान्तम् अजानात्, तदा एनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यम् अभितः अनयत्। तेन बलात् महारणात् नीयमानं महेन्द्रं दृष्ट्वा सर्वे अमराः ‘किं नु स्यात्’ इति अचिन्तयन् — ‘सः समितिंजयः शक्रजित् मायावी न दृश्यते; विद्यावान् अपि इन्द्रः येन मायया बलात् अपहृतः।’ पञ्चविंशे सर्गे शुक्रेण वर्णिता तामसी माया — ‘यया सम्पद्यते तमः, युद्धे प्रयोक्तुः गतिः न ज्ञायते’ — अत्र पूर्णतया फलति। मेघनादः अदृश्यः युध्यते, अतः इन्द्रः तं न पश्यति। ‘शक्रजित्’ इति नाम अत्र प्रथमं देवैः एव उच्चार्यते, अग्रिमे सर्गे ब्रह्मा तत् नाम स्थिरीकरिष्यति। इन्द्रस्य ऐरावतारोहणम् अपि निष्फलम् — अदृश्यं शत्रुं कथं मृगयेत? पञ्चविंशतितमः श्लोकः (कवचविमोक्षः) एकत्रिंशत्तमस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राः। मेघनादः पुनः युद्धं प्रविशति, यद्यपि पित्रा पूर्वं निवारितः आसीत् — पितुः संकटः तं प्रेरयति। सः सर्वान् देवान् त्यक्त्वा इन्द्रम् एव लक्ष्यं करोति — मूलस्य ग्रहणेन सर्वस्य पराजयः इति तस्य नीतिः। कवचस्य नाशे अपि तस्य निर्भयता तस्य वीरतां दर्शयति। मातलेः ताडनेन इन्द्रः रथहीनः भवति, ततः ऐरावतम् आरोहति; किन्तु गजः अपि अदृश्यं शत्रुं न पश्यति। अन्ते इन्द्रस्य श्रमः एव तस्य पराजयस्य हेतुः — मेघनादः तं श्रान्तं ज्ञात्वा एव बध्नाति। देवानां विस्मयः ‘किं नु स्यात्’ इति प्रश्ने प्रकटः; ते इन्द्रस्य विद्यां जानन्ति, तथापि मायया सः पराजितः इति तेषां महान् खेदः।
Then Rāvaṇa's son, beside himself with anger, mounted his chariot and in great fury drove into that dreadful army of the gods. His father had held him back before, but his father's danger spurred him on. Entering into the great magic he had long ago received from Paśupati, he charged the army in his fury. Leaving all the other gods aside, he rushed at Śakra alone — to seize the root is to defeat the whole — and great Indra, for all his splendour, could not see his enemy's son. Though his armour was stripped from him and the mighty gods were striking at him, Rāvaṇa's son felt no fear at all. As Mātali came on, Meghanāda wounded him with fine arrows, and then again covered great Indra with a shower of arrows. So Śakra left his chariot, dismissed his charioteer, mounted his elephant Airāvata and went hunting for Rāvaṇa's son — in vain, for how can one hunt an enemy who cannot be seen? Strong in magic, invisible, moving through the air, Meghanāda wrapped Indra in his magic and ran at him with arrows. When he knew that Indra was worn out, he bound him with his magic and led him off towards his own army; in the end it was weariness that undid Indra. Here the magic of darkness described by Śukra in the twenty-fifth sarga — by which darkness is produced and no one can know the movements of its user — bore its full fruit. Seeing great Indra carried off by force from the great battle, all the immortals wondered, "What can this be? That wizard, the conqueror of Śakra, victor in battle, cannot be seen, and by his magic he has carried off Indra by force, learned as Indra is." Their dismay was great: they knew Indra's skill, and yet magic had beaten him. And here the name "conqueror of Śakra" is spoken for the first time, by the gods themselves; in the next sarga Brahmā will make the name Indrajit his for good.
५रावणस्य पीडा, मेघनादस्य विजयघोषणा
३२एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धाः सर्वे सुरगणास्तदा।
रावणं विमुखीकृत्य शरवर्षैरवाकिरन्॥
३३रावणस्तु समासाद्य आदित्यांश्च वसूंस्तदा।
न शशाक स संग्रामे योद्धुं शत्रुभिरर्दितः॥
३४स तं दृष्ट्वा परिम्लानं प्रहारैर्जर्जरीकृतम्।
रावणिः पितरं युद्धेऽदर्शनस्थोऽब्रवीदिदम्॥
३५आगच्छ तात गच्छामो रणकर्म निवर्तताम्।
जितं नो विदितं तेऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः॥
३६अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः।
स गृहीतो देवबलाद्भग्नदर्पाः सुराः कृताः॥
३७यथेष्टं भुङ्क्ष्व लोकांस्त्रीन्निगृह्यारातिमोजसा।
वृथा किं ते श्रमेणेह युद्धमद्य तु निष्फलम्॥
३८ततस्ते दैवतगणा निवृत्ता रणकर्मणः।
तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं शक्रहीनाः सुरा गताः॥
एतस्मिन् अन्तरे सर्वे सुरगणाः क्रुद्धाः रावणं विमुखीकृत्य शरवर्षैः अवाकिरन्। आदित्यान् वसून् च आसाद्य शत्रुभिः अर्दितः रावणः संग्रामे योद्धुं न शशाक। प्रहारैः जर्जरीकृतं परिम्लानं तं पितरं दृष्ट्वा अदर्शनस्थः रावणिः युद्धे इदम् अब्रवीत् — ‘तात, आगच्छ, गच्छामः; रणकर्म निवर्तताम्। अस्माकं जयः इति विदितम् अस्तु; स्वस्थः गतज्वरः भव। यः सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च प्रभुः, सः अयं देवबलात् गृहीतः; सुराः भग्नदर्पाः कृताः। अरातिम् ओजसा निगृह्य त्रीन् लोकान् यथेष्टं भुङ्क्ष्व। इह श्रमेण ते किम्? अद्य युद्धं निष्फलम्।’ रावणेः तत् वाक्यं श्रुत्वा ते देवगणाः रणकर्मणः निवृत्ताः; शक्रहीनाः सुराः गताः। अत्र मेघनादस्य समयोचितं साहाय्यं ध्येयम् — पिता जर्जरितः, पुत्रः तं रक्षति, विजयं च घोषयति। सः अदृश्यः एव वदति, येन तस्य माया अद्यापि अभङ्गा। देवानां निवृत्तिः स्वाभाविकी — नायकः गृहीतः, युद्धस्य प्रयोजनम् एव नष्टम्। पितुः परिम्लानता पुत्रस्य विजयेन सहसा हर्षे परिणमते। मेघनादस्य वचने त्रयः अंशाः — युद्धस्य समाप्तिः, विजयस्य घोषणा, भविष्यत्सुखस्य आश्वासनं च। ‘यथेष्टं भुङ्क्ष्व लोकांस्त्रीन्’ इति वचनं रावणस्य दिग्विजयस्य परमं लक्ष्यं पूरयति। देवाः ‘शक्रहीनाः’ इति — राज्ञा विना सेना अनाथा। रावणस्य आदित्यवसुभिः पराभवः अपि ध्येयः — मेघनादः न स्यात् चेत् रावणः अपि बद्धः भवेत्। पुत्रस्य वचनं पितुः गौरवं रक्षति — सः ‘त्वं पराजितः’ इति न वदति, अपितु ‘अस्माकं जयः’ इति वदति, येन पिता अपि विजयस्य भागी भवति।
Meanwhile all the hosts of the gods, enraged, turned Rāvaṇa back and covered him with showers of arrows. Coming up against the Ādityas and the Vasus and hard pressed by his enemies, Rāvaṇa could fight no longer; had Meghanāda not been there, Rāvaṇa too might have been taken. Seeing his father exhausted and battered by blows, Rāvaṇa's son, still invisible so that his magic stayed unbroken, spoke to him on the battlefield: "Come, father, let us go; let the fighting stop. Know that victory is ours; be at ease and free of care. He who is lord of the army of the gods and of the three worlds has been taken from the midst of the gods' forces, and the gods' pride is broken. You have subdued your enemy by your might; now enjoy the three worlds as you please. What use is your toil here? Further fighting is pointless." It was timely help: the father was battered, and the son saved him and proclaimed the victory. His words had three parts — end the fighting, the victory is won, enjoy what is to come — and the promise that Rāvaṇa could enjoy the three worlds as he pleased fulfilled the whole aim of his conquest. The son guarded his father's dignity too: he did not say "you are beaten" but "the victory is ours", making his father a sharer in it. Hearing Rāvaṇa's son, the hosts of the gods withdrew from the battle and went away, leaderless without Śakra; with their king taken, the fight had lost its purpose, and an army without its king is helpless.
६रावणस्य प्रशंसा, इन्द्रं गृहीत्वा प्रत्यागमनम्
३९अथ रणविगतः स उत्तमौजास्त्रिदशरिपुः प्रथितो निशाचरेन्द्रः।
स्वसुतवचनमादृतः प्रियं तत्समनुनिशम्य जगाद चैव सूनुम्॥
४०अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्त्वं मम कुलवंशविवर्धनः प्रभो।
यदयमतुल्यबलस्त्वयाद्य वै त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः॥
४१नय रथमधिरोप्य वासवं नगरमितो व्रज सेनया वृतस्त्वम्।
अहमपि तव पृष्ठतो द्रुतं सह सचिवैरनुयामि हृष्टवत्॥
४२अथ स बलवृतः सवाहनस्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः।
स्वभवनमधिगम्य वीर्यवान्कृतसमरान्विससर्ज राक्षसान्॥
अथ रणात् विगतः उत्तमौजाः त्रिदशरिपुः प्रथितः निशाचरेन्द्रः स्वसुतस्य तत् प्रियं वचनम् आदरेण श्रुत्वा सूनुम् अब्रवीत् — ‘प्रभो पुत्र, अतिबलसदृशैः पराक्रमैः त्वं मम कुलस्य वंशस्य च विवर्धनः, यत् त्वया अद्य अतुल्यबलः अयं त्रिदशपतिः त्रिदशाः च निर्जिताः। वासवं रथम् अधिरोप्य सेनया वृतः इतः नगरं व्रज; अहम् अपि सचिवैः सह हृष्टः द्रुतं तव पृष्ठतः अनुयामि।’ अथ बलवृतः सवाहनः वीर्यवान् रावणिः त्रिदशपतिं परिगृह्य स्वभवनम् अधिगम्य कृतसमरान् राक्षसान् विससर्ज। सर्गस्य अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन (पुष्पिताग्रया) निबद्धाः — विजयस्य उत्सवः वृत्तपरिवर्तनेन अपि सूच्यते। रावणः पुत्रं ‘प्रभो’ इति सम्बोधयति — पिता पुत्रम् एव स्वामिवत् मानयति, तस्य विजयस्य गौरवात्। इन्द्रस्य बन्धनेन कथायाः एकः भागः समाप्तः; अग्रिमे सर्गे ब्रह्मा आगत्य तस्य मोक्षं कारयिष्यति, मेघनादाय च ‘इन्द्रजित्’ इति नाम दास्यति। रावणः स्वयं पुत्रस्य पृष्ठतः गच्छति — अद्य पुत्रः एव अग्रणीः। रावणस्य प्रशंसायां ‘अतुल्यबलः त्रिदशपतिः’ इति वचनं शत्रोः अपि बलं स्वीकरोति — यतः बलवतः शत्रोः पराजयः एव महान् विजयः। मेघनादः स्वभवनं गत्वा युद्धे कृतश्रमान् राक्षसान् विसृजति — एषः सेनापतेः उचितः व्यवहारः।
Then the famed lord of the night-rovers, enemy of the gods, of surpassing might, withdrew from the battle, listened with pleasure to his son's welcome words, and said to him, "My lord and son, by feats worthy of your surpassing strength you have made my family and my line grow great, for today you have conquered this lord of the gods, whose strength has no equal, and the gods as well." He called his son "lord", honouring him like a master for the glory of his victory, and by praising the matchless strength of Indra he acknowledged his enemy's might, for the greater the foe, the greater the victory. "Put Vāsava in your chariot and go on to the city with the army around you; I will follow quickly behind you with my ministers, rejoicing." Today it was the son who led and the father who followed. Then Rāvaṇa's valiant son, surrounded by his forces and with his mounts, took the lord of the gods with him, reached his own palace, and dismissed the rākṣasas who had fought, as a good commander should. The last four verses of the sarga move into a longer, statelier metre, as if the change of rhythm itself celebrated the victory. With Indra in bonds one part of the story ends; in the next sarga Brahmā will come to secure his release and will give Meghanāda the name Indrajit.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३१ पदानि
सूदयन्तः
२९.१
घ्नन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सूद्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्, शत्रन्तम्
दशांशम्
२९.२
दशमः भागः
- सन्धिः
- दश + अंशम् → दशांशम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- दशमः अंशः — (सङ्ख्यापूर्वः) तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (कर्मणि प्रयोगे)
तमोजालवृते
२९.४
अन्धकारसमूहेन आच्छादिते
- सन्धिः
- तमः + जाल → तमोजाल — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- तमसः जालं (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन वृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (युद्धस्य विशेषणम्)
स्यन्दनस्थम्
२९.६
रथे स्थितम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्यन्दने तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘सूतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नानाशस्त्रमहासारैः
२९.७
विविधशस्त्राणां महावृष्टिभिः
- सन्धिः
- महा + आसार → महासार — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नानाशस्त्राणां महान्तः आसाराः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
वर्तावहे
२९.१०
आवां तिष्ठावः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
मनोजवान्
२९.११
मनोवेगिनः
- सन्धिः
- मनः + जवान् → मनोजवान् — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- मनसः जवः इव जवः येषां तान् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘तुरगान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पवनौजसा
२९.१४
वायुवेगेन
- सन्धिः
- पवन + ओजसा → पवनौजसा — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- पवनस्य ओजः इव ओजः यस्य तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रथेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रवृद्धोर्मिः
२९.१४
उन्नततरङ्गः
- सन्धिः
- प्रवृद्ध + ऊर्मिः → प्रवृद्धोर्मिः — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
- समासः
- प्रवृद्धाः ऊर्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘समुद्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
ग्रहीष्यामहे
२९.१५
ग्रहणं करिष्यामः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः लृट् (इडागमे दीर्घः)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
यत्ताः
२९.१५
सावधानाः, प्रयत्नशीलाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यत्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
अनिवर्तकः
२९.१८
यः युद्धात् न निवर्तते
- सन्धिः
- प्रविवेश + अनिवर्तकः → प्रविवेशानिवर्तकः — सवर्णदीर्घसन्धिः (बाह्यः)
- समासः
- न निवर्तते इति — नञ्तत्पुरुषः (ण्वुल्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
असम्भ्रान्तः
२९.२०
अव्याकुलः, धीरः
- सन्धिः
- न्यवर्तयत् + असम्भ्रान्तः → न्यवर्तयदसम्भ्रान्तः — जश्त्वम् (बाह्यम्)
- समासः
- न सम्भ्रान्तः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्रोधमूर्च्छितः
२९.२२
क्रोधेन व्याप्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विमुक्तकवचः
२९.२५
यस्य कवचं नष्टम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विमुक्तं कवचं येन/यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शरोत्तमैः
२९.२६
श्रेष्ठबाणैः
- सन्धिः
- शर + उत्तमैः → शरोत्तमैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शरेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
मृगयामास
२९.२७
अन्विष्टवान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मृग्’ (चुरादिः) धातोः आम्-लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
मायापरिक्षिप्तम्
२९.२८
मायया परिवेष्टितम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मायया परिक्षिप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘इन्द्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जज्ञे
२९.२९
ज्ञातवान्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘जज्ञे + अथ’ इति पूर्वरूपम् (जज्ञेऽथ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
समितिंजयः
२९.३१
युद्धविजयी
- सन्धिः
- समितिम् + जयः → समितिंजयः — अनुस्वारः (अलुक्)
- समासः
- समितिं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (खच्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विमुखीकृत्य
२९.३२
पराङ्मुखं कृत्वा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अविमुखं विमुखं कृत्वा — च्विप्रत्ययः, ‘कृ’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
जर्जरीकृतम्
२९.३४
शिथिलीकृतम्, क्षतविक्षतम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अजर्जरं जर्जरं कृतम् — च्विप्रत्ययः, क्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अदर्शनस्थः
२९.३४
अदृश्यः सन्
- सन्धिः
- युद्धे + अदर्शनस्थः → युद्धेऽदर्शनस्थः — पूर्वरूपम्
- समासः
- अदर्शने तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
गतज्वरः
२९.३५
निश्चिन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गतः ज्वरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भग्नदर्पाः
२९.३६
नष्टाभिमानाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भग्नः दर्पः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
निगृह्यारातिम्
२९.३७
शत्रुं बद्ध्वा
- सन्धिः
- निगृह्य + अरातिम् → निगृह्यारातिम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तं द्वितीयान्तं च
- विभक्तिः
- ‘अरातिम्’ — द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तमौजाः
२९.३९
महाबलः
- सन्धिः
- उत्तम + ओजाः → उत्तमौजाः — वृद्धिसन्धिः; पदान्ते ‘उत्तमौजाः + त्रिदश’ इति विसर्गस्य सकारः (उत्तमौजास्त्रिदश)
- समासः
- उत्तमम् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कुलवंशविवर्धनः
२९.४०
कुलस्य वंशस्य च उन्नतिकारकः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुलं च वंशः च (द्वन्द्वः), तयोः विवर्धनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अधिरोप्य
२९.४१
आरोप्य
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः णिजन्तात् (पुक्) ल्यप्, ‘अधि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
कृतसमरान्
२९.४२
ये युद्धं कृतवन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतः समरः यैः तान् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘राक्षसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)