मेघनादजयन्तयुद्धम् इन्द्ररावणसमागमश्च

पूर्वसर्गस्य अन्ते सावित्रेण वसुना सुमाली हतः, तस्य देहः गदया भस्मीकृतः, राक्षसाः च विद्रुताः। वसुना भस्मसात्कृतं सुमालिनं दृष्ट्वा, सुरैः पीडितं स्वसैन्यं विद्रुतं च लक्षयित्वा रावणस्य बलवान् पुत्रः मेघनादः क्रुद्धः सर्वान् राक्षसान् निवर्त्य युद्धाय व्यवस्थितः। सः महारथः अग्निवर्णेन कामगेन रथेन — यः पूर्वं माहेश्वरयज्ञे लब्धः — वनानि दहन् अग्निः इव तां देवसेनाम् अभिदुद्राव। विविधायुधधारिणः तस्य प्रविशतः दर्शनमात्रेण एव देवताः सर्वाः दिशः विदुद्रुवुः। युद्धेच्छोः तस्य सम्मुखे कोऽपि न अतिष्ठत्। तदा इन्द्रः सर्वान् वित्रस्तान् सुरान् आविद्ध्य — भर्त्सयित्वा — अब्रवीत् — ‘सुराः, मा भैष्ट, मा गच्छत, रणे निवर्तध्वम्। एषः अपराजितः मम पुत्रः युद्धाय गच्छति।’ पितामहस्य वधेन मेघनादस्य क्रोधः उद्दीप्तः; सः कुलस्य प्रतिकारं कर्तुम् अग्रे आगच्छति। पूर्वसर्गे इन्द्रः स्वयं भीतः विष्णुं शरणं गतः; इदानीं सः अन्यान् भर्त्सयति, स्वपुत्रं च प्रेषयति — एतेन तस्य धैर्यस्य पुनः प्राप्तिः सूच्यते, विष्णोः वचनेन आश्वस्तः सः। ‘अग्निः वनानि इव’ इति उपमा मेघनादस्य वेगं संहारकत्वं च दर्शयति — यथा दावाग्निः शुष्कं वनं क्षणेन दहति, तथा सः देवसेनाम्। ‘दर्शनात् एव’ इति पदेन तस्य भयङ्करता अतिशयेन उक्ता — युद्धात् पूर्वम् एव देवाः पलायन्ते। इन्द्रस्य ‘अपराजितः’ इति पुत्रविशेषणं तस्य विश्वासं दर्शयति; किन्तु अग्रे सः एव पुत्रः युद्धात् अपहृतः भविष्यति — एषा कथायाः विडम्बना। सुमालिनः मृत्युः मेघनादस्य कृते व्यक्तिगतः आघातः — सः तस्य प्रपितामहः इव वृद्धः आर्यकः।

ततः शक्रस्य पुत्रः जयन्तः इति विश्रुतः देवः अद्भुतकल्पेन रथेन संग्रामे अभ्यवर्तत। ततः सर्वे त्रिदशाः शचीसुतं परिवार्य युद्धे रावणस्य सुतम् आसाद्य प्रजघ्निरे। देवराक्षसानां, महेन्द्रस्य पुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च, सदृशं युद्धम् अभवत् — उभौ राजपुत्रौ, उभौ वीरौ। ततः रावणिः मातलिपुत्रस्य गोमुखस्य जयन्तसारथेः उपरि कनकभूषणान् शरान् पातयामास। शचीसुतः जयन्तः अपि तथा एव तस्य सारथिं विव्याध, रावणिः च क्रुद्धः तं जयन्तं समन्तात् प्रत्यविध्यत। क्रोधसमाविष्टः बली विस्फारितेक्षणः रावणिः शक्रतनयं शरवर्षैः अवाकिरत्। ततः संक्रुद्धः सः सहस्रशः नानाप्रहरणानि शितधाराणि — शतघ्नीः, मुसलानि, प्रासान्, गदाः, खड्गान्, परश्वधान्, महान्ति गिरिशृङ्गाणि च — सुरसैन्येषु पातयामास। युद्धस्य आरम्भः सारथिभ्याम् एव — प्रथमं सारथिं घ्नन्ति, येन रथी निराश्रयः भवेत्। अत्र युद्धस्य समत्वम् आदौ, मेघनादस्य प्राबल्यं पश्चात् — क्रमेण सः उत्कर्षं गच्छति। तस्य आयुधानां बाहुल्यं तस्य अक्षयौ इषुधी दिव्यं च अस्त्रं स्मारयति, यानि माहेश्वरयज्ञे लब्धानि। गोमुखः मातलेः पुत्रः इति ज्ञेयम् — इन्द्रस्य सारथेः कुलम् एव जयन्तस्य अपि सारथ्यं करोति। ‘विस्फारितेक्षणः’ इति विशेषणं तस्य रोषस्य दृश्यं चिह्नम्। जयन्तस्य प्रवेशः देवानां मनसि आशां पुनः जनयति — ते तं परिवार्य युध्यन्ते, यथा राजपुत्रं रक्षितुं सैनिकाः। द्वयोः युवराजयोः युद्धं पित्रोः युद्धस्य पूर्वरूपम् इव — अनन्तरं इन्द्ररावणौ स्वयं युध्येते। मेघनादस्य शस्त्रवर्षे गिरिशृङ्गाणाम् अपि पातनं तस्य अमानुषं बलं दर्शयति। चतुर्दशे श्लोके आयुधानां नामावली समीक्षितस्य षट्पादस्य श्लोकस्य अंशः, वुल्गेटे तु सः द्वयोः श्लोकयोः विभक्तः। सारथ्योः वधः अपि युद्धनीतेः अंशः — रथस्य नियन्ता नष्टः चेत् रथी गतिं न लभते।

शत्रुसैन्यानि निघ्नतः तस्य रावणपुत्रस्य प्रभावेन लोकाः प्रव्यथिताः, ततः सर्वत्र तमः संजज्ञे। तेन तमसा शरैः च पीडितं तत् देवबलं शचीसुतं परितः बहुप्रकारम् अस्वस्थम् अभवत्। देवाः राक्षसाः वा अन्योन्यं न अभ्यजानन्; विपर्यस्ताः ते तत्र तत्र परिधावन्ति स्म। तमसा आच्छन्नाः सम्मूढाः देवाः देवान् एव, राक्षसाः राक्षसान् एव निजघ्नुः, अपरे च व्यद्रवन्। एतस्मिन् अन्तरे वीर्यवान् पुलोमा नाम दैत्येन्द्रः शचीपुत्रं जयन्तं संगृह्य अपवाहितवान्। सः तं दौहित्रं गृहीत्वा समुद्रं प्रविष्टः; सः हि तस्य आर्यकः — मातामहः — आसीत्, यस्य दुहिता शची। तदा जयन्तस्य प्रणाशं ज्ञात्वा देवताः सर्वाः अप्रहृष्टाः व्यथिताः च सम्प्रदुद्रुवुः। रावणिः तु संक्रुद्धः स्वकैः बलैः परिवृतः तान् देवान् अभ्यधावत्, महान्तं नादं च मुमोच। अयं तमःप्रसारः मेघनादस्य तामस्याः मायायाः फलम्, या पञ्चविंशे सर्गे शुक्रेण वर्णिता — ‘यया सम्पद्यते तमः’। पुलोम्नः कर्म विचित्रम् — सः दैत्यः अपि दौहित्रस्य रक्षणाय युद्धात् तम् अपहरति; बन्धुस्नेहः शत्रुपक्षम् अपि अतिक्रामति। किन्तु देवाः तत् न जानन्ति, जयन्तः नष्टः इति मत्वा हताशाः भवन्ति। अष्टादशः श्लोकः, यस्मिन् देवाः देवान् राक्षसाः राक्षसान् च घ्नन्ति, वुल्गेटमात्रः। ‘प्रव्यथिताः लोकाः’ इति पञ्चदशे विसर्गः मुद्रणे स्पष्टः। अन्धकारे स्वपक्षीयाणां परस्परवधः युद्धस्य सर्वाधिकं भयङ्करं रूपम् — शत्रुः मित्रं च न ज्ञायेते। मेघनादस्य माया केवलं शत्रून् न, अपितु स्वसैनिकान् अपि मोहयति। जयन्तस्य अन्तर्धानं देवानां धैर्यस्य आधारम् एव अपहरति, अतः तेषां पलायनं स्वाभाविकम्। मेघनादस्य महान् नादः तस्य विजयस्य घोषणा। पुलोम्नः वंशसम्बन्धः अपि स्पष्टीकृतः — शची पुलोम्नः दुहिता, अतः सा ‘पौलोमी’ इति प्रसिद्धा; तस्याः पुत्रः जयन्तः पुलोम्नः दौहित्रः। एवं दैत्यकुलस्य देवकुलस्य च विवाहसम्बन्धः अत्र स्मार्यते। मेघनादस्य नादः पुत्रवियोगेन शोकार्तस्य इन्द्रस्य कर्णयोः अपि पतितः स्यात्।

पुत्रस्य प्रणाशं देवेषु च विद्रवं दृष्ट्वा देवेशः इन्द्रः मातलिम् अवदत् — ‘रथः समुपनीयताम्।’ ततः मातलिना वाह्यमानः महाजवः दिव्यः महाभीमः सज्जः महारथः उपस्थितः। तस्मिन् रथे तडित्वन्तः महाबलाः मेघाः अग्रतः वायुना चपलाः परमं निःस्वनं कुर्वन्तः नेदुः। त्रिदशेश्वरे निर्याते नानावाद्यानि अवाद्यन्त, गन्धर्वाः समाहिताः अभवन्, अप्सरःसङ्घाः ननृतुः। रुद्रैः वसुभिः आदित्यैः अश्विभ्यां मरुद्गणैः च वृतः त्रिदशाधिपः नानाप्रहरणैः सह निर्ययौ। निर्गच्छतः शक्रस्य परुषः पवनः ववौ, भास्करः निष्प्रभः अभवत्, महोल्काः च पेतुः। इन्द्रस्य रथस्य वर्णनं तस्य पदस्य अनुरूपम् — मेघाः विद्युतः वायुः च, सर्वे वृष्टेः देवतायाः सहचराः। किन्तु निर्गमने एव दुर्निमित्तानि — परुषः वायुः, निष्प्रभः सूर्यः, उल्कापातः — इन्द्रस्य भाविनं पराजयं सूचयन्ति। उत्सवस्य वाद्यानि नृत्यं च, दुर्निमित्तानि च युगपत् — एषः विरोधः कथायाः गतिं सूचयति: बाह्यं वैभवम् अन्तःस्थं च विपत्तिम्। इन्द्रः पुत्रस्य नाशं मत्वा स्वयं युद्धाय निर्गच्छति — पितुः शोकः क्रोधः च तं प्रेरयतः। मातलिः इन्द्रस्य प्रसिद्धः सारथिः, यः युद्धकाण्डे रामाय अपि इन्द्ररथं नेष्यति; तस्य नाम अत्र पूर्वम् एव परिचितम्। रथस्य सज्जता ‘सज्जः एव’ इति पदेन उक्ता — देवराजस्य रथः सदा युद्धाय सिद्धः। गन्धर्वाः अप्सरसः च देवराजस्य प्रयाणम् उत्सववत् मानयन्ति, यथा राज्ञः यात्रायां मङ्गलवाद्यानि।

एतस्मिन् अन्तरे प्रतापवान् शूरः दशग्रीवः विश्वकर्मणा निर्मितं दिव्यं रथम् आरुरोह। सः रथः सुमहाकायैः लोमहर्षणैः पन्नगैः वेष्टितः, येषां निःश्वासवातेन सः संयुगे प्रदीप्तः इव आसीत्। दैत्यैः निशाचरैः च परिवारितः सः दिव्यः रथः समराभिमुखः महेन्द्रम् अभ्यवर्तत। रावणः पुत्रं निवार्य स्वयम् एव युद्धे व्यवस्थितः; रावणिः अपि युद्धात् विनिष्क्रम्य रथे उपाविशत्। ततः सुराणां राक्षसैः सह युद्धं प्रवृत्तम्; ते मेघाः इव शस्त्राणि अवर्षन्। राजन्, दुष्टात्मा कुम्भकर्णः नानाप्रहरणोद्यतः केन सह युद्धं करोति इति तदा न अज्ञायत — सः मत्तः इव स्वपरान् अविविच्य दन्तैः पादैः भुजैः हस्तैः शक्तितोमरमुद्गरैः च येन तेन एव संक्रुद्धः देवान् अताडयत्। सः निशाचरः महाघोरैः रुद्रैः संगम्य तैः सह युध्यमानः शस्त्रैः निरन्तरं क्षतः अभवत्। शस्त्रैः आचिततनुः असृक् क्षरन् कुम्भकर्णः विद्युत्स्तनितनिर्घोषः धाराः वर्षन् मेघः इव बभौ। ‘राजन्’ इति सम्बोधनम् अगस्त्यस्य रामं प्रति वचनम् स्मारयति। रावणः पुत्रं विश्रामाय प्रेषयति — सः इन्द्रेण स्वयं युद्धं कर्तुम् इच्छति, यतः राज्ञा एव राज्ञः सम्मुखं गन्तव्यम्। कुम्भकर्णस्य युद्धं तस्य स्वभावानुरूपम् — सः आयुधानि अपि त्यक्त्वा दन्तैः पादैः च युध्यते। सप्तत्रिंशः श्लोकः, यस्मिन् क्षतस्य कुम्भकर्णस्य मेघोपमा, वुल्गेटमात्रः। द्वयोः रथयोः विरोधः ध्येयः — इन्द्रस्य रथः मेघैः विद्युद्भिः च युक्तः, रावणस्य रथः पन्नगैः वेष्टितः; उभौ अपि दिव्यौ, किन्तु एकः आकाशस्य, अन्यः पातालस्य प्रतीकः इव। रावणस्य रथः विश्वकर्मणा निर्मितः — देवानाम् एव शिल्पी तस्य रथं निर्मितवान्, सः च कुबेरात् हृतः पुष्पकवत् स्यात्। कुम्भकर्णस्य रुद्रैः सह युद्धे रुद्राणां घोरत्वं तस्य घोरत्वेन तुल्यम्। रावणः पुत्रम् एव निवारयति — मेघनादः विजयी आसीत्, तथापि पिता तं विश्रामं कारयति। एतेन रावणस्य अभिमानः सूच्यते: इन्द्रस्य पराजयस्य यशः तस्य एव भवेत्। किन्तु अग्रिमे सर्गे पुनः मेघनादः एव इन्द्रं ग्रहीष्यति, अतः एषः विश्रामः अल्पकालिकः। देवानां राक्षसानां च युद्धं मेघानां वर्षा इव — उभयतः शस्त्रवृष्टिः।

ततः समरुद्गणैः देवैः प्रयुद्धं तत् सर्वं राक्षससैन्यं रणे नानाप्रहरणैः विद्रावितम्। केचित् विनिहताः कृत्ताः महीतले चेष्टन्ते स्म; अपरे वाहनेषु अवसक्ताः एव रणे स्थिताः। रथान्, नागान्, खरान्, उष्ट्रान्, पन्नगान्, तुरगान्, शिशुमारान्, वराहान्, पिशाचवदनान् च वाहनान् बाहुभ्यां समालिङ्ग्य विष्टब्धाः केचित् उत्थिताः, किन्तु देवैः शस्त्रैः सम्भिन्नाः ते निशाचराः मम्रिरे। महीतले निहतानां प्रसुप्तानां राक्षसानां सर्वेषां स रणसम्प्लवः चित्रकर्म इव आभाति। संयुगमुखे शोणितोदकनिष्यन्दा, काकगृध्रसमाकुला, शस्त्रग्राहवती नदी प्रवृत्ता। अत्र युद्धस्य भीषणं चित्रम् — मृताः अपि वाहनेषु लग्नाः स्थिताः इव दृश्यन्ते, यथा चित्रे अचलाः आकृतयः। शोणितनद्याः रूपकं रामायणे बहुशः दृश्यते — जलं शोणितम्, ग्राहाः शस्त्राणि, तीरे काकगृध्राः। राक्षसानां वाहनानि पुनः गण्यन्ते — पञ्चविंशे सर्गे यानि उक्तानि, तानि एव अत्र मृतैः आलिङ्गितानि। मरुतां रुद्राणां च पराक्रमेण युद्धस्य प्रवाहः देवानां पक्षे परिवर्तते। ‘चित्रकर्म इव’ इति उपमा विशिष्टा — मृतानां स्थिराः आकृतयः चित्रे लिखिताः इव दृश्यन्ते; कविः युद्धस्य भीषणतां सौन्दर्यशास्त्रस्य भाषया वदति, येन पाठकः विस्मयेन सह शोकम् अपि अनुभवति। वाहनानाम् आलिङ्गनं मृत्युसमये अपि आश्रयस्य अन्वेषणं दर्शयति — भीताः राक्षसाः वाहनानि एव शरणं मन्यन्ते।

एतस्मिन् अन्तरे प्रतापवान् दशग्रीवः दैवतैः विनिपातितं सर्वं स्वबलं निरीक्ष्य क्रुद्धः अभवत्। सः आशु प्रवृद्धं तं देवसैन्यसागरं प्रतिविगाह्य समरे त्रिदशान् निघ्नन् शक्रम् एव अभ्यवर्तत। ततः शक्रः सुमहास्वनं महत् चापं विस्फारयामास, यस्य विस्फारनिर्घोषैः दश दिशः स्तनन्ति स्म। तत् महत् चापं विकृष्य इन्द्रः पावकादित्यवर्चसः शरान् रावणस्य मूर्धनि पातयामास। तथा एव महाबाहुः निशाचरः दशग्रीवः अपि कार्मुकात् विभ्रष्टैः शरवर्षैः शक्रम् अवाकिरत्। तयोः प्रयुध्यतोः समन्ततः बाणवर्षैः तदा किंचित् अपि न अज्ञायत — सर्वं तमसा वृतम्। सर्गः द्वयोः राज्ञोः साक्षात् युद्धेन समाप्यते, तस्य परिणामः अग्रिमे सर्गे। तमः पुनः प्रसृतम् — पूर्वं मायया, अधुना बाणानां बाहुल्येन; एतेन युद्धस्य अनिश्चितता सूच्यते। ‘सैन्यसागरम्’ इति रूपकं देवसेनायाः विस्तारं दर्शयति, रावणः च तं सागरं विगाह्य एकः एव इन्द्रं प्रति गच्छति — तस्य लक्ष्यं स्पष्टम्। इन्द्रस्य शराः ‘पावकादित्यवर्चसः’ — अग्निसूर्यतेजसः, तस्य दिव्यत्वस्य अनुरूपाः। द्वयोः अपि शरवर्षेण सर्वतः तमः — अत्र जयः कस्य इति अनिश्चितम्, सर्गः च उत्कण्ठया समाप्यते। इन्द्रः प्रथमं प्रहरति, रावणः प्रतिप्रहरति — द्वयोः अपि पराक्रमः समः इव। दश दिशां स्तननं धनुषः शब्दस्य महिमानं दर्शयति। सर्गस्य अन्ते युद्धस्य स्थितिः अनिर्णीता एव त्यक्ता, येन श्रोता अग्रिमं सर्गं श्रोतुम् उत्सुकः भवति। रावणः इन्द्रः च — त्रैलोक्यस्य द्वौ प्रतिस्पर्धिनौ — अधुना साक्षात् सम्मुखौ।