उत्तरकाण्डम् — सप्तविंशः सर्गः

इन्द्रलोकाक्रमणं सुमालिवधश्च

रावणस्य इन्द्रलोकप्रवेशः, इन्द्रस्य विष्णुं प्रति शरणागतिः, विष्णोः भाविरावणवधप्रतिज्ञा, देवराक्षसयुद्धम्, सुमालिनः पराक्रमः, सावित्रेण वसुना सुमालिवधः

कैलासं लङ्घयित्वा ससैन्यः दशाननः इन्द्रलोकम् आससाद। राक्षससैन्यस्य शब्दं श्रुत्वा इन्द्रः आसनात् चलितः देवान् युद्धाय सज्जीभवितुम् आदिशत्, स्वयं तु भीतः विष्णोः समीपं गत्वा अवदत् — ‘ब्रह्मणः वरात् बलवतः अस्य रावणस्य वधाय उपायं वद; किं त्वम् असिचक्रसहायः स्वयं योत्स्यसे?’ विष्णुः अवदत् — ‘वरदानेन अयं सुरासुरैः अजेयः; अहम् इदानीं तेन न योत्स्ये, यतः शत्रुम् अहत्वा न निवर्ते। किन्तु प्रतिजाने — काले प्राप्ते अहम् एव तं सपुरःसरं निहनिष्यामि। इदानीं त्वं सुरैः सह निर्भयः युध्यस्व।’ ततः रुद्रादित्यवस्वादयः देवाः निर्ययुः। रजनीक्षये घोरं युद्धम् अभवत्। मारीचप्रहस्तादिभिः सचिवैः परिवृतः रावणस्य आर्यकः सुमाली देवसैन्यं प्रविश्य तत् वायुः मेघान् इव व्यध्वंसयत्। तदा वसूनाम् अष्टमः सावित्रः वसुः त्वष्टृपूषभ्यां सह रणं प्रविश्य सुमालिनः पन्नगरथं बाणैः न्यपातयत्, गदया च तस्य मूर्ध्नि प्रहृत्य तं भस्मसात् अकरोत्। ततः राक्षसाः विद्रुताः।

१रावणस्य इन्द्रलोकप्रवेशः, इन्द्रस्य युद्धाज्ञा

१कैलासं लङ्घयित्वा तु ससैन्यबलवाहनः।
आससाद महातेजा इन्द्रलोकं दशाननः॥

२तस्य राक्षससैन्यस्य समन्तादुपयास्यतः।
देवलोके बभौ शब्दो भिद्यमानार्णवोपमः॥

३श्रुत्वा तु रावणं प्राप्तमिन्द्रश्चलित आसनात्।
देवानथाब्रवीत्तत्र सर्वानेव समागतान्॥

४आदित्यांश्च वसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान्।
सज्जा भवत युद्धार्थं रावणस्य दुरात्मनः॥

५एवमुक्तास्तु शक्रेण देवाः शक्रसमा युधि।
संनह्य सुमहासत्त्वा युद्धश्रद्धासमन्विताः॥

पूर्वसर्गे कैलासे रम्भायाः धर्षणात् नलकूबरस्य शापः प्राप्तः; तथापि रावणः स्वयात्रां न त्यजति। कैलासं लङ्घयित्वा सैन्येन बलेन वाहनैः च सहितः महातेजाः दशाननः इन्द्रलोकम् आससाद। सर्वतः आगच्छतः तस्य राक्षससैन्यस्य शब्दः देवलोके भिद्यमानस्य समुद्रस्य इव महान् बभौ — मथ्यमानस्य सागरस्य घोषः इव सः सर्वान् अत्रासयत्। रावणं प्राप्तं श्रुत्वा इन्द्रः आसनात् चलितः, तत्र समागतान् सर्वान् देवान् अब्रवीत् — ‘आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्याः, मरुद्गणाः च, दुरात्मनः रावणस्य विरुद्धं युद्धाय सज्जाः भवत।’ एवम् उक्ताः युद्धे शक्रसमाः सुमहासत्त्वाः देवाः युद्धश्रद्धया युक्ताः सन्नद्धाः अभवन्। ‘चलित आसनात्’ इति पदं द्विविधम् अर्थं वहति — भयेन आसनात् उत्थानम्, राज्यस्य च आसनस्य कम्पनम्। देवानां सेना सर्वप्रकारैः सज्जा, तेषां युद्धश्रद्धा अपि दृढा; किन्तु तेषां नायकः एव मनसि भीतः इति अग्रिमे अंशे प्रकटीभवति। राक्षसानां सैन्यस्य शब्दः एव देवलोकं क्षोभयति, युद्धात् पूर्वम् एव भयं जनयति। रावणस्य यात्रायाः लक्ष्यम् इन्द्रलोकः एव इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्; इदानीं तत् प्राप्तम्। देवलोकस्य शान्तिः एकेन शब्देन एव भग्ना इति कविः सूचयति।

In the last sarga Nalakūbara had cursed Rāvaṇa on Kailāsa for his assault on Rambhā, yet Rāvaṇa did not give up his campaign. Crossing over Kailāsa with his army, his forces and his mounts, Daśānana of great splendour reached the world of Indra — the goal his march had been aiming at all along. As the rākṣasa host came on from every side, a roar went up in the world of the gods like the roar of the ocean being churned, and it terrified everyone: the peace of heaven was broken by a sound, and fear came before the fighting. Hearing that Rāvaṇa had come, Indra started from his seat — the phrase suggests both a king rising in alarm and a throne that shook — and spoke to all the gods gathered there, the Ādityas, the Vasus, the Rudras and the Sādhyas and the hosts of the Maruts: "Make ready for battle against the evil-minded Rāvaṇa." So bidden by Śakra, the gods, his equals in battle and of great might, armed themselves, full of zeal for the fight. The army of the gods was ready in every way and eager, but, as the next passage shows, its leader himself was afraid at heart.

२इन्द्रस्य विष्णुं प्रति शरणागतिः

६स तु दीनः परित्रस्तो महेन्द्रो रावणं प्रति।
विष्णोः समीपमागत्य वाक्यमेतदुवाच ह॥

७विष्णो कथं करिष्यामि रावणं राक्षसं प्रति।
अहोऽतिबलवद्रक्षो युद्धार्थमभिवर्तते॥

८वरप्रदानाद्बलवान्न खल्वन्येन हेतुना।
तत्तु सत्यं वचः कार्यं यदुक्तं पद्मयोनिना॥

९तद्यथा नमुचिर्वृत्रो बलिर्नरकशम्बरौ।
त्वद्बलं समवष्टभ्य मया दग्धास्तथा कुरु॥

१०नह्यन्यो देवदेवेश त्वदृते मधुसूदन।
गतिः परायणं चापि त्रैलोक्ये सचराचरे॥

११त्वं हि नारायणः श्रीमान्पद्मनाभः सनातनः।
त्वयेमे स्थापिता लोकाः शक्रश्चाहं सुरेश्वरः॥

१२त्वया सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्।
त्वामेव भगवन्सर्वे प्रविशन्ति युगक्षये॥

१३तदाचक्ष्व यथातत्त्वं देवदेव मम स्वयम्।
असिचक्रसहायस्त्वं योत्स्यसे रावणं प्रति॥

देवान् आज्ञाप्य अपि महेन्द्रः स्वयं रावणात् दीनः परित्रस्तः च विष्णोः समीपम् आगत्य इदम् अवदत् — ‘विष्णो, रावणं राक्षसं प्रति कथं करिष्यामि? अहो, अतिबलवत् तत् रक्षः युद्धाय अभिवर्तते। सः ब्रह्मणः वरप्रदानात् एव बलवान्, न अन्येन हेतुना; पद्मयोनिना यत् उक्तं तत् सत्यं वचः अस्माभिः पालनीयम्। यथा पुरा त्वद्बलम् आश्रित्य मया नमुचिः वृत्रः बलिः नरकः शम्बरः च दग्धाः, तथा अधुना अपि कुरु। मधुसूदन, देवदेवेश, त्वत् ऋते सचराचरे त्रैलोक्ये अन्या गतिः परायणं वा नास्ति। त्वं हि श्रीमान् सनातनः पद्मनाभः नारायणः; त्वया इमे लोकाः स्थापिताः, अहं च सुरेश्वरः शक्रः त्वया एव स्थापितः। भगवन्, त्वया इदं सचराचरं त्रैलोक्यं सृष्टम्, युगक्षये सर्वे त्वाम् एव प्रविशन्ति। अतः देवदेव, यथातत्त्वं मम स्वयं वद — किं त्वम् असिचक्रसहायः रावणं प्रति योत्स्यसे?’ इन्द्रस्य वचने द्वौ भावौ — ब्रह्मणः वरस्य मर्यादायाः स्वीकारः, विष्णोः सर्वशक्तित्वे च विश्वासः। सः पूर्वविजयान् स्मरति, येषु विष्णोः बलम् एव मूलम् आसीत्। विष्णोः स्तुतौ सृष्टिः स्थितिः प्रलयः च त्रयः अपि उल्लिखिताः — सः एव स्रष्टा, पालकः, संहर्ता च। द्वादशः श्लोकः, यस्मिन् सृष्टिप्रलययोः उल्लेखः, समीक्षितपाठे न विद्यते। इन्द्रस्य प्रश्नः अन्ते स्पष्टः — ‘त्वं स्वयं युध्यस्व।’ इन्द्रस्य ‘दीनः परित्रस्तः’ इति विशेषणे तस्य देवराजस्य अपि दुर्बलता प्रकटा; सः अन्यान् युद्धाय प्रेषयति, स्वयं तु रक्षकम् अन्विष्यति। नमुचिवृत्रादीनां स्मरणेन तस्य पूर्वपराक्रमः अपि विष्णोः अनुग्रहेण एव इति सः स्वीकरोति। इन्द्रः ‘असिचक्रसहायः’ इति विष्णोः आयुधे स्मरति — नन्दकः खड्गः सुदर्शनं चक्रं च; ताभ्याम् एव पुरा असुराः हताः। तस्य प्रश्ने आशा अपि निहिता — यदि विष्णुः स्वयं युध्येत, तर्हि युद्धं शीघ्रं समाप्येत।

For though he had ordered the gods to battle, great Indra himself, dejected and terrified of Rāvaṇa, went to Viṣṇu and said, "Viṣṇu, what am I to do about Rāvaṇa the rākṣasa? Ah, that immensely mighty rākṣasa is coming at us to make war. He is mighty only because of the boon he was granted, for no other reason, and what the lotus-born Brahmā has spoken must be kept true. So act now as you did before, when, relying on your strength, I burned up Namuci and Vṛtra, Bali, Naraka and Śambara. There is no other refuge or support in all the three worlds, moving and unmoving, but you, lord of the lords of the gods, slayer of Madhu. You are the glorious Nārāyaṇa, the eternal one from whose navel the lotus springs; you established these worlds, and you made me, Śakra, lord of the gods. You created this whole threefold world, moving and unmoving, and at the end of the age all things enter back into you, blessed one. So tell me yourself, god of gods, how things truly stand: will you take up your sword and discus and fight Rāvaṇa?" Two things mingled in Indra's plea: acceptance of the limits set by Brahmā's boon, and faith in Viṣṇu's supreme power. He recalled his old victories and admitted that Viṣṇu's strength had been at the root of them all. His praise named Viṣṇu as creator, preserver and destroyer alike, and his question at the end was plain: fight him yourself. The king of the gods showed his weakness in being "dejected and terrified" — he sent others to fight while he looked for a protector. By "sword and discus" he meant Viṣṇu's own weapons, the sword Nandaka and the discus Sudarśana, with which the asuras had been slain of old, and his question carried a hope: if Viṣṇu fought in person, the war would soon be over.

३विष्णोः उत्तरं भाविरावणवधप्रतिज्ञा च

१४एवमुक्तः स शक्रेण देवो नारायणः प्रभुः।
अब्रवीन्न परित्रासः कर्तव्यः श्रूयतां च मे॥

१५न तावदेष दुष्टात्मा शक्यो जेतुं सुरासुरैः।
हन्तुं चापि समासाद्य वरदानेन दुर्जयः॥

१६सर्वथा तु महत्कर्म करिष्यति बलोत्कटः।
राक्षसः पुत्रसहितो दृष्टमेतन्निसर्गतः॥

१७यत्तु मां त्वमभाषिष्ठा युध्यस्वेति सुरेश्वर।
नाहं तं प्रतियोत्स्यामि रावणं राक्षसं युधि॥

१८नाहत्वा समरे शत्रुं विष्णुः प्रतिनिवर्तते।
दुर्लभश्चैव कामोऽद्य वरगुप्ताद्धि रावणात्॥

१९प्रतिजाने च देवेन्द्र त्वत्समीपे शतक्रतो।
भवितास्मि यथास्याहं रक्षसो मृत्युकारणम्॥

२०अहमेव निहन्तास्मि रावणं सपुरःसरम्।
देवता नन्दयिष्यामि ज्ञात्वा कालमुपागतम्॥

२१एतत्ते कथितं तत्त्वं देवराज शचीपते।
युद्ध्यस्व विगतत्रासः सुरैः सार्धं महाबल॥

शक्रेण एवम् उक्तः प्रभुः नारायणः देवः अब्रवीत् — ‘परित्रासः न कर्तव्यः, मम वचनं शृणु। एषः दुष्टात्मा वरदानेन दुर्जयः, अतः सुरैः असुरैः वा जेतुं हन्तुं वा न शक्यः। बलोत्कटः अयं राक्षसः पुत्रसहितः सर्वथा महत् कर्म करिष्यति — एतत् मया स्वभावतः दृष्टम्। सुरेश्वर, ‘युध्यस्व’ इति यत् त्वं माम् अभाषिष्ठाः, तत्र उत्तरम् — अहम् इदानीं युधि तं रावणं न प्रतियोत्स्यामि। विष्णुः समरे शत्रुम् अहत्वा न प्रतिनिवर्तते; वरेण गुप्तात् रावणात् अद्य मम कामः दुर्लभः। किन्तु शतक्रतो देवेन्द्र, त्वत्समीपे प्रतिजाने — यथा अहम् अस्य रक्षसः मृत्युकारणं भवेयं तथा भविता अस्मि। कालम् उपागतं ज्ञात्वा अहम् एव रावणं सपुरःसरं निहनिष्यामि, देवान् च नन्दयिष्यामि। शचीपते देवराज, एतत् तत्त्वं ते कथितम्; महाबल, इदानीं विगतत्रासः सुरैः सार्धं युध्यस्व।’ अत्र रामावतारस्य बीजं दृश्यते — विष्णुः स्पष्टं प्रतिजानीते यत् सः एव काले रावणं हनिष्यति। ‘सपुरःसरम्’ इति पदेन रावणस्य अनुचराः अपि तेन सह हनिष्यन्ते इति सूच्यते। विष्णोः नियमः अपि ध्येयः — सः यदा युध्यति तदा शत्रुं हत्वा एव निवर्तते, अतः अकाले युद्धं न करोति। ब्रह्मणः वरस्य मर्यादा अपि रक्षिता — देवाः दानवाः वा तं न हन्तुं शक्नुवन्ति, अतः मनुष्यरूपेण एव तस्य वधः भविष्यति इति गूढः सङ्केतः। ‘दृष्टम् एतत् निसर्गतः’ इति विष्णुः स्वस्य स्वाभाविकं दिव्यं ज्ञानं सूचयति — सः भविष्यत् पश्यति। रावणस्य पुत्रसहितस्य महत्कर्मणः उल्लेखः अग्रिमसर्गेषु मेघनादेन इन्द्रस्य ग्रहणं पूर्वम् एव सूचयति। अतः देवानां पराजयः अपि विष्णोः ज्ञाने एव अस्ति, सः तं निवारयितुं न इच्छति, यतः ब्रह्मणः वचनं सत्यं कर्तव्यम्। विष्णोः वचनं त्रिभागम् — वर्तमानस्य स्थितेः वर्णनम्, स्वस्य अयुद्धस्य कारणम्, भविष्यस्य प्रतिज्ञा च। अन्ते इन्द्राय स्पष्टः आदेशः — ‘निर्भयः युध्यस्व।’ एवं सः इन्द्रं न त्यजति, अपितु धैर्यं ददाति।

The lord Nārāyaṇa answered Śakra, "You must not be afraid; hear what I say. Because of the boon, this evil-minded one cannot now be conquered or slain by gods or demons. This rākṣasa, overbearing in his strength, will do great deeds, together with his son — I have seen that by my own nature." Viṣṇu spoke of his own divine knowledge, which sees what is to come, and his mention of Rāvaṇa's son foreshadows Meghanāda's capture of Indra in the sargas ahead; the gods' defeat was already within Viṣṇu's knowledge, and he did not wish to prevent it, for Brahmā's word must be kept true. "As for your asking me to fight, lord of the gods: I will not fight Rāvaṇa in battle now. Viṣṇu never turns back from a battle without slaying his enemy, and while Rāvaṇa is guarded by the boon that cannot be done today." That is Viṣṇu's rule: when he fights, he returns only after killing his foe, so he does not fight before the time is right. "But I promise you here, in your presence, Śatakratu, king of the gods, that I shall become the cause of this rākṣasa's death. When I know the time has come, I myself shall slay Rāvaṇa and those who march with him, and gladden the gods. I have told you the truth, king of the gods, lord of Śacī. Now fight without fear, mighty one, together with the gods." Here lies the seed of Rāma's descent: Viṣṇu plainly vows that he himself will kill Rāvaṇa in due time, together with his followers. The limit of Brahmā's boon was kept — neither gods nor demons could kill Rāvaṇa — and there is a veiled hint that his death would come in human form. Viṣṇu's answer had three parts: how things stood now, why he would not fight, and a promise for the future. He did not abandon Indra but gave him courage, ending with a clear command: fight without fear.

४देवानां निर्गमनं रात्र्यन्ते युद्धारम्भः

२२ततो रुद्राः सहादित्या वसवो मरुतोऽश्विनौ।
संनद्धा निर्ययुस्तूर्णं राक्षसानभितः पुरात्॥

२३एतस्मिन्नन्तरे नादः शुश्रुवे रजनीक्षये।
तस्य रावणसैन्यस्य प्रयुद्धस्य समन्ततः॥

२४ते प्रबुद्धा महावीर्या अन्योन्यमभिवीक्ष्य वै।
संग्राममेवाभिमुखा अभ्यवर्तन्त हृष्टवत्॥

२५ततो दैवतसैन्यानां संक्षोभः समजायत।
तदक्षयं महासैन्यं दृष्ट्वा समरमूर्धनि॥

२६ततो युद्धं समभवद्देवदानवरक्षसाम्।
घोरं तुमुलनिर्ह्रादं नानाप्रहरणोद्यतम्॥

ततः रुद्राः आदित्यैः सह, वसवः, मरुतः, अश्विनौ च सन्नद्धाः तूर्णं पुरात् निर्गत्य राक्षसान् अभिमुखम् अगच्छन्। एतस्मिन् अन्तरे रजन्याः क्षये सर्वतः युद्धाय उद्यतस्य रावणसैन्यस्य महान् नादः शुश्रुवे। ते महावीर्याः राक्षसाः प्रबुद्धाः परस्परम् अभिवीक्ष्य हृष्टाः इव संग्रामाभिमुखाः अभ्यवर्तन्त। समरमूर्धनि तत् अक्षयं महासैन्यं दृष्ट्वा देवसैन्यानां महान् संक्षोभः समजायत। ततः देवदानवराक्षसानां घोरं तुमुलनादं नानाप्रहरणोद्यतं युद्धम् अभवत्। अस्मिन् अंशे बहवः श्लोकाः (२१–२२, २४–२५) समीक्षितपाठे न सन्ति; तैः देवानां निर्गमनस्य राक्षसानां प्रबोधस्य च विस्तरः क्रियते। पूर्वसर्गे सैन्यं कैलासे प्रसुप्तम् आसीत्; अत्र प्रभाते तस्य प्रबोधः उक्तः। ‘अक्षयं महासैन्यम्’ इति पदेन राक्षससेनायाः अपारत्वं सूच्यते, यत् दृष्ट्वा एव देवाः क्षुब्धाः। दानवाः अपि युद्धे मिलिताः इति ‘देवदानवरक्षसाम्’ इति पदेन ज्ञायते — पूर्वसर्गे उक्ताः दैत्याः रावणम् अन्वगच्छन्। रात्रेः अन्ते युद्धस्य आरम्भः — प्रभातं नवस्य घोरकर्मणः कालः। राक्षसानां ‘हृष्टवत्’ अभिगमनं तेषां युद्धप्रियतां दर्शयति, देवानां क्षोभः तु तेषां भयम्। युद्धस्य विशेषणत्रयम् — घोरम्, तुमुलनिर्ह्रादम्, नानाप्रहरणोद्यतम् — दृश्यं श्रव्यं च उभयम् अपि चित्रयति।

Then the Rudras and the Ādityas, the Vasus, the Maruts and the Aśvins armed themselves and marched swiftly out of the city to meet the rākṣasas. Meanwhile, as the night was ending, a great roar went up on every side from Rāvaṇa's army as it made ready to fight; the army that had slept on Kailāsa woke at dawn, the hour of a fresh and terrible deed. Awake now, the rākṣasas of great valour looked at one another and advanced gladly, facing only towards battle — their gladness showing their love of war. When the gods saw that inexhaustible host at the front of the battle, a great agitation spread through their ranks; the endlessness of the rākṣasa army alone was enough to unsettle them. Then a battle began among gods, dānavas and rākṣasas — the daityas who had followed Rāvaṇa were there too — terrible, full of tumultuous din, with weapons of every kind raised, a scene for the eye and the ear alike.

५राक्षससचिवाः, सुमालिनः पराक्रमः

२७एतस्मिन्नन्तरे शूरा राक्षसा घोरदर्शनाः।
युद्धार्थं समवर्तन्त सचिवा रावणस्य ते॥

२८मारीचश्च प्रहस्तश्च महापार्श्वमहोदरौ।
अकम्पनो निकुम्भश्च शुकः सारण एव च॥

२९संह्रादो धूमकेतुश्च महादंष्ट्रो घटोदरः।
जम्बुमाली महाह्रादो विरूपाक्षश्च राक्षसः॥

३०सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च दुर्मुखो दूषणः खरः।
त्रिशिराः करवीराक्षः सूर्यशत्रुश्च राक्षसः॥

३१महाकायोऽतिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ।
एतैः सर्वैः परिवृतो महावीर्यैर्महाबलः॥

३२रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह।
स दैवतगणान्सर्वान्नानाप्रहरणैः शितैः॥

३३व्यध्वंसयत्समं क्रुद्धो वायुर्जलधरानिव।
तद्दैवतबलं राम हन्यमानं निशाचरैः॥

३४प्रणुन्नं सर्वतो दिग्भ्यः सिंहनुन्ना मृगा इव।
एतस्मिन्नन्तरे शूरो वसूनामष्टमो वसुः॥

एतस्मिन् अन्तरे घोरदर्शनाः शूराः रावणस्य सचिवाः राक्षसाः युद्धाय समवर्तन्त — मारीचः, प्रहस्तः, महापार्श्वः, महोदरः, अकम्पनः, निकुम्भः, शुकः, सारणः, संह्रादः, धूमकेतुः, महादंष्ट्रः, घटोदरः, जम्बुमाली, महाह्रादः, विरूपाक्षः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, दुर्मुखः, दूषणः, खरः, त्रिशिराः, करवीराक्षः, सूर्यशत्रुः, महाकायः, अतिकायः, देवान्तकः, नरान्तकः च। एतैः सर्वैः महावीर्यैः परिवृतः महाबलः रावणस्य आर्यकः सुमाली देवसैन्यं प्रविवेश। सः क्रुद्धः शितैः नानाप्रहरणैः सर्वान् देवगणान् युगपत् वायुः मेघान् इव व्यध्वंसयत्। राम, निशाचरैः हन्यमानं तत् देवबलं सिंहैः नुन्नाः मृगाः इव सर्वाभ्यः दिग्भ्यः प्रणुन्नम्। अत्र ‘राम’ इति सम्बोधनम् — अगस्त्यः रामाय इमां कथां कथयति इति स्मार्यते। नामावल्यां बहवः राक्षसाः युद्धकाण्डे रामेण लक्ष्मणेन वानरैः च हताः — प्रहस्तः, अकम्पनः, महोदरः, महापार्श्वः, अतिकायः, देवान्तकः, नरान्तकः, त्रिशिराः, जम्बुमाली, विरूपाक्षः च; खरः दूषणः त्रिशिराः च अरण्यकाण्डे। तेषां सर्वेषाम् अत्र एकत्र उल्लेखः रामस्य श्रोतुः कृते अर्थपूर्णः — तेन ये पश्चात् हताः, ते पुरा देवान् अपि अजयन्। त्रिंशत्तमः एकत्रिंशत्तमस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्राः, येषु नामावल्याः उत्तरार्धम्। सुमालिनः उपमाद्वयम् — वायुः मेघान् इव, सिंहाः मृगान् इव — द्वयोः अपि तस्य प्रहारस्य सहजता वेगः च सूच्येते। मेघाः वायुना सहजं विकीर्यन्ते, मृगाः सिंहात् निष्प्रतिरोधं पलायन्ते; एवं देवाः अपि तस्य पुरतः स्थातुं न अशक्नुवन्। सचिवानां दीर्घा नामावली रावणस्य राज्यस्य सम्पूर्णं मन्त्रिमण्डलं युद्धे प्रविष्टम् इति दर्शयति। सुमाली ‘रावणस्य आर्यकः’ इति उक्तः, अतः सः वयसा वृद्धः अपि युद्धे अग्रणीः। रावणः स्वयं सेनायाः मध्ये स्थितः, अग्रे तु तस्य वृद्धः मातामहः युध्यते — एषः राक्षसानां कुलाभिमानः।

Meanwhile Rāvaṇa's ministers came forward to fight, heroic rākṣasas terrible to look upon: Mārīca and Prahasta, Mahāpārśva and Mahodara, Akampana and Nikumbha, Śuka and Sāraṇa, Saṃhrāda, Dhūmaketu, Mahādaṃṣṭra, Ghaṭodara, Jambumālī, Mahāhrāda and Virūpākṣa, Suptaghna, Yajñakopa, Durmukha, Dūṣaṇa, Khara, Triśiras, Karavīrākṣa and Sūryaśatru, Mahākāya and Atikāya, Devāntaka and Narāntaka. The long list shows that Rāvaṇa's whole council had entered the war. Many of these would later fall to Rāma, Lakṣmaṇa and the monkeys in the Yuddha Kāṇḍa — Prahasta, Akampana, Mahodara, Mahāpārśva, Atikāya, Devāntaka, Narāntaka, Triśiras, Jambumālī and Virūpākṣa — and Khara, Dūṣaṇa and Triśiras in the Araṇya Kāṇḍa. To hear them all named together meant much to Rāma, who was listening: the very rākṣasas he later slew had once defeated even the gods. Surrounded by all these heroes of great valour, the mighty Sumālī, Rāvaṇa's grandfather, entered the army of the gods. Old as he was, he led the attack; Rāvaṇa stayed in the middle of the host while his aged grandfather fought in front, such was the rākṣasas' pride in their line. In his fury Sumālī scattered all the hosts of the gods at once with sharp weapons of every kind, as the wind scatters clouds. And that army of the gods, Rāma, struck down by the night-rovers, was driven off in every direction like deer chased by lions. The address "Rāma" reminds us that Agastya is telling this story to Rāma. Both images show how easily and swiftly Sumālī struck: clouds scatter before the wind and deer flee from lions without resistance, and so the gods could not stand before him.

६सावित्रस्य वसोः त्वष्टृपूष्णोः च रणप्रवेशः

३५सावित्र इति विख्यातः प्रविवेश रणाजिरम्।
सैन्यैः परिवृतो हृष्टैर्नानाप्रहरणोद्यतैः॥

३६त्रासयन्शत्रुसैन्यानि प्रविवेश रणाजिरम्।
तथादित्यौ महावीर्यौ त्वष्टा पूषा च तौ समम्॥

३७निर्भयौ सह सैन्येन तदा प्राविशतां रणे।
ततो युद्धं समभवत्सुराणां सह राक्षसैः॥

३८क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं समरेष्वनिवर्तिनाम्।
ततस्ते राक्षसाः सर्वे विबुधान्समरे स्थितान्॥

३९नानाप्रहरणैर्घोरैर्जघ्नुः शतसहस्रशः।
देवाश्च राक्षसान्घोरान्महाबलपराक्रमान्॥

४०समरे विमलैः शस्त्रैरुपनिन्युर्यमक्षयम्।
एतस्मिन्नन्तरे राम सुमाली नाम राक्षसः॥

एतस्मिन् अन्तरे वसूनाम् अष्टमः शूरः सावित्रः इति विख्यातः वसुः नानाप्रहरणोद्यतैः हृष्टैः सैन्यैः परिवृतः शत्रुसैन्यानि त्रासयन् रणाजिरं प्रविवेश। तथा अदितेः महावीर्यौ पुत्रौ त्वष्टा पूषा च निर्भयौ स्वसैन्येन सह युगपत् रणं प्राविशताम्। ततः सुराणां राक्षसैः सह युद्धम् अभवत्; युद्धात् अनिवर्तिनां क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं दृष्ट्वा देवाः क्रुद्धाः। ततः ते सर्वे राक्षसाः समरे स्थितान् विबुधान् घोरैः नानाप्रहरणैः शतसहस्रशः जघ्नुः। देवाः अपि महाबलपराक्रमान् घोरान् राक्षसान् समरे विमलैः शस्त्रैः यमक्षयं निन्युः। एतस्मिन् अन्तरे, राम, सुमाली नाम राक्षसः पुनः प्रवृत्तः। युद्धं द्वयोः अपि पक्षयोः समम् इव प्रवर्तते — उभये परस्परं घ्नन्ति। सावित्रस्य आगमनं सुमालिनः विनाशस्य पूर्वसूचना। त्वष्टृपूष्णोः प्रवेशः (३६.२–३७.१) वुल्गेटमात्रः; समीक्षितपाठे केवलं सावित्रः उक्तः। सावित्रः ‘वसूनाम् अष्टमः’ इति विशेषणेन उक्तः; वसवः अष्टौ, तेषु अन्तिमः अयं रक्षकः। त्वष्टा पूषा च आदित्यौ, अदितेः पुत्रौ; तयोः सहप्रवेशेन देवपक्षस्य बलं वर्धते। अस्मिन् अंशे युद्धस्य द्विपक्षीयं वर्णनं समतुलितम् — राक्षसाः देवान् शतसहस्रशः घ्नन्ति, देवाः अपि राक्षसान् यमलोकं नयन्ति। ‘विमलैः शस्त्रैः’ इति देवानाम् आयुधानि शुद्धानि, राक्षसानां ‘घोरैः’ इति भेदः अपि ध्येयः। ‘क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिम्’ इत्यत्र देवानां क्रोधस्य हेतुः उक्तः — शत्रूणां यशः एव तान् उत्तेजयति।

Meanwhile the heroic eighth of the Vasus, known as Sāvitra, entered the battlefield surrounded by eager troops with weapons of every kind raised, striking terror into the enemy's ranks; there are eight Vasus, and this last of them was the gods' defender, and his coming foretold Sumālī's end. With him, fearless, came the two mighty sons of Aditi, Tvaṣṭṛ and Pūṣan, with their army, and their entry added to the gods' strength. Then the gods and rākṣasas fought, and the gods were angry to see the renown of the raging rākṣasas who never turned back from battle — it was their enemies' glory that stung them. The rākṣasas struck down the gods on the field in hundreds of thousands with terrible weapons of every kind, and the gods in turn sent the fearsome rākṣasas, of great strength and valour, to the abode of Yama with their shining weapons. The poet holds the scales even: both sides killed, and the difference lay in the weapons — the gods' were bright and clean, the rākṣasas' terrible. Meanwhile, Rāma, the rākṣasa Sumālī returned to the fight.

७सावित्रसुमालिनोः युद्धं सुमालिवधः राक्षसानां पलायनं च

४१नानाप्रहरणैः क्रुद्धस्तत्सैन्यं सोऽभ्यवर्तत।
स दैवतबलं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः॥

४२व्यध्वंसयत संक्रुद्धो वायुर्जलधरं यथा।
ते महाबाणवर्षैश्च शूलप्रासैः सुदारुणैः॥

४३हन्यमानाः सुराः सर्वे न व्यतिष्ठन्त संहताः।
ततो विद्राव्यमाणेषु दैवतेषु सुमालिना॥

४४वसूनामष्टमः क्रुद्धः सावित्रो वै व्यवस्थितः।
संवृतः स्वैरथानीकैः प्रहरन्तं निशाचरम्॥

४५विक्रमेण महातेजा वारयामास संयुगे।
ततस्तयोर्महद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम्॥

४६सुमालिनो वसोश्चैव समरेष्वनिवर्तिनोः।
ततस्तस्य महाबाणैर्वसुना सुमहात्मना॥

४७निहतः पन्नगरथः क्षणेन विनिपातितः।
हत्वा तु संयुगे तस्य रथं बाणशतैश्चितम्॥

४८गदां तस्य वधार्थाय वसुर्जग्राह पाणिना।
ततः प्रगृह्य दीप्ताग्रां कालदण्डोपमां गदाम्॥

४९तां मूर्ध्नि पातयामास सावित्रो वै सुमालिनः।
सा तस्योपरि चोल्काभा पतन्ती विबभौ गदा॥

५०इन्द्रप्रमुक्ता गर्जन्ती गिराविव महाशनिः।
तस्य नैवास्थि न शिरो न मांसं ददृशे तदा॥

५१गदया भस्मतां नीतं निहतस्य रणाजिरे।
तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये राक्षसास्ते समन्ततः॥

५२व्यद्रवन्सहिताः सर्वे क्रोशमानाः परस्परम्।
विद्राव्यमाणा वसुना राक्षसा नावतस्थिरे॥

क्रुद्धः सुमाली नानाप्रहरणैः तत् देवसैन्यम् अभ्यवर्तत। सः शितैः नानाप्रहरणैः सर्वं देवबलं वायुः मेघम् इव व्यध्वंसयत। तस्य महाबाणवर्षैः सुदारुणैः शूलप्रासैः च हन्यमानाः सर्वे सुराः संहताः स्थातुं न अशक्नुवन्। सुमालिना देवेषु विद्राव्यमाणेषु वसूनाम् अष्टमः सावित्रः क्रुद्धः व्यवस्थितः। स्वैः रथानीकैः संवृतः सः महातेजाः विक्रमेण प्रहरन्तं निशाचरं संयुगे वारयामास। ततः युद्धात् अनिवर्तिनोः सुमालिवस्वोः लोमहर्षणं महत् युद्धम् अभवत्। ततः सुमहात्मना वसुना महाबाणैः तस्य पन्नगरथः क्षणेन निहतः विनिपातितः च। संयुगे बाणशतैः चितं तस्य रथं हत्वा वसुः तस्य वधाय पाणिना गदां जग्राह। दीप्ताग्रां कालदण्डोपमां गदां प्रगृह्य सावित्रः तां सुमालिनः मूर्ध्नि पातयामास। तस्य उपरि पतन्ती सा उल्काभा गदा इन्द्रमुक्ता गर्जन्ती गिरौ पतन्ती महाशनिः इव विबभौ। तदा तस्य न अस्थि, न शिरः, न मांसं दृष्टम् — रणाजिरे निहतस्य तस्य सर्वं गदया भस्मतां नीतम्। संख्ये तं निहतं दृष्ट्वा ते राक्षसाः परस्परं क्रोशमानाः सहिताः सर्वतः व्यद्रवन्; वसुना विद्राव्यमाणाः राक्षसाः न अवतस्थिरे। सुमाली रावणस्य मातामहः, राक्षसकुलस्य पुनरुत्थानस्य प्रवर्तकः च आसीत् — सः एव पुरा कैकसीं विश्रवसं प्रति प्रेषितवान्। तस्य वधः रावणस्य कृते महान् आघातः; तस्य शरीरस्य अस्थि अपि न अवशिष्टम् इति पूर्णः विनाशः सूचितः। अग्रिमे सर्गे अस्य वधस्य प्रतिकाराय मेघनादः युद्धं प्रविशति। युद्धस्य अस्य वर्णने क्रमः ध्येयः — प्रथमं सुमालिनः विजयः, देवानां पलायनं च; ततः सावित्रस्य प्रतिरोधः; ततः द्वयोः समं युद्धम्; ततः रथस्य नाशः; अन्ते गदया वधः। एवं कविः क्रमेण उत्कर्षं निर्मिमीते। गदायाः उपमा द्विविधा — उल्का इव दीप्ता, इन्द्रस्य अशनिः इव गर्जन्ती च; अशनेः उपमया इन्द्रस्य पक्षस्य विजयः सूच्यते। सुमालिनः पन्नगरथः राक्षसानां घोररूपस्य चिह्नम्, तस्य नाशः च तेषां गर्वस्य नाशः। राक्षसाः परस्परं क्रोशमानाः पलायन्ते — नायकस्य वधे सति सेना नश्यति इति युद्धस्य नियमः अत्र दृश्यते। सावित्रस्य गदाप्रहारः एकः एव, किन्तु निर्णायकः; तस्य पूर्वं बाणैः रथः नाशितः, येन सुमाली भूमौ पदातिः स्थितः। एवं वसुः धर्मयुद्धस्य क्रमम् अनुसरति। इन्द्रस्य भयं विष्णोः सान्त्वनं च पूर्वं उक्ते; अत्र प्रथमः विजयः देवानाम् एव, यद्यपि रावणः स्वयम् अद्यापि युद्धं न प्रविष्टः। तस्य वधस्य वर्णने ‘न अस्थि, न शिरः, न मांसम्’ इति त्रिविधः निषेधः सम्पूर्णं नाशं दर्शयति — शवस्य संस्कारः अपि न सम्भवति। एषः कठोरः दण्डः तस्य बहुकालिकस्य देवद्वेषस्य फलम् इव। सुमाली पुरा विष्णुना युद्धे पराजितः रसातलं प्रविष्टः आसीत्; इदानीं दौहित्रस्य बलेन पुनः देवलोकं प्राप्तः, तत्रैव च नष्टः। कथायाः चक्रम् इव पूर्णम् — यः राक्षसानां पुनरुदयस्य बीजम् अवपत्, सः एव प्रथमः तस्य युद्धे पतितः।

Sumālī, enraged, bore down on the army of the gods with weapons of every kind, and with his sharp weapons he scattered the whole divine host as the wind scatters a cloud. Struck by his great showers of arrows and his terrible spears and lances, the gods could not hold together. As Sumālī routed the gods, Sāvitra, the eighth of the Vasus, took his stand in anger. Surrounded by his own ranks of chariots, that splendid god checked the night-rover in battle by his prowess as he struck out. Then a great and hair-raising battle broke out between the two, Sumālī and the Vasu, neither of whom would turn back. With great arrows the great-souled Vasu struck Sumālī's serpent-drawn chariot, emblem of the rākṣasas' fearsome nature, and in a moment brought it down; with it fell their pride. Having destroyed the chariot, bristling with hundreds of arrows, and left Sumālī on foot, the Vasu took up a mace to kill him, following the order of a fair fight. Grasping that mace, blazing at its tip and like the rod of Death, Sāvitra brought it down on Sumālī's head. As it fell on him the mace shone like a meteor and roared like a great thunderbolt hurled by Indra onto a mountain — and the thunderbolt image signals that the victory was Indra's side's. Then neither bone nor head nor flesh of Sumālī could be seen: struck down on the battlefield, all of him had been reduced to ashes by the mace. That threefold "neither… nor" tells of complete destruction, leaving not even a body for the funeral rites — a harsh end, the fruit of his long hatred of the gods. Seeing him slain, the rākṣasas fled together in every direction, crying out to one another; routed by the Vasu, they could not stand their ground, for when a leader falls, his army breaks. The battle had risen step by step: Sumālī's triumph and the gods' flight, Sāvitra's stand, the even contest, the wrecking of the chariot and at last the deathblow with the mace. After Indra's fear and Viṣṇu's comfort, the first victory went to the gods, though Rāvaṇa himself had not yet entered the fight. Sumālī's death was a heavy blow to Rāvaṇa, for Sumālī was his mother's father and the author of the rākṣasas' revival — it was he who once sent Kaikasī to Viśravas. Long ago, defeated by Viṣṇu, he had fled to Rasātala; now, by his grandson's strength, he had come again to the world of the gods, and there he perished. The circle closed: the one who had sown the seed of the rākṣasas' rise was the first to fall in their war. In the next sarga Meghanāda would enter the battle to avenge him.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि

ससैन्यबलवाहनः २७.१ सेनया वाहनैः च युक्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सैन्यं च बलं च वाहनानि च (द्वन्द्वः), तैः सहितः — बहुव्रीहिः (सह-शब्दस्य स-आदेशः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘दशाननः’ इत्यस्य विशेषणम्)

उपयास्यतः २७.२ आगमिष्यतः, आगच्छतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘समन्तात् + उपयास्यतः’ इति बाह्ये जश्त्वम् (समन्तादुपयास्यतः)
समासः: समासः नास्ति — ‘या’ धातोः लृटः शतृप्रत्ययः, ‘उप’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘सैन्यस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)

भिद्यमानार्णवोपमः २७.२ मथ्यमानसमुद्रघोषसदृशः

सन्धिः: भिद्यमान + अर्णव → भिद्यमानार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः; अर्णव + उपमः → अर्णवोपमः — गुणसन्धिः
समासः: भिद्यमानः अर्णवः (कर्मधारयः), सः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘शब्दः’ इत्यस्य विशेषणम्)

समरुद्गणान् २७.४ मरुद्गणैः सहितान्

सन्धिः: मरुत् + गणान् → मरुद्गणान् — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: मरुतां गणाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः सहितान् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

युद्धश्रद्धासमन्विताः २७.५ युद्धे उत्साहयुक्ताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: युद्धे श्रद्धा (सप्तमीतत्पुरुषः), तया समन्विताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘देवाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

पद्मयोनिना २७.८ ब्रह्मणा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पद्मं योनिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

समवष्टभ्य २७.९ आश्रित्य, अवलम्ब्य

सन्धिः: सम् + अव + स्तभ्य → समवष्टभ्य — षत्वम् ष्टुत्वं च
समासः: समासः नास्ति — ‘स्तम्भ्’ धातोः ल्यप्, ‘सम्’, ‘अव’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः: अव्ययम् — ल्यबन्तम्

त्वदृते २७.१० त्वां विना

सन्धिः: त्वत् + ऋते → त्वदृते — जश्त्वम् (त् → द्)
समासः: समासः नास्ति — ‘ऋते’ इति अव्ययं पञ्चम्या सह
विभक्तिः: ‘त्वत्’ — पञ्चमी, एकवचनम्; ‘ऋते’ — अव्ययम्

पद्मनाभः २७.११ विष्णुः, यस्य नाभिकमलात् जगत् उत्पन्नम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पद्मं नाभौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

युगक्षये २७.१२ प्रलयकाले

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: युगस्य क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

असिचक्रसहायः २७.१३ खड्गचक्रधारी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: असिः च चक्रं च (द्वन्द्वः), ते सहाये यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

बलोत्कटः २७.१६ बलेन प्रबलः

सन्धिः: बल + उत्कटः → बलोत्कटः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: बलेन उत्कटः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अभाषिष्ठाः २७.१७ उक्तवान् असि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘अभाषिष्ठाः + युध्यस्व’ इति विसर्गलोपः (अभाषिष्ठा युध्यस्व)
समासः: समासः नास्ति — ‘भाष्’ धातोः लुङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लुङ्, आत्मनेपदम्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

वरगुप्ताद् २७.१८ वरेण रक्षितात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वरगुप्तात् + हि’ इति पूर्वसवर्णः (वरगुप्ताद्धि)
समासः: वरेण गुप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रावणात्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सपुरःसरम् २७.२० अग्रगामिभिः अनुचरैः सहितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुरः सरन्ति इति पुरःसराः (उपपदतत्पुरुषः), तैः सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रावणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

रजनीक्षये २७.२३ रात्र्यन्ते, प्रभाते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रजन्याः क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

तुमुलनिर्ह्रादम् २७.२६ महाकोलाहलयुक्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तुमुलः निर्ह्रादः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘युद्धम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

महापार्श्वमहोदरौ २७.२८ महापार्श्वः महोदरः च नाम राक्षसौ

सन्धिः: महा + उदर → महोदर — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: महापार्श्वः च महोदरः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

देवान्तकनरान्तकौ २७.३१ देवान्तकः नरान्तकः च नाम राक्षसौ

सन्धिः: देव + अन्तक → देवान्तक; नर + अन्तक → नरान्तक — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: देवान्तकः च नरान्तकः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्

आर्यकः २७.३२ मातामहः

सन्धिः: रावणस्य + आर्यकः → रावणस्यार्यकः — सवर्णदीर्घसन्धिः (बाह्यः)
समासः: समासः नास्ति — ‘आर्य’ शब्दात् कप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सिंहनुन्नाः २७.३४ सिंहैः विद्राविताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सिंहैः नुन्नाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मृगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

रणाजिरम् २७.३५ युद्धभूमिम्

सन्धिः: रण + अजिरम् → रणाजिरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: रणस्य अजिरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

प्राविशताम् २७.३७ प्रविष्टवन्तौ

सन्धिः: प्र + अविशताम् → प्राविशताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः लङ्, ‘प्र’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्

अनिवर्तिनाम् २७.३८ युद्धात् अपलायमानानाम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘समरेषु + अनिवर्तिनाम्’ इति यण्सन्धिः (समरेष्वनिवर्तिनाम्)
समासः: न निवर्तन्ते इति — नञ्तत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययः)
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रक्षसाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

यमक्षयम् २७.४० यमलोकम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: यमस्य क्षयः (निवासः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

व्यध्वंसयत २७.४२ नाशितवान्

सन्धिः: वि + अध्वंसयत → व्यध्वंसयत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘ध्वंस्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘वि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, आत्मनेपदम् (मुद्रणे ‘व्यध्वंसयत’; ३३तमे परस्मैपदं ‘व्यध्वंसयत्’), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

स्वैरथानीकैः २७.४४ स्वकीयैः रथसैन्यैः

सन्धिः: स्वैः + रथानीकैः → स्वै रथानीकैः — रेफे परे विसर्गलोपः (मुद्रणे एकपदत्वेन); रथ + अनीकैः → रथानीकैः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: रथानाम् अनीकानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

पन्नगरथः २७.४७ सर्पैः वाहितः रथः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पन्नगैः युक्तः रथः — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

कालदण्डोपमाम् २७.४८ यमदण्डसदृशीम्

सन्धिः: कालदण्ड + उपमाम् → कालदण्डोपमाम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: कालस्य दण्डः (षष्ठीतत्पुरुषः), सः उपमा यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गदाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

उल्काभा २७.४९ उल्कासदृशदीप्तिः

सन्धिः: च + उल्काभा → चोल्काभा — गुणसन्धिः (बाह्यः); उल्का + आभा → उल्काभा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: उल्कायाः आभा इव आभा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गदा’ इत्यस्य विशेषणम्)

भस्मताम् २७.५१ भस्मभावम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘भस्मन्’ शब्दात् तल्-प्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्