- सन्धिः
- सम् + अरोचयत् → समरोचयत् — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारः स्वरे परे यथावत्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुच्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘सम्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
उत्तरकाण्डम् — षड्विंशः सर्गः
रम्भाधर्षणं नलकूबरशापश्च
कैलासे रात्रिवासः, चन्द्रोदये वनशोभा, रावणस्य कामवशता, रम्भायाः आगमनं वर्णनं च, रावणस्य प्रार्थना, रम्भायाः स्नुषात्वकथनम्, बलात्कारः, नलकूबरस्य शापः, देवानां पतिव्रतानां च हर्षः
सूर्ये अस्तं गते रावणः ससैन्यः कैलासे निवासम् अरोचयत्। चन्द्रोदये सैन्ये प्रसुप्ते शैलमूर्धनि निषण्णः सः पुष्पितवृक्षैः, मन्दाकिन्याः जलैः, किन्नराणां विद्याधराणाम् अप्सरसां च गीतैः, सुगन्धेन अनिलेन च उद्दीपितः कामस्य वशं गतः। तदा दिव्याभरणभूषिता सर्वाप्सरोवरा रम्भा प्रियसमागमाय गच्छन्ती सैन्यमध्ये तेन दृष्टा। रावणः तां करे गृहीत्वा प्रार्थयत। सा ‘अहं तव भ्रातुः वैश्रवणस्य पुत्रस्य नलकूबरस्य भार्या, धर्मतः तव स्नुषा; मां मुञ्च’ इति अयाचत। ‘अप्सरसां पतिः नास्ति’ इति उक्त्वा रावणः तां बलात् अधर्षयत्। सा वेपमाना नलकूबरं गत्वा सर्वम् अकथयत्। ध्यानेन तत् ज्ञात्वा क्रुद्धः नलकूबरः जलम् उपस्पृश्य शशाप — ‘यदा सः अकामां स्त्रियं धर्षयिष्यति, तदा तस्य मूर्धा सप्तधा शकलीभविष्यति।’ देवदुन्दुभयः नेदुः, पुष्पवृष्टिः अपतत्, देवाः ऋषयः पितरः च प्रहृष्टाः। शापं श्रुत्वा रावणः अकामासु स्त्रीषु मैथुनं न अरोचयत्, हृताः पतिव्रताः च प्रीतिम् आपुः।
१कैलासे रात्रिः, वनशोभा, रावणस्य कामवशता
१स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान्।
अस्तं प्राप्ते दिनकरे निवासं समरोचयत्॥
२उदिते विमले चन्द्रे तुल्यपर्वतवर्चसि।
प्रसुप्तं सुमहत्सैन्यं नानाप्रहरणायुधम्॥
३रावणस्तु महावीर्यो निषण्णः शैलमूर्धनि।
स ददर्श गुणांस्तत्र चन्द्रपादपशोभितान्॥
४कर्णिकारवनैर्दीप्तैः कदम्बबकुलैस्तथा।
पद्मिनीभिश्च फुल्लाभिर्मन्दाकिन्या जलैरपि॥
५चम्पकाशोकपुंनागमन्दारतरुभिस्तथा।
चूतपाटललोध्रैश्च प्रियङ्ग्वर्जुनकेतकैः॥
६तगरैर्नारिकेलैश्च प्रियालपनसैस्तथा।
एतैरन्यैश्च तरुभिरुद्भासितवनान्तरे॥
७किन्नरा मदनेनार्ता रक्ता मधुरकण्ठिनः।
समं सम्प्रजगुर्यत्र मनस्तुष्टिविवर्धनम्॥
८विद्याधरा मदक्षीबा मदरक्तान्तलोचनाः।
योषिद्भिः सह संक्रान्ताश्चिक्रीडुर्जहृषुश्च वै॥
९घण्टानामिव संनादः शुश्रुवे मधुरस्वनः।
अप्सरोगणसङ्घानां गायतां धनदालये॥
१०पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तो नगाः पवनताडिताः।
शैलं तं वासयन्तीव मधुमाधवगन्धिनः॥
११मधुपुष्परजःपृक्तं गन्धमादाय पुष्कलम्।
प्रववौ वर्धयन्कामं रावणस्य सुखोऽनिलः॥
१२गेयात्पुष्पसमृद्ध्या च शैत्याद्वायोर्गिरेर्गुणात्।
प्रवृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योदयनेन च॥
१३रावणः स महावीर्यः कामस्य वशमागतः।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य शशिनं समवैक्षत॥
पूर्वसर्गस्य अन्ते रावणः कैलासं प्राप्य सेनाम् उपनिवेशितवान्। वीर्यवान् दशग्रीवः सैन्येन सह तत्र दिनकरे अस्तं प्राप्ते रात्रिनिवासम् अरोचयत्। पर्वततुल्यप्रभे विमले चन्द्रे उदिते नानाप्रहरणायुधं तत् सुमहत् सैन्यं गाढं प्रसुप्तम्। महावीर्यः रावणः तु एकाकी शैलमूर्धनि निषण्णः चन्द्रपादैः शोभितान् तस्य पर्वतस्य गुणान् ददर्श। कविः अत्र वनस्य विस्तृतं वर्णनं करोति — दीप्तैः कर्णिकारवनैः, कदम्बबकुलैः, फुल्लाभिः पद्मिनीभिः, मन्दाकिन्याः जलैः, चम्पकाशोकपुंनागमन्दारैः, चूतपाटललोध्रैः, प्रियङ्ग्वर्जुनकेतकैः, तगरनारिकेलप्रियालपनसैः अन्यैः च तरुभिः वनान्तरम् उद्भासितम् आसीत्। तत्र मदनेन आर्ताः मधुरकण्ठाः किन्नराः रागयुक्ताः समं सम्प्रजगुः, यत् गानं मनसः तुष्टिं वर्धयति स्म। मदक्षीबाः मदरक्तान्तलोचनाः विद्याधराः योषिद्भिः सह चिक्रीडुः जहृषुः च। धनदस्य आलये गायताम् अप्सरोगणानां मधुरः स्वनः घण्टानादः इव शुश्रुवे। पवनेन ताडिताः वसन्तपुष्पगन्धिनः नगाः पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तः तं शैलं वासयन्ति इव। मधुपुष्परजसा पृक्तं पुष्कलं गन्धम् आदाय सुखः अनिलः रावणस्य कामं वर्धयन् प्रववौ। गेयात्, पुष्पसमृद्ध्या, वायोः शैत्यात्, गिरेः गुणात्, प्रवृत्तायां रजन्यां, चन्द्रस्य उदयेन च — एतैः सर्वैः उद्दीपनैः सः महावीर्यः रावणः कामस्य वशम् आगतः, पुनः पुनः निःश्वस्य शशिनं समवैक्षत। अत्र मुद्रणे चतुर्थात् अष्टमपर्यन्तं वनवर्णनस्य बहवः श्लोकाः समीक्षितपाठे न सन्ति; तथापि ते उद्दीपनविभावान् विस्तारयन्ति। काव्यशास्त्रदृष्ट्या अत्र शृङ्गाररसस्य सर्वाणि उद्दीपनानि एकत्र सङ्गृहीतानि — चन्द्रः, वसन्तः, गीतम्, गन्धः, शीतः अनिलः च। किन्तु एषः शृङ्गारः धर्मेण अनियन्त्रितः, अतः सः अग्रे अधर्मरूपेण परिणमते। सैन्यं प्रसुप्तम्, रावणः एकः जागर्ति — एषा एकान्तता एव अग्रिमस्य दुष्कर्मणः भूमिका। कविः प्रथमं सौन्दर्यं विस्तरेण वर्णयति, येन पश्चात् तस्य सौन्दर्यस्य दुरुपयोगः अधिकं दुःखदः प्रतीयते। कैलासः कुबेरस्य निवासः, अतः तत्र धनदालये अप्सरसां गानं श्रूयते — इदं च पश्चात् रम्भायाः आगमनस्य हेतुः। वनवर्णने प्रत्येकं वृक्षस्य नाम पृथक् गणितम् — कर्णिकारः, कदम्बः, बकुलः, चम्पकः, अशोकः, पुंनागः, मन्दारः, चूतः, पाटलः, लोध्रः, प्रियङ्गुः, अर्जुनः, केतकः, तगरः, नारिकेलः, प्रियालः, पनसः च। एषा नामावली कैलासस्य समृद्धिं दर्शयति, यत्र सर्वेषाम् ऋतूनां पुष्पाणि युगपत् दृश्यन्ते। किन्नराः विद्याधराः अप्सरसः च — त्रयः देवयोनयः अत्र प्रेम्णा क्रीडन्ति; सर्वत्र युगलानि, केवलं रावणः एकाकी। तस्य निःश्वासः एतस्य एकाकित्वस्य कामस्य च सूचकः। ‘विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य’ इति पुनरुक्तिः तस्य अधैर्यं व्यनक्ति। रात्रेः प्रवृत्तिः, चन्द्रस्य उदयः च इति द्वौ कालहेतू, गीतं गन्धः अनिलः गिरिगुणाः च इति चत्वारः देशहेतवः — एवं षड्भिः हेतुभिः तस्य कामः वर्धितः इति कविः गणयति। एषः अंशः शुद्धं प्रकृतिवर्णनम् इव आरभते, किन्तु तस्य अन्ते रावणस्य मनसः विकारः एव मुख्यः भवति। पाठकः सौन्दर्ये रमते, सहसा च तस्य सौन्दर्यस्य भयङ्करं परिणामं पश्यति। ‘निषण्णः शैलमूर्धनि’ इति पदेन रावणस्य उच्चं स्थानं दर्शितम् — ततः सः सर्वं वनं पश्यति, अधः च मार्गेण गच्छन्तीं रम्भाम् अपि पश्यति।
At the end of the last sarga Rāvaṇa had reached Kailāsa and encamped his army there. When the sun had set, the valiant Daśagrīva chose to spend the night on the mountain with his troops. The spotless moon rose, as bright as the mountain itself, and the huge army with all its weapons lay fast asleep. But Rāvaṇa, of great valour, sat alone on the summit and gazed at the mountain's beauties lit by the moon's rays. The poet lingers over the forest: groves of blazing karṇikāras, kadambas and bakulas, lotus pools in full flower and the waters of the Mandākinī; campaka, aśoka, puṃnāga and mandāra trees, mangoes, pāṭalas and lodhras, priyaṅgus, arjunas and ketakas, tagaras, coconut palms, priyālas and jackfruit, and many other trees lighting up the glades. The list of trees, named one by one, shows the richness of Kailāsa, where the flowers of every season bloom at once. There kinnaras, smitten with love, sang together in sweet voices, songs that deepened the heart's delight; vidyādharas, drunk with wine, the corners of their eyes reddened, sported and made merry with their women; and from the palace of Dhanada, the lord of wealth, came the sweet singing of the apsarases like the chiming of bells — for Kailāsa was Kubera's home, and that is why Rambhā would soon pass that way. Trees shaken by the wind shed showers of blossom, perfuming the mountain with the scent of spring, and a pleasant breeze blew, heavy with fragrance mingled with honey and pollen, and heightened Rāvaṇa's desire. Kinnaras, vidyādharas and apsarases, three kinds of heavenly beings, were all at their love-play; everywhere there were couples, and only Rāvaṇa was alone. The poet counts the causes: the coming on of night and the rising of the moon, the singing, the wealth of flowers, the cool wind and the beauty of the mountain. Through all of these the mighty Rāvaṇa fell into the power of desire, and sighing again and again he gazed at the moon; the repeated sighs betray his loneliness and his impatience. Every kindling of romantic love is gathered here — moon, spring, song, scent and cool breeze — but this was desire unchecked by dharma, and it would soon turn into lawlessness. The army slept, and Rāvaṇa alone was awake; that solitude sets the stage for the wrong to come. What begins as pure description of nature ends with the disorder of Rāvaṇa's mind: the poet draws the reader into the beauty first so that its abuse will seem the more grievous. And from his high seat on the summit Rāvaṇa could see the whole forest — and Rambhā passing along the path below.
२रम्भायाः आगमनं रूपवर्णनं च
१४एतस्मिन्नन्तरे तत्र दिव्याभरणभूषिता।
सर्वाप्सरोवरा रम्भा पूर्णचन्द्रनिभानना॥
१५दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गी मन्दारकृतमूर्धजा।
दिव्योत्सवकृतारम्भा दिव्यपुष्पविभूषिता॥
१६चक्षुर्मनोहरं पीनं मेखलादामभूषितम्।
समुद्वहन्ती जघनं रतिप्राभृतमुत्तमम्॥
१७कृतैर्विशेषकैरार्द्रैः षडर्तुकुसुमोद्भवैः।
बभावन्यतमेव श्रीः कान्तिश्रीद्युतिकीर्तिभिः॥
१८नीलं सतोयमेघाभं वस्त्रं समवगुण्ठिता।
यस्या वक्त्रं शशिनिभं भ्रुवौ चापनिभे शुभे॥
१९ऊरू करिकराकारौ करौ पल्लवकोमलौ।
सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेनोपलक्षिता॥
एतस्मिन् अन्तरे दिव्याभरणभूषिता, पूर्णचन्द्रनिभानना, सर्वासाम् अप्सरसां श्रेष्ठा रम्भा तत्र आगच्छत्। तस्याः अङ्गानि दिव्यचन्दनेन लिप्तानि, केशाः मन्दारपुष्पैः अलङ्कृताः, सा दिव्यपुष्पैः विभूषिता प्रियसमागमरूपस्य दिव्योत्सवस्य कृते प्रस्थिता आसीत्। सा चक्षुषोः मनसः च हरं, पीनं, मेखलादाम्ना भूषितं जघनं रतेः उत्तमम् उपहारम् इव वहति स्म। षड्ऋतुकुसुमैः रचितैः आर्द्रैः विशेषकैः अलङ्कृता सा कान्त्या श्रिया द्युत्या कीर्त्या च अपरा श्रीः इव बभौ। सतोयमेघसदृशं नीलं वस्त्रं सा परिहितवती; तस्याः मुखं शशिसदृशम्, भ्रुवौ चापसदृशे शुभे। ऊरू करिकराकारौ, करौ पल्लवकोमलौ। एवं रूपा सा सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेन दृष्टा। रम्भायाः वर्णनं नखशिखान्तं विस्तृतम्, तस्य बहवः श्लोकाः (१५, १६, १७.२) वुल्गेटमात्राः। तस्याः गमनस्य उद्देशः पतिसमागमः इति आदौ एव सूच्यते — सा स्वच्छन्दं न, अपितु प्रियस्य समीपं गच्छति। ‘सैन्यमध्येन’ इति पदं दुर्भाग्यं सूचयति — तस्याः मार्गः एव राक्षससेनायाः मध्ये पतितः। रम्भायाः अलङ्काराः सर्वे दिव्याः — दिव्यम् आभरणं, दिव्यं चन्दनं, दिव्यानि पुष्पाणि, दिव्यः उत्सवः च। ‘दिव्य’ इति शब्दस्य पुनः पुनः प्रयोगः तस्याः देवलोकसम्बन्धं रावणस्य राक्षसत्वात् भिन्नं दर्शयति। ‘अन्यतमा श्रीः इव’ इति उपमया सा लक्ष्मीसमा उक्ता। ‘रावणेन उपलक्षिता’ इति पदेन सूच्यते यत् सा स्वयं रावणं न दृष्टवती, सः एव ताम् अपश्यत्। रम्भायाः वस्त्रं नीलं, मुखं चन्द्रसमम् — मेघे चन्द्रः इव सा शोभते इति व्यञ्जना।
Meanwhile Rambhā, the loveliest of all the apsarases, came that way, adorned with divine ornaments, her face like the full moon. Her limbs were anointed with heavenly sandal paste, her hair dressed with mandāra flowers, and she was decked with heavenly blossoms, for she was on her way to a heavenly festival, a meeting with her beloved; from the start the poet makes clear that she was going not wherever she pleased but to the one she loved. She bore full hips girt with a jewelled girdle that delighted the eye and the mind, a choice offering to love. Adorned with fresh ornamental markings made from the flowers of all six seasons, she shone like a second Śrī, the goddess of fortune herself, in her beauty, grace, radiance and fame. The word "divine" returns again and again — divine ornaments, divine sandal, divine flowers, a divine festival — setting her world of the gods apart from the rākṣasa. She wore a blue garment like a rain-laden cloud, and her face was like the moon, so that she shone like the moon in a cloud; her lovely brows were like bows, her thighs like an elephant's trunk, her hands soft as young shoots. So she passed right through the middle of the army — the misfortune was that her path lay through the rākṣasa camp — and Rāvaṇa noticed her; she had not seen him.
३रावणस्य कामप्रार्थना
२०तां समुत्थाय गच्छन्तीं कामबाणवशं गतः।
करे गृहीत्वा लज्जन्तीं स्मयमानोऽभ्यभाषत॥
२१क्व गच्छसि वरारोहे कां सिद्धिं भजसे स्वयम्।
कस्याभ्युदयकालोऽयं यस्त्वां समुपभोक्ष्यते॥
२२त्वदाननरसस्याद्य पद्मोत्पलसुगन्धिनः।
सुधामृतरसस्येव कोऽद्य तृप्तिं गमिष्यति॥
२३स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ भीरु निरन्तरौ।
कस्योरःस्थलसंस्पर्शं दास्यतस्ते कुचाविमौ॥
२४सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु।
अध्यारोक्ष्यति कस्तेऽद्य जघनं स्वर्गरूपिणम्॥
२५मद्विशिष्टः पुमान्कोऽद्य शक्रो विष्णुरथाश्विनौ।
मामतीत्य हि यच्च त्वं यासि भीरु न शोभनम्॥
२६विश्रम त्वं पृथुश्रोणि शिलातलमिदं शुभम्।
त्रैलोक्ये यः प्रभुश्चैव मदन्यो नैव विद्यते॥
२७तदेवं प्राञ्जलिः प्रह्वो याचते त्वां दशाननः।
भर्तुर्भर्ता विधाता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम्॥
तां गच्छन्तीं दृष्ट्वा कामबाणवशं गतः रावणः समुत्थाय लज्जमानायाः तस्याः करं गृहीत्वा स्मयमानः अभाषत — ‘वरारोहे, क्व गच्छसि? स्वयं कां सिद्धिं भजसे? कस्य अयम् अभ्युदयकालः यः त्वाम् उपभोक्ष्यते? पद्मोत्पलसुगन्धिनः सुधामृतरसतुल्यस्य तव मुखरसस्य आस्वादनेन अद्य कः तृप्तिं गमिष्यति? भीरु, स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ निरन्तरौ इमौ तव कुचौ कस्य उरःस्थलस्य संस्पर्शं दास्यतः? सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु स्वर्गरूपं तव जघनम् अद्य कः अध्यारोक्ष्यति? शक्रः विष्णुः अश्विनौ वा — कः पुमान् मत्तः विशिष्टः? मां विहाय अन्यत्र गच्छसि इति न शोभनम्। पृथुश्रोणि, इदं शुभं शिलातलम्, अत्र विश्रम। त्रैलोक्ये यः प्रभुः सः मत्तः अन्यः न विद्यते। त्रैलोक्यस्य भर्तुः अपि भर्ता विधाता च दशाननः अयं प्राञ्जलिः प्रह्वः त्वां याचते; मां भजस्व।’ रावणस्य वचने अहङ्कारः कामः च मिश्रितौ — सः त्रैलोक्यस्य प्रभुः इति आत्मानं वर्णयति, तथापि प्राञ्जलिः याचते। एषा विनयस्य नाटकम् एव, यतः अग्रे सः बलं प्रयुङ्क्ते। ‘कस्य अभ्युदयकालः’ इति प्रश्नः दर्शयति यत् सः रम्भायाः स्वेच्छां न पृच्छति, केवलं अन्यस्य पुरुषस्य सौभाग्यम् ईर्ष्यति। देवेषु अपि कोऽपि तस्मात् श्रेष्ठः नास्ति इति तस्य दर्पः। रावणस्य प्रार्थनायां रम्भायाः प्रत्यङ्गस्य वर्णनं — मुखं, कुचौ, जघनं च — तस्य कामस्य स्थूलतां दर्शयति। सः प्रेम न, उपभोगम् एव चिन्तयति। शक्रं विष्णुम् अश्विनौ च स्मृत्वा सः स्वात्मानं तेभ्यः अपि श्रेष्ठं मन्यते; अस्य दर्पस्य फलं शीघ्रम् एव शापरूपेण प्राप्स्यते। ‘लज्जन्तीम्’ इति पदेन रम्भायाः अनिच्छा आदौ एव स्पष्टा। ‘प्राञ्जलिः प्रह्वः’ इति विशेषणे त्रैलोक्यस्य प्रभोः मुखे विडम्बना इव — यः सर्वान् जयति, सः कामेन पराजितः।
Seeing her go by, Rāvaṇa, struck by the arrows of love, rose, seized her hand as she shrank from him — her unwillingness is plain from the first — and said with a smile, "Where are you going, fair-hipped one? What pleasure are you off to find of your own accord? Whose hour of good fortune has come, that he will enjoy you? Who today will drink his fill of your mouth, fragrant as the lotus and the water-lily, sweet as nectar itself? Whose broad chest will these breasts of yours touch, timid one, full and lovely and close together like golden pitchers? Who today will mount your hips, broad as a golden wheel, strung with gold, a very heaven in form? What man is above me — Śakra, Viṣṇu, the Aśvins? It is not right, timid one, that you should pass me by and go elsewhere. Rest here on this lovely slab of rock, broad-hipped one. There is no lord in the three worlds but me. Daśānana, the lord and master even of the lord of the three worlds, begs you humbly with joined palms: accept me." His words mixed pride with lust. He called himself lord of the three worlds and yet begged with folded hands — a play of humility, for soon he would use force. His question "whose hour of good fortune" shows that he never asked what Rambhā wanted, only envied another man his luck. His praise dwelt on her face, her breasts and her hips, showing how coarse his desire was: he thought not of love but of possession. Remembering Śakra, Viṣṇu and the Aśvins, he counted himself above them all, and the fruit of that arrogance would come swiftly as a curse. There was irony too in the lord of the three worlds with palms joined and head bowed: he who conquered everyone had been conquered by desire.
४रम्भायाः स्नुषात्वकथनं मोक्षयाचना च
२८एवमुक्ताब्रवीद्रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः।
प्रसीद नार्हसे वक्तुमीदृशं त्वं हि मे गुरुः॥
२९अन्येभ्योऽपि त्वया रक्ष्या प्राप्नुयां धर्षणं यदि।
तद्धर्मतः स्नुषा तेऽहं तत्त्वमेतद्ब्रवीमि ते॥
३०अथाब्रवीद्दशग्रीवश्चरणाधोमुखीं स्थिताम्।
रोमहर्षमनुप्राप्तां दृष्टमात्रेण तां तदा॥
३१सुतस्य यदि मे भार्या ततस्त्वं हि स्नुषा भवेः।
बाढमित्येव सा रम्भा प्राह रावणमुत्तरम्॥
३२धर्मतस्ते सुतस्याहं भार्या राक्षसपुङ्गव।
पुत्रः प्रियतरः प्राणैर्भ्रातुर्वैश्रवणस्य ते॥
३३विख्यातस्त्रिषु लोकेषु नलकूबर इत्ययम्।
धर्मतो यो भवेद्विप्रः क्षत्रियो वीर्यतो भवेत्॥
३४क्रोधाद्यश्च भवेदग्निः क्षान्त्या च वसुधासमः।
तस्यास्मि कृतसंकेता लोकपालसुतस्य वै॥
३५तमुद्दिश्य तु मे सर्वं विभूषणमिदं कृतम्।
यथा तस्य हि नान्यस्य भावो मां प्रति तिष्ठति॥
३६तेन सत्येन मां राजन्मोक्तुमर्हस्यरिंदम।
स हि तिष्ठति धर्मात्मा मां प्रतीक्ष्य समुत्सुकः॥
३७तत्र विघ्नं तु तस्येह कर्तुं नार्हसि मुञ्च माम्।
सद्भिराचरितं मार्गं गच्छ राक्षसपुङ्गव॥
३८माननीयो मम त्वं हि पालनीया तथास्मि ते।
एवमुक्तो दशग्रीवः प्रत्युवाच विनीतवत्॥
एवम् उक्ता रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः अब्रवीत् — ‘प्रसीद, ईदृशं वक्तुं न अर्हसि, त्वं हि मम गुरुः। यदि अन्यः कोऽपि मां धर्षयेत्, तस्मात् अपि त्वया अहं रक्षणीया; धर्मतः अहं तव स्नुषा, एतत् तत्त्वं ब्रवीमि।’ तस्याः अधोमुख्याः चरणौ पश्यन्त्याः दृष्टिमात्रेण रोमाञ्चः अभवत्। दशग्रीवः अवदत् — ‘यदि मम सुतस्य भार्या भवेः, तर्हि एव स्नुषा भवेः।’ ‘बाढम्’ इति रम्भा उत्तरम् अवदत् — ‘राक्षसपुङ्गव, धर्मतः अहं तव सुतस्य भार्या। तव भ्रातुः वैश्रवणस्य प्राणेभ्यः अपि प्रियतरः पुत्रः नलकूबरः इति त्रिषु लोकेषु विख्यातः। सः धर्मेण विप्रः, वीर्येण क्षत्रियः, क्रोधे अग्निः, क्षमायां वसुधासमः। तस्य लोकपालसुतस्य कृते अहं सङ्केतं कृतवती; तम् एव उद्दिश्य मया इदं सर्वं विभूषणं कृतम्। यथा तस्य भावः मयि एव, न अन्यस्मिन्, तथा मम अपि। अरिंदम राजन्, तेन सत्येन मां मोक्तुम् अर्हसि; सः धर्मात्मा समुत्सुकः मां प्रतीक्षते। तस्य कार्ये विघ्नं कर्तुं न अर्हसि; मां मुञ्च, सद्भिः आचरितं मार्गं गच्छ। त्वं मम माननीयः, अहं च तव पालनीया।’ एवम् उक्तः दशग्रीवः विनीतः इव प्रत्युवाच। रम्भायाः तर्कः क्रमबद्धः — प्रथमं गुरुत्वम्, ततः सम्बन्धः, ततः पत्युः गुणाः, अन्ते सत्पुरुषाणां मार्गः। ‘विनीतवत्’ इति पदे ‘वत्’ प्रत्ययः सूचयति यत् तस्य विनयः केवलं बाह्यः आसीत्। रम्भायाः वचने ‘गुरुः’ इति शब्दः मुख्यः — श्वशुरः पितृसमः, अतः तस्य कामवचनं सर्वथा अनुचितम्। सा रावणस्य सम्बन्धं स्पष्टं करोति — नलकूबरः कुबेरस्य पुत्रः, कुबेरः रावणस्य भ्राता, अतः सा रावणस्य भ्रातृपुत्रवधूः, धर्मतः स्नुषा एव। नलकूबरस्य गुणवर्णनं द्विविधम् — ब्राह्मणत्वं क्षत्रियत्वं च, अग्नितुल्यः क्रोधः पृथ्वीतुल्या क्षमा च; एषः विरोधाभासः तस्य पूर्णत्वं सूचयति, अग्रे च तस्य क्रोधः शापरूपेण प्रकटीभविष्यति। ‘तेन सत्येन’ इति शपथवचनम् — सत्यस्य बलेन सा मुक्तिं याचते। ‘सद्भिः आचरितं मार्गं गच्छ’ इति तस्याः अन्तिमः उपदेशः रावणाय धर्मस्य स्मारणम्। तस्याः सर्वः तर्कः धर्मेण युक्तः, किन्तु कामान्धः रावणः तं न गणयति। रावणस्य प्रतिप्रश्नः ‘यदि सुतस्य भार्या भवेः’ इति कपटपूर्णः — सः सम्बन्धं स्वीकरोति इव, किन्तु तस्य नियमं परिहर्तुं मार्गम् अन्विष्यति।
Trembling, her palms joined, Rambhā answered, "Be gracious; you must not speak so, for you are my elder. Even if someone else attacked me, you should protect me. By dharma I am your daughter-in-law; I am telling you the truth." The key word was "elder": a father-in-law is like a father, and words of desire from him are wholly wrong. She stood with her face bowed to her feet, her hair standing on end at the mere sight of him. Daśagrīva said, "Only if you were my son's wife would you be my daughter-in-law." It was a crafty question: he seemed to grant the relationship while looking for a way round its rule. "Certainly," said Rambhā, "by dharma I am your son's wife, bull among rākṣasas. For your brother Vaiśravaṇa has a son dearer to him than life, known in the three worlds as Nalakūbara." She made the relationship plain: Nalakūbara was Kubera's son, Kubera was Rāvaṇa's brother, and so she, the wife of his brother's son, was by dharma his daughter-in-law. "He is a brāhmaṇa in dharma and a kṣatriya in valour, fire in his anger and like the earth in forbearance." Those paired and opposite virtues show him complete, and his fire-like anger would soon show itself as a curse. "It is with him, the son of the world-guardian, that I have made a tryst, and for him alone I have put on all these ornaments. As his heart is fixed on me and on no other, so mine is on him. By that truth, king, tamer of foes, you should let me go. He is waiting for me, righteous and impatient. You must not stand in his way; release me, and walk the path the good have walked, bull among rākṣasas. You are one I must honour, and I am one you must protect." Her argument moved in order — his standing as her elder, their kinship, her husband's virtues, and at last the path of the good — and she swore it by the truth of her love. Everything she said was in keeping with dharma, but Rāvaṇa, blind with desire, paid it no heed. He answered with a show of courtesy — only a show, for his humility was all outward.
५रावणस्य कुतर्कः बलात्कारश्च
३९स्नुषास्मि यदवोचस्त्वमेकपत्नीष्वयं क्रमः।
देवलोकस्थितिरियं सुराणां शाश्वती मता॥
४०पतिरप्सरसां नास्ति न चैकस्त्रीपरिग्रहः।
एवमुक्त्वा स तां रक्षो निवेश्य च शिलातले॥
४१कामभोगाभिसंरक्तो मैथुनायोपचक्रमे।
सा विमुक्ता ततो रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा॥
४२गजेन्द्राक्रीडमथिता नदीवाकुलतां गता।
लुलिताकुलकेशान्ता करवेपितपल्लवा॥
४३पवनेनावधूतेव लता कुसुमशालिनी।
सा वेपमाना लज्जन्ती भीता करकृताञ्जलिः॥
रावणः अवदत् — ‘अहं स्नुषा इति यत् त्वम् अवोचः, सः क्रमः एकपत्नीषु एव प्रवर्तते। देवलोकस्य इयं स्थितिः सुरैः शाश्वती मता — अप्सरसां पतिः नास्ति, न च ताः एकस्य पुरुषस्य परिग्रहः।’ एवम् उक्त्वा सः राक्षसः तां शिलातले निवेश्य कामभोगे अभिसंरक्तः बलात् मैथुनाय उपचक्रमे। ततः विमुक्ता रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा, गजेन्द्रेण क्रीडया मथिता नदी इव आकुलतां गता। तस्याः केशान्ताः लुलिताः आकुलाः, करपल्लवौ वेपमानौ; सा पवनेन अवधूता कुसुमशालिनी लता इव आसीत्। सा वेपमाना लज्जिता भीता कृताञ्जलिः च अभवत्। रावणस्य तर्कः कुतर्कः एव — अप्सरसां स्वातन्त्र्यं सः स्वकामस्य साधनं करोति, तस्याः निषेधं च न गणयति। कविः अत्र नदीलतयोः उपमाभ्यां रम्भायाः दुःखं करुणतया चित्रयति। अत्र ‘प्रत्युवाच विनीतवत्’, ‘निवेश्य च शिलातले’ इति अर्धे समीक्षितपाठात् भिन्ने, किन्तु अर्थः समानः। रावणः अत्र देवलोकस्य नियमं स्वार्थाय प्रयुङ्क्ते, न तु धर्मस्य सारम् अवगच्छति। रम्भायाः दशायाः वर्णने त्रयः उपमानाः — मत्तगजेन मथिता नदी, पवनेन अवधूता लता, भ्रष्टमाल्या स्त्री च। एतैः तस्याः शारीरिकं मानसिकं च दुःखं युगपत् व्यज्यते। कविः घटनां संक्षेपेण, तस्याः दुःखं तु विस्तरेण कथयति — एषा कवेः करुणा।
"You say you are my daughter-in-law," said Rāvaṇa, "but that rule holds only for women who have one husband. The order of the world of the gods, held eternal by the gods themselves, is this: apsarases have no husbands, and none of them belongs to one man alone." It was sophistry: he turned the freedom of the apsarases into an instrument of his lust, ignored her refusal, and used a custom of the gods for his own ends without grasping the heart of dharma. Having said this, the rākṣasa set her down on the slab of rock and, inflamed with lust, forced himself upon her. When at last she was released, Rambhā, her garlands and ornaments scattered, was as distraught as a river churned by a great elephant at play. The ends of her hair were tangled and dishevelled, her tender hands trembled, and she was like a flowering creeper shaken by the wind. Trembling, ashamed and afraid, she joined her palms. The poet tells the deed itself in few words and her suffering at length — that is his compassion — and his images of the churned river, the wind-shaken creeper and the scattered garlands convey her pain of body and of mind together.
६रम्भायाः नलकूबराय निवेदनम्
४४नलकूबरमासाद्य पादयोर्निपपात ह।
तदवस्थां च तां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः॥
४५अब्रवीत्किमिदं भद्रे पादयोः पतितासि मे।
सा वै निःश्वसमाना तु वेपमाना कृताञ्जलिः॥
४६तस्मै सर्वं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे।
एष देव दशग्रीवः प्राप्तो गन्तुं त्रिविष्टपम्॥
४७तेन सैन्यसहायेन निशेयं परिणामिता।
आयान्ती तेन दृष्टास्मि त्वत्सकाशमरिंदम॥
४८गृहीता तेन पृष्टास्मि कस्य त्वमिति रक्षसा।
मया तु सर्वं यत्सत्यं तस्मै सर्वं निवेदितम्॥
४९काममोहाभिभूतात्मा नाश्रौषीत्तद्वचो मम।
याच्यमानो मया देव स्नुषा तेऽहमिति प्रभो॥
५०तत्सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात्तेनास्मि धर्षिता।
एवं त्वमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि सुव्रत॥
५१नहि तुल्यं बलं सौम्य स्त्रियाश्च पुरुषस्य हि।
एतच्छ्रुत्वा तु संक्रुद्धस्तदा वैश्रवणात्मजः॥
सा नलकूबरं प्राप्य तस्य पादयोः निपपात। तां तदवस्थां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः ‘भद्रे, किम् इदम्, किमर्थं मम पादयोः पतिता असि’ इति अपृच्छत्। सा निःश्वसमाना वेपमाना कृताञ्जलिः यथातत्त्वं सर्वं वक्तुम् उपचक्रमे — ‘देव, एषः दशग्रीवः त्रिविष्टपं गन्तुं प्राप्तः। तेन सैन्यसहायेन इह इयं रात्रिः यापिता। अरिंदम, त्वत्सकाशम् आयान्ती अहं तेन दृष्टा, गृहीता, ‘कस्य त्वम्’ इति पृष्टा च। मया तस्मै यत् सत्यं तत् सर्वं निवेदितम्; किन्तु काममोहाभिभूतात्मा सः मम वचः न अशृणोत्। देव प्रभो, ‘अहं तव स्नुषा’ इति मया पुनः पुनः याच्यमानः अपि सः तत् सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात् माम् अधर्षयत्। सुव्रत, एवं मम अपराधं क्षन्तुम् अर्हसि; सौम्य, स्त्रियाः पुरुषस्य च बलं तुल्यं नहि।’ एतत् श्रुत्वा वैश्रवणात्मजः नलकूबरः संक्रुद्धः अभवत्। रम्भा स्वदोषं न मन्यते, तथापि पत्युः क्षमां याचते — एतत् तस्याः शीलस्य चिह्नम्। तस्याः अन्तिमं वचनं — ‘स्त्रीपुरुषयोः बलं न तुल्यम्’ — सर्वस्य निर्दोषतायाः हेतुः। रम्भायाः निवेदनं क्रमेण सर्वं कथयति — रावणस्य आगमनं, सैन्यस्य निवासः, स्वस्य गमनं, ग्रहणं, प्रश्नः, स्वस्य सत्यवचनं, रावणस्य अश्रवणं, पुनः पुनः याचनम्, अन्ते च बलात्कारः। अस्मिन् क्रमे तस्याः निर्दोषता पदे पदे स्पष्टा — सा सत्यम् एव अवदत्, पुनः पुनः अयाचत, तथापि बलेन पराजिता। ‘सुव्रत’, ‘सौम्य’, ‘देव’, ‘प्रभो’, ‘अरिंदम’ इति सम्बोधनानि तस्याः पतिं प्रति आदरं प्रेम च दर्शयन्ति। नलकूबरस्य प्रश्नः ‘किम् इदं भद्रे’ इति सरलः, किन्तु तस्मिन् चिन्ता स्नेहः च व्यज्येते। रम्भा पादयोः पतित्वा एव कथाम् आरभते, येन तस्याः शोकः लज्जा च दृश्यते। तस्याः वचने रावणः ‘देव’ ‘प्रभो’ इति न, अपितु केवलं ‘तेन रक्षसा’ इति उच्यते — एतेन तस्याः घृणा अपि सूचिता।
She went to Nalakūbara and fell at his feet. Seeing her in that state, the great-souled Nalakūbara asked, "What is this, good lady? Why have you fallen at my feet?" — a simple question, full of care and love. Sighing and trembling, her palms joined, she began to tell him everything as it had happened. "My lord, this Daśagrīva has come here on his way to heaven, and with his army he has spent the night here. As I was coming to you, tamer of foes, he saw me. The rākṣasa seized me and asked whose I was. I told him the whole truth, but his mind was overpowered by the delusion of desire and he would not listen. Though I begged him again and again, lord, saying, 'I am your daughter-in-law,' he thrust it all aside and took me by force. So forgive my fault, faithful one; a woman's strength is no match for a man's, gentle one." She told it in order — his coming, the camp, her journey, the seizing, the question, her truthful answer, his deafness, her repeated pleas, and at last the violence — and at every step her innocence is plain: she spoke the truth, she pleaded again and again, and she was overcome by force alone. She did not think herself at fault, yet she asked her husband's forgiveness, a mark of her character, and her last words, that a woman's strength is no match for a man's, clear her of all blame. The loving names she gave her husband — lord, master, tamer of foes, faithful one, gentle one — show her respect and love, while Rāvaṇa she called only "the rākṣasa", and that too shows her loathing. Hearing all this, Vaiśravaṇa's son was filled with anger.
७नलकूबरस्य शापः, देवानां पतिव्रतानां च हर्षः
५२धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं सम्प्रविवेश ह।
तस्य तत्कर्म विज्ञाय तदा वैश्रवणात्मजः॥
५३मुहूर्तात्क्रोधताम्राक्षस्तोयं जग्राह पाणिना।
गृहीत्वा सलिलं सर्वमुपस्पृश्य यथाविधि॥
५४उत्ससर्ज तदा शापं राक्षसेन्द्राय दारुणम्।
अकामा तेन यस्मात्त्वं बलात्भद्रे प्रधर्षिता॥
५५तस्मात्स युवतीमन्यां नाकामामुपयास्यति।
यदा ह्यकामां कामार्तो धर्षयिष्यति योषितम्॥
५६मूर्धा तु सप्तधा तस्य शकलीभविता तदा।
तस्मिन्नुदाहृते शापे ज्वलिताग्निसमप्रभे॥
५७देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता।
पितामहमुखाश्चैव सर्वे देवाः प्रहर्षिताः॥
५८ज्ञात्वा लोकगतिं सर्वां तस्य मृत्युं च रक्षसः।
ऋषयः पितरश्चैव प्रीतिमापुरनुत्तमाम्॥
५९श्रुत्वा तु स दशग्रीवस्तं शापं रोमहर्षणम्।
नारीषु मैथुनीभावं नाकामास्वभ्यरोचयत्॥
६०तेन नीताः स्त्रियः प्रीतिमापुः सर्वाः पतिव्रताः।
नलकूबरनिर्मुक्तं शापं श्रुत्वा मनःप्रियम्॥
तां परां धर्षणां श्रुत्वा नलकूबरः ध्यानं प्रविवेश, ध्यानेन च रावणस्य तत् कर्म विज्ञाय मुहूर्तात् क्रोधताम्राक्षः पाणिना तोयं जग्राह। सलिलं गृहीत्वा यथाविधि सर्वम् उपस्पृश्य सः राक्षसेन्द्राय दारुणं शापम् उत्ससर्ज — ‘भद्रे, यस्मात् त्वम् अकामा तेन बलात् प्रधर्षिता, तस्मात् सः इतः परम् अन्यां युवतीम् अकामां न उपयास्यति। यदा कामार्तः सः अकामां योषितं धर्षयिष्यति, तदा तस्य मूर्धा सप्तधा शकलीभविष्यति।’ ज्वलिताग्निसमप्रभे तस्मिन् शापे उदाहृते देवदुन्दुभयः नेदुः, आकाशात् पुष्पवृष्टिः च्युता, पितामहप्रमुखाः सर्वे देवाः प्रहर्षिताः। लोकस्य सर्वां गतिं तस्य रक्षसः मृत्युं च ज्ञात्वा ऋषयः पितरः च अनुत्तमां प्रीतिम् आपुः। तं रोमहर्षणं शापं श्रुत्वा दशग्रीवः अकामासु नारीषु मैथुनभावं न अरोचयत्। तेन हृताः सर्वाः पतिव्रताः स्त्रियः नलकूबरेण मुक्तं मनःप्रियं शापं श्रुत्वा प्रीतिम् आपुः। अस्य शापस्य महत्त्वं रामायणकथायां स्पष्टम् — अनेन एव शापेन रावणः लङ्कायां सीतां बलात् न स्पृष्टवान्, सा च स्वेच्छया तं न अवृणोत्। अतः देवानाम् ऋषीणां च हर्षः ‘तस्य मृत्युं ज्ञात्वा’ इति उक्तः — सीतायाः रक्षणं रावणस्य नाशस्य कारणं भविष्यति। पतिव्रतानां प्रीतिः अपि तेन एव हेतुना — तासां शीलं इतः परं सुरक्षितम्। नलकूबरः शस्त्रेण न, तपसा जलस्पर्शेन च रावणं दण्डयति; एषः ब्राह्मण्यस्य बलस्य दृष्टान्तः, यतः सः ‘धर्मतः विप्रः’ इति रम्भया उक्तः। शापस्य रूपं विशिष्टम् — सः रावणं मारयति न, अपितु तस्य भाविनं दुराचारं निरुणद्धि। ‘अकामा’ इति शब्दः शापस्य केन्द्रम् — स्त्रियाः इच्छां विना यः सङ्गः, सः एव दण्डनीयः। मूर्ध्नः सप्तधा विदारणं मृत्युदण्डः एव, अतः शापः रावणस्य कामं भयेन नियच्छति। शापदानस्य विधिः अपि कविना सावधानं वर्णितः — प्रथमं ध्यानम्, येन सत्यं ज्ञायते; ततः जलग्रहणम्, आचमनम्, इन्द्रियाणां स्पर्शः च; अन्ते एव शापस्य उच्चारणम्। नलकूबरः रम्भायाः वचनं केवलं न विश्वसिति, ध्यानेन स्वयं परीक्ष्य एव दण्डं ददाति — एषः न्यायस्य आदर्शः। देवानां हर्षस्य कारणं द्विविधम् — अधर्मस्य नियन्त्रणं, भाविनः रावणवधस्य सूचना च। ‘लोकगतिं सर्वां ज्ञात्वा’ इति पदेन ऋषयः भविष्यत् पश्यन्ति इति सूच्यते।
Hearing of that gross outrage, Nalakūbara entered into meditation and, through it, came to know for himself what Rāvaṇa had done; he did not simply take Rambhā's word but examined the matter before he punished, an ideal of justice. In a moment his eyes were red with anger, and he took water in his hand. Holding the water, he touched his limbs with it as the rite prescribes, and then he let fly a terrible curse against the lord of the rākṣasas: "Because you were taken by force against your will, good lady, he shall never again approach any young woman who does not desire him. If, tormented by desire, he ever forces a woman against her will, his head will split into seven pieces." Nalakūbara punished Rāvaṇa not with a weapon but with the power of his austerity and the touch of water, an example of the strength of the brāhmaṇa in him — Rambhā had called him a brāhmaṇa in dharma. The curse did not kill Rāvaṇa but barred his future wickedness; its heart was the word "unwilling", for it is union without a woman's consent that is punished, and since a head split in seven means death, fear would now bridle his lust. When that curse had been spoken, blazing like a kindled fire, the drums of the gods sounded, a shower of flowers fell from the sky, and all the gods with the Grandfather at their head rejoiced, for they knew the whole course of the world and foresaw that rākṣasa's death; the seers and the ancestors too felt the highest joy. When Daśagrīva heard that hair-raising curse, he no longer took pleasure in union with women who did not desire him. And all the faithful wives he had carried off rejoiced when they heard of the curse Nalakūbara had released, for it was dear to their hearts: from now on their chastity was safe. The weight of this curse in the Rāmāyaṇa is plain: because of it Rāvaṇa never laid hands on Sītā by force in Laṅkā, and she never chose him of her own will. That is why the gods rejoiced "knowing his death": Sītā's safety would be the cause of Rāvaṇa's ruin. The gods' joy had two grounds, that lawlessness had been checked and that Rāvaṇa's coming death had been signalled.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पर्वतेन तुल्यं वर्चः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘चन्द्रे’ इत्यस्य विशेषणम्, सति सप्तमी)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चन्द्रस्य पादाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः पशोभिताः/उपशोभिताः — तृतीयातत्पुरुषः; मुद्रणे ‘पादप’ इति स्पष्टम्, समीक्षिते ‘pādopa’
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘गुणान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रियङ्गु + अर्जुन → प्रियङ्ग्वर्जुन — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- प्रियङ्गवः च अर्जुनाः च केतकाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- तरुभिः + उद्भासित → तरुभिरुद्भासित — विसर्गस्य रेफः (बाह्यसन्धिः); वन + अन्तरे → वनान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- उद्भासितं वनान्तरं यस्मिन् — बहुव्रीहिः (शैलस्य विशेषणम्)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मदेन क्षीबाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘विद्याधराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘जहृषुः + च’ इति विसर्गस्य शकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृष्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मधुः च माधवः च मधुमाधवौ (द्वन्द्वः — चैत्रवैशाखौ), तयोः गन्धः एषाम् अस्ति — बहुव्रीहिः/इन्-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘नगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रजः + पृक्तम् → रजःपृक्तम् — विसर्गः यथावत् (पकारे परे)
- समासः
- मधु च पुष्परजः च (द्वन्द्वः), ताभ्यां पृक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘गन्धम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + अव + ऐक्षत → समवैक्षत — वृद्धिसन्धिः (अ + ऐ = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः लङ्, ‘सम्’, ‘अव’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + अप्सरः → सर्वाप्सरः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अप्सरस् + वरा → अप्सरोवरा — विसर्गस्य उत्वं गुणश्च
- समासः
- सर्वासाम् अप्सरसां वरा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘रम्भा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्दारैः कृताः मूर्धजाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रत्याः प्राभृतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘जघनम्’ इत्यस्य समानाधिकरणम्)
- सन्धिः
- षट् + ऋतु → षडृतु/षडर्तु — जश्त्वम्; मुद्रणे ‘षडर्तु’ इति; कुसुम + उद्भवैः → कुसुमोद्भवैः — गुणसन्धिः
- समासः
- षण्णाम् ऋतूनां कुसुमेभ्यः उद्भवः येषां तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘विशेषकैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + अव + गुण्ठिता — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गुण्ठ्’ धातोः क्तः, ‘सम्’, ‘अव’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्, क्तान्तम्
- सन्धिः
- कर + आकारौ → कराकारौ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- करिणः करः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य आकारः इव आकारः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘ऊरू’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + उप + भोक्ष्यते — अनुस्वारस्य मकारः स्वरे परे
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भुज्’ धातोः लृट्, ‘सम्’, ‘उप’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- अधि + आरोक्ष्यति → अध्यारोक्ष्यति — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः लृट्, ‘अधि’, ‘आ’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- मत् + विशिष्टः → मद्विशिष्टः — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- मत्तः विशिष्टः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- भर्तुः + भर्ता → भर्तुर्भर्ता — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — षष्ठ्यन्तं प्रथमान्तं च पदद्वयम्
- विभक्तिः
- ‘भर्तुः’ षष्ठी, ‘भर्ता’ प्रथमा — ‘भर्तृ’ शब्दः, पुंलिङ्गम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- चरण + अधोमुखीम् → चरणाधोमुखीम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अधः मुखं यस्याः सा अधोमुखी (बहुव्रीहिः); चरणयोः अधोमुखी — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतः संकेतः यया सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘मोक्तुमर्हस्यरिंदम’ — अर्हसि + अरिंदम → यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः (मुम्-आगमः)
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- एकपत्नीषु + अयम् → एकपत्नीष्वयम् — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- एकः पतिः यासां ताः एकपत्न्यः — बहुव्रीहिः (नकारान्तादेशः, ङीप्)
- विभक्तिः
- ‘एकपत्नीषु’ — सप्तमी, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्; ‘अयम्’ — प्रथमा, एकवचनम् (‘क्रमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- एकस्य पुरुषस्य स्त्रीत्वेन परिग्रहः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- गज + इन्द्र → गजेन्द्र — गुणसन्धिः; गजेन्द्र + आक्रीड → गजेन्द्राक्रीड — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गजेन्द्रस्य आक्रीडेन मथिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (नदीसदृशायाः रम्भायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- यथा + तत्त्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तत्त्वम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नम्’ धातोः णिजन्तात् क्तः, ‘परि’ इति उपसर्गः (णत्वम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्, क्तान्तम् (‘निशा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ताम्र + अक्षः → ताम्राक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- क्रोधेन ताम्रे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शकल’ शब्दात् च्वि-प्रत्ययः (अभूततद्भावे), ‘भू’ धातोः लुट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लुट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मैथुनीभावः — च्विप्रत्ययान्तः, ‘मैथुनस्य भावः’; मुद्रणे ‘मैथुनीभावं’ इति स्पष्टम्, समीक्षिते ‘maithunaṃ bhāvam’
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्