॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः २५

उत्तरकाण्डम् — पञ्चविंशः सर्गः

मेघनादयज्ञाः कुम्भीनसीहरणं मधुसख्यं च

निकुम्भिलायां मेघनादस्य सप्त यज्ञाः, शुक्रस्य वचनम्, विभीषणेन परस्त्रीहरणस्य दोषकथनम्, मधुना कुम्भीनसीहरणम्, मधुपुरयात्रा, कुम्भीनस्याः याचना, मधोः साहाय्यम्, कैलासे सेनानिवेशः

खराय सेनां दत्त्वा भगिनीं च समाश्वास्य रावणः निकुम्भिलाख्यं लङ्कोपवनं प्रविश्य कृष्णाजिनधरं मेघनादं यज्ञे दीक्षितं ददर्श। पुरोहितः उशनाः अवदत् — ‘तव पुत्रेण अग्निष्टोमादयः सप्त यज्ञाः कृताः, माहेश्वरे यज्ञे च साक्षात् पशुपतेः कामगः रथः, तामसी माया, अक्षयौ इषुधी, दुर्जयं धनुः, बलवत् अस्त्रं च लब्धानि।’ रावणः ‘शत्रवः इन्द्रादयः पूजिताः इति न शोभनम्’ इति उक्त्वा अपि पुत्रं सह गृहीत्वा गृहं गतः, हृताः स्त्रियः च अवतारयामास। ताः दृष्ट्वा विभीषणः परदारहरणस्य दोषं कथयन् अवदत् — ‘त्वाम् अतिक्रम्य मधुना अस्माकं स्वसा कुम्भीनसी हृता; इदं तव पापस्य फलम्।’ क्रुद्धः रावणः चतुःसहस्राक्षौहिणीभिः सह मधुपुरं ययौ, विभीषणः तु लङ्कायाम् एव अतिष्ठत्। तत्र कुम्भीनसी भ्रातुः पादयोः पतित्वा भर्तुः प्राणान् अयाचत। रावणः प्रसन्नः मधुं सहायं कृत्वा, तेन पूजितः एकां रात्रिम् उषित्वा, कैलासं गत्वा सेनां न्यवेशयत्।

१निकुम्भिलायां मेघनादस्य यज्ञः, शुक्रस्य वचनं च

१स तु दत्त्वा दशग्रीवो बलं घोरं खरस्य तत्।
भगिनीं स समाश्वास्य हृष्टः स्वस्थतरोऽभवत्॥

२ततो निकुम्भिला नाम लङ्कोपवनमुत्तमम्।
तद्राक्षसेन्द्रो बलवान्प्रविवेश सहानुगः॥

३ततो यूपशताकीर्णं सौम्यचैत्योपशोभितम्।
ददर्श विष्ठितं यज्ञं श्रिया सम्प्रज्वलन्निव॥

४ततः कृष्णाजिनधरं कमण्डलुशिखाध्वजम्।
ददर्श स्वसुतं तत्र मेघनादं भयावहम्॥

५तं समासाद्य लङ्केशः परिष्वज्याथ बाहुभिः।
अब्रवीत्किमिदं वत्स वर्तसे ब्रूहि तत्त्वतः॥

६उशना त्वब्रवीत्तत्र यज्ञसम्पत्समृद्धये।
रावणं राक्षसश्रेष्ठं द्विजश्रेष्ठो महातपाः॥

७अहमाख्यामि ते राजन्श्रूयतां सर्वमेव तत्।
यज्ञास्ते सप्त पुत्रेण प्राप्तास्ते बहुविस्तराः॥

८अग्निष्टोमोऽश्वमेधश्च यज्ञो बहुसुवर्णकः।
राजसूयस्तथा यज्ञो गोमेधो वैष्णवस्तथा॥

९माहेश्वरे प्रवृत्ते तु यज्ञे पुम्भिः सुदुर्लभे।
वरांस्ते लब्धवान्पुत्रः साक्षात्पशुपतेरिह॥

१०कामगं स्यन्दनं दिव्यमन्तरिक्षचरं ध्रुवम्।
मायां च तामसीं नाम यया सम्पद्यते तमः॥

११एतया किल संग्रामे मायया राक्षसेश्वर।
प्रयुक्तया गतिः शक्या नहि ज्ञातुं सुरासुरैः॥

१२अक्षयाविषुधी बाणैश्चापं चापि सुदुर्जयम्।
अस्त्रं च बलवद्राजन्शत्रुविध्वंसनं रणे॥

१३एतान्सर्वान्वराँल्लब्ध्वा पुत्रस्तेऽयं दशानन।
अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वां दिदृक्षन्स्थितो ह्यहम्॥

पूर्वसर्गस्य अन्ते रावणः खरं चतुर्दशसहस्रैः राक्षसैः सह दण्डकारण्यं प्रेषितवान्। खराय तत् घोरं बलं दत्त्वा भगिनीं शूर्पणखां च समाश्वास्य दशग्रीवः हृष्टः स्वस्थतरः च अभवत् — भगिन्याः दुःखस्य प्रतिकारः कृतः इति तस्य मनसि सन्तोषः। ततः सः अनुचरैः सह निकुम्भिला नाम लङ्कायाः उत्तमम् उपवनं प्रविवेश। तत्र सः यूपशतैः आकीर्णं सौम्यैः देवालयैः शोभितं श्रिया सम्यक् प्रज्वलन्तम् इव एकं यज्ञं प्रवर्तमानं ददर्श। तस्मिन् यज्ञे सः कृष्णाजिनं वसानं कमण्डलुं शिखां ध्वजं च धारयन्तं स्वपुत्रं मेघनादं भयावहं ददर्श — यः युद्धे भयङ्करः, सः अत्र दीक्षितस्य वेषे स्थितः। तं समासाद्य बाहुभ्यां परिष्वज्य रावणः ‘वत्स, किम् इदं करोषि, तत्त्वतः ब्रूहि’ इति अपृच्छत्। यज्ञे दीक्षितः पुत्रः नियमानुसारं मौनं धारयति स्म, अतः यज्ञसम्पत्तेः समृद्ध्यर्थम् तत्र आगतः द्विजश्रेष्ठः महातपाः उशनाः शुक्राचार्यः राक्षसश्रेष्ठं रावणं प्रत्युवाच। सः अवदत् — ‘राजन्, अहं सर्वम् आख्यामि, शृणु। तव पुत्रेण बहुविस्तराः सप्त यज्ञाः सम्पादिताः — अग्निष्टोमः, अश्वमेधः, बहुसुवर्णकः, राजसूयः, गोमेधः, वैष्णवः च। ततः पुरुषैः अतिदुर्लभे माहेश्वरे यज्ञे प्रवृत्ते तव पुत्रः इह साक्षात् पशुपतेः वरान् लब्धवान्। तेन कामगः आकाशचरः दिव्यः स्यन्दनः प्राप्तः, यया अन्धकारः उत्पद्यते सा तामसी नाम माया च प्राप्ता। संग्रामे तस्याः मायायाः प्रयोगे सति सुराः असुराः च प्रयोक्तुः गतिं ज्ञातुं न शक्नुवन्ति। बाणैः पूर्णौ अक्षयौ इषुधी, सुदुर्जयं चापं, रणे शत्रुविध्वंसनं बलवत् अस्त्रं च तेन लब्धानि। हे दशानन, एतान् सर्वान् वरान् लब्ध्वा अयं तव पुत्रः अद्य यज्ञसमाप्तौ त्वां द्रष्टुम् इच्छन् अत्र स्थितः।’ अत्र मेघनादस्य भावी पराक्रमः सूच्यते — यां तामसीं मायां सः युद्धकाण्डे रामलक्ष्मणयोः विरुद्धं प्रयुक्तवान्, यस्मात् च रथात् अदृश्यः सन् युद्धम् अकरोत्, तयोः मूलम् इह दृश्यते। राक्षसानां गुरुः शुक्रः एव पौरोहित्यं करोति इति अपि ध्येयम् — असुराणां पुरोहितः इदानीं राक्षसानाम् अपि यज्ञं समृद्धं करोति। यज्ञाः वैदिकाः, किन्तु तेषां फलं लोकपीडने प्रयुज्यते इति विरोधः अत्र सूक्ष्मतया दर्शितः। सप्तानां यज्ञानां नामानि अपि कविः गणयति — अग्निष्टोमः सोमयागानां प्रथमः, अश्वमेधः राजसूयः च सार्वभौमत्वस्य यज्ञौ, गोमेधः वैष्णवः च अन्यौ, बहुसुवर्णकः दक्षिणाबाहुल्यात् प्रसिद्धः। एतेषां सर्वेषां परं माहेश्वरः यज्ञः, यः मनुष्यैः दुर्लभः इति उक्तः। तस्मिन् एव साक्षात् पशुपतिः प्रसन्नः अभवत्। वराणां क्रमः अपि युद्धस्य साधनानां क्रमः — गमनाय रथः, गोपनाय माया, प्रहाराय इषुधी चापम् अस्त्रं च। एवं मेघनादः पितुः अनुज्ञां विना एव स्वपराक्रमेण देवानाम् अपि दुर्जयः जातः। अतः अग्रे यदा सः इन्द्रं जेष्यति तदा तस्य ‘इन्द्रजित्’ इति नाम सार्थकं भविष्यति; अस्मिन् सर्गे तु सः ‘मेघनादः’ इति एव उच्यते, केवलं प्रयाणवर्णने ‘इन्द्रजित्’ इति नाम पूर्वम् एव प्रयुक्तम्।

At the end of the last sarga Rāvaṇa had sent Khara to the Daṇḍaka forest with fourteen thousand rākṣasas. Having given Khara that dreadful army and consoled his sister, Daśagrīva was glad and easier in mind, content that he had made amends for her grief. Then, with his followers, the mighty lord of the rākṣasas entered Nikumbhilā, the finest park in Laṅkā. There he saw a sacrifice under way, crowded with hundreds of sacrificial posts and adorned with fair shrines, blazing as if with splendour. At the sacrifice he saw his own son Meghanāda, fearsome to behold, wearing a black antelope skin and carrying a water-pot, a topknot and a banner: the terror of the battlefield stood there in the dress of one consecrated for a rite. Rāvaṇa went up to him, embraced him and asked, "What is this you are doing, child? Tell me truly." But a son consecrated for a sacrifice keeps silence by rule, so it was Uśanā — Śukra, the great ascetic and best of the twice-born, who had come to see the sacrifice prosper — who answered the chief of the rākṣasas. It is worth noticing that Śukra, priest of the asuras, was now also the one who made the rākṣasas' sacrifices succeed. "I will tell you everything, king; listen," he said. "Your son has performed seven sacrifices of great scope: the Agniṣṭoma, the Aśvamedha, the Bahusuvarṇaka, the Rājasūya, the Gomedha and the Vaiṣṇava." The poet names them one by one: the Agniṣṭoma is the first of the soma rites, the Aśvamedha and the Rājasūya are the sacrifices of universal sovereignty, and the Bahusuvarṇaka is famed for its lavish gifts of gold to the priests. "And then, when he began the Māheśvara sacrifice, which men can scarcely ever perform, your son received boons here from Paśupati himself." This rite to Śiva crowned all the others, and in it the Lord of Creatures was pleased in person. "He received a divine chariot that goes wherever he wishes and travels through the sky, and the magic called Tāmasī, which makes darkness; when it is used in battle, lord of the rākṣasas, neither gods nor demons can tell where its user is moving. He received two inexhaustible quivers full of arrows, a bow that can hardly be overcome, and a mighty weapon, king, that destroys enemies in battle. Having gained all these boons, Daśānana, your son stands here today at the close of the sacrifice, eager to see you." The boons follow the order of a warrior's needs — a chariot to move, magic to hide, and quivers, bow and weapon to strike. Here the future deeds of Meghanāda are foreshadowed: the magic of darkness he would use against Rāma and Lakṣmaṇa in the Yuddha Kāṇḍa, and the chariot from which he fought unseen, have their origin in this rite. There is a quiet irony too: the sacrifices were Vedic, but their fruit would be used to torment the worlds. So, by his own efforts and without his father's leave, Meghanāda had become hard for even the gods to defeat. When later he conquers Indra, his name Indrajit, "conqueror of Indra", will come to bear its meaning; in this sarga he is still called Meghanāda, though the name Indrajit is already used once when the army marches out.

२रावणस्य असन्तोषः, हृतानां स्त्रीणाम् अवतारणम्

१४ततोऽब्रवीद्दशग्रीवो न शोभनमिदं कृतम्।
पूजिताः शत्रवो यस्माद्द्रव्यैरिन्द्रपुरोगमाः॥

१५एहीदानीं कृतं यद्धि सुकृतं तन्न संशयः।
आगच्छ सौम्य गच्छामः स्वमेव भवनं प्रति॥

१६ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः।
स्त्रियोऽवतारयामास सर्वास्ता बाष्पगद्गदाः॥

१७लक्षिण्यो रत्नभूताश्च देवदानवरक्षसाम्।
तस्य तासु मतिं ज्ञात्वा धर्मात्मा वाक्यमब्रवीत्॥

तत् श्रुत्वा दशग्रीवः अवदत् — ‘इदं न शोभनं कृतम्, यस्मात् एतैः यज्ञद्रव्यैः इन्द्रप्रमुखाः मम शत्रवः पूजिताः।’ यज्ञेषु हविः देवेभ्यः एव दीयते, अतः पुत्रस्य यज्ञैः शत्रूणां पुष्टिः जाता इति रावणस्य खेदः। तथापि ‘यत् कृतं तत् सुकृतम् एव, अत्र संशयः नास्ति; सौम्य, एहि, स्वभवनं गच्छामः’ इति सः पुत्रम् आमन्त्रयत — वराणां लाभः तु तस्य अपि प्रियः। ततः सपुत्रः सविभीषणः दशग्रीवः गृहं गत्वा पुष्पकविमानात् ताः सर्वाः स्त्रियः अवतारयामास याः सः दिग्विजये हृत्वा आनीतवान् आसीत्। ताः बाष्पगद्गदाः विलपन्ति स्म। ताः शुभलक्षणवत्यः देवदानवराक्षसानां गृहेषु रत्नभूताः आसन्। तासु रावणस्य आसक्तिं ज्ञात्वा धर्मात्मा विभीषणः वक्तुम् आरेभे। अत्र विभीषणस्य धर्मबुद्धिः प्रथमं स्पष्टं प्रकटीभवति — भ्रातुः दोषं सः मुखे एव वदति। रावणस्य वचने द्वौ भावौ मिलितौ — शत्रुपूजायाः निन्दा, लब्धानां वराणां स्वीकारः च। ‘कृतं यत् तत् सुकृतम्’ इति उक्त्वा सः पुत्रस्य कार्यं स्वीकरोति, यतः तेन राक्षसकुलस्य बलं वर्धितम्। हृतानां स्त्रीणां वर्णनं संक्षिप्तं किन्तु करुणम् — ताः रत्नभूताः, ताः एव च रोदिन्यः। विभीषणः अपि तदा रावणेन सह आसीत् इति ‘सविभीषणः’ इति पदेन ज्ञायते; अतः सः स्वचक्षुषा ताः स्त्रियः दृष्ट्वा एव वदति।

Hearing this, Daśagrīva said, "This was not well done, for with these offerings you have honoured my enemies, Indra and the rest." In a sacrifice the oblations go to the gods, so Rāvaṇa was vexed that his son's rites had nourished his foes. Yet he went on, "But what is done is done well, no doubt of it. Come, gentle one, let us go home." Two feelings were mixed in his words, blame for honouring the enemy and pleasure at the boons; he accepted what his son had done because it had increased the strength of the rākṣasa race. Then Daśagrīva went home with his son and with Vibhīṣaṇa — the words tell us Vibhīṣaṇa was with him, and so saw those women with his own eyes — and brought down from the Puṣpaka all the women he had carried off during his conquests. They were weeping, their voices choked with tears; they were women of auspicious marks, the jewels of the houses of gods, dānavas and rākṣasas. The poet describes them briefly but with pity: they were treasures, and they were in tears. Seeing that Rāvaṇa's heart was set on them, the righteous Vibhīṣaṇa began to speak, and here for the first time his sense of dharma shows itself plainly, for he spoke of his brother's fault to his face.

३विभीषणेन परस्त्रीहरणस्य निन्दा, मधुना कुम्भीनसीहरणस्य कथनम्

१८ईदृशैस्त्वं समाचारैर्यशोऽर्थकुलनाशनैः।
धर्षणं प्राणिनां ज्ञात्वा स्वमतेन विचेष्टसे॥

१९ज्ञातींस्तान्धर्षयित्वेमास्त्वयाऽऽनीता वराङ्गनाः।
त्वामतिक्रम्य मधुना राजन्कुम्भीनसी हृता॥

२०रावणस्त्वब्रवीद्वाक्यं नावगच्छामि किं त्विदम्।
कोऽयं यस्तु त्वयाऽऽख्यातो मधुरित्येव नामतः॥

२१विभीषणस्तु संक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत्।
श्रूयतामस्य पापस्य कर्मणः फलमागतम्॥

२२मातामहस्य योऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः।
माल्यवानिति विख्यातो वृद्धः प्राज्ञो निशाचरः॥

२३पिता ज्येष्ठो जनन्या नो ह्यस्माकं चार्यकोऽभवत्।
तस्य कुम्भीनसी नाम दुहितुर्दुहिताभवत्॥

२४मातृष्वसुरथास्माकं सा च कन्यानलोद्भवा।
भवत्यस्माकमेवैषा भ्रातॄणां धर्मतः स्वसा॥

२५सा हृता मधुना राजन्राक्षसेन बलीयसा।
यज्ञप्रवृत्ते पुत्रे तु मयि चान्तर्जलोषिते॥

२६कुम्भकर्णो महाराज निद्रामनुभवत्यथ।
निहत्य राक्षसश्रेष्ठानमात्यानिह सम्मतान्॥

२७धर्षयित्वा हृता सा तु गुप्ताप्यन्तःपुरे तव।
श्रुत्वापि तन्महाराज क्षान्तमेव हतो न सः॥

२८यस्मादवश्यं दातव्या कन्या भर्त्रे हि भ्रातृभिः।
तदेतत्कर्मणो ह्यस्य फलं पापस्य दुर्मतेः॥

२९अस्मिन्नेवाभिसम्प्राप्तं लोके विदितमस्तु ते।
विभीषणवचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः स रावणः॥

३०दौरात्म्येनात्मनोद्धूतस्तप्ताम्भा इव सागरः।
ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः॥

विभीषणः अवदत् — ‘राजन्, ईदृशैः समाचारैः यशः धनं कुलं च नश्यन्ति। एतैः प्राणिनां पीडनं भवति इति जानन् अपि त्वं स्वेच्छया चेष्टसे। एतासां बन्धून् धर्षयित्वा त्वया इमाः वराङ्गनाः आनीताः; त्वाम् अतिक्रम्य च मधुना कुम्भीनसी हृता।’ रावणः अपृच्छत् — ‘किम् इदं वदसि, न अवगच्छामि; कः अयं मधुः नाम यं त्वं कथयसि?’ ततः संक्रुद्धः विभीषणः भ्रातरम् अवदत् — ‘अस्य पापकर्मणः फलम् आगतम् इति शृणु। अस्माकं मातामहस्य सुमालिनः ज्येष्ठः भ्राता माल्यवान् नाम वृद्धः प्राज्ञः निशाचरः अस्ति। सः अस्माकं जनन्याः कैकस्याः ज्येष्ठपिता, अतः अस्माकम् आर्यकः पूज्यः। तस्य दुहितुः अनलायाः दुहिता कुम्भीनसी। अनला अस्माकं मातृष्वसा, अतः धर्मतः कुम्भीनसी अस्माकं भ्रातॄणां स्वसा भवति। यदा तव पुत्रः यज्ञे प्रवृत्तः, अहं च जलान्तः तपसि स्थितः, महाराज कुम्भकर्णः च निद्राम् अनुभवति स्म, तदा बलीयान् मधुः राक्षसः इह सम्मतान् राक्षसश्रेष्ठान् अमात्यान् निहत्य तव अन्तःपुरे गुप्ताम् अपि ताम् धर्षयित्वा अहरत्। तत् श्रुत्वा अपि अस्माभिः क्षान्तम्, सः न हतः; यतः कन्या भ्रातृभिः अवश्यं कस्मैचित् भर्त्रे दातव्या एव। तव दुर्मतेः पापस्य कर्मणः फलम् इदम् अस्मिन् एव लोके प्राप्तम् इति विदितम् अस्तु।’ विभीषणवचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः रावणः स्वदौरात्म्येन उद्धूतः तप्ताम्भाः सागरः इव क्षुब्धः संरक्तलोचनः च अभवत्, ततः क्रुद्धः वक्तुम् आरेभे। अत्र कर्मफलस्य नियमः सूच्यते — यः परेषां दारान् हरति, तस्य स्वजनः अपि हरणं प्राप्नोति; कुम्भीनसीहरणं रावणस्य कर्मणां प्रतिबिम्बम् इव। विभीषणस्य तर्कः अपि ध्येयः — सः हरणं न अनुमोदते, किन्तु विवाहस्य अपरिहार्यतां स्मरन् क्षमां समर्थयति। ‘इहैव लोके फलम्’ इति वचनं रावणस्य भाविनः नाशस्य पूर्वसूचना — परदारहरणस्य फलं तस्य अपि इहैव भविष्यति। विभीषणस्य वचने कुलवंशस्य विवरणं विस्तरेण उक्तम्, यतः रावणः कुम्भीनसीं न जानाति इव। माल्यवान् सुमालिनः ज्येष्ठः, अतः मातुः ज्येष्ठपिता; तस्य कन्या अनला, अनलायाः कन्या कुम्भीनसी। एवं सा रावणस्य मातृष्वसुः सुता, धर्मतः भगिनी एव। विभीषणः त्रयाणाम् अनुपस्थितिं कथयति — मेघनादः यज्ञे, सः स्वयं जले, कुम्भकर्णः निद्रायाम्; रावणः तु दिग्विजये आसीत्। अतः रक्षकाणाम् अभावे मधुः अवसरं प्राप्य अमात्यान् हत्वा ताम् अहरत्। रावणस्य प्रश्नः ‘कः अयं मधुः’ इति तस्य अज्ञानं दर्शयति — सः दिग्विजये व्यापृतः स्वगृहस्य रक्षणं न अचिन्तयत्। विभीषणः ‘त्वाम् अतिक्रम्य’ इति पदेन रावणस्य अपमानं स्पष्टं करोति, येन रावणस्य अहङ्कारः आहतः। ‘दुर्मतेः’ इति कठोरं सम्बोधनम् अपि सः भ्रातरं प्रति निर्भयः प्रयुङ्क्ते। रावणस्य क्रोधः तु मधुं प्रति, न स्वदोषं प्रति — सः उपदेशं न गृह्णाति, अपमानम् एव गृह्णाति।

"King," said Vibhīṣaṇa, "conduct like this destroys fame, wealth and family. You know it torments living beings, and still you act as you please. You have brought these fair women here after violating their kinsmen — and, overriding you, king, Madhu has carried off Kumbhīnasī." The word "overriding you" made the insult to Rāvaṇa plain and struck at his pride. Rāvaṇa asked, "What are you saying? I do not understand. Who is this Madhu you speak of?" — his question showed how, busy with his conquests, he had given no thought to guarding his own house. Then Vibhīṣaṇa, now angry, said to his brother, "Hear how the fruit of this sinful deed has come. Our mother's father Sumālin has an elder brother, the aged and wise night-rover Mālyavān. He is our mother Kaikasī's elder uncle and so an honoured grandsire to us, and Kumbhīnasī is the daughter of his daughter Analā. Analā is our mother's sister, so by right the girl is sister to us brothers." Vibhīṣaṇa laid out the family line at length because Rāvaṇa seemed not to know her. "While your son was busy with his sacrifice, and I was deep under the waters at my austerities, and Kumbhakarṇa, great king, lay asleep, the mighty rākṣasa Madhu came here, slew your chief rākṣasas, your esteemed ministers, and violated her and carried her off, though she was guarded in your inner apartments." With the three of them away and Rāvaṇa himself off conquering, there was no one to guard her, and Madhu seized his chance. "Though we heard of it, great king, we let it pass and he was not killed, for a maiden must in any case be given by her brothers to some husband. This is the fruit of your own evil deed, wrong-minded one; it has come to you in this very world — know that." Vibhīṣaṇa did not approve of the abduction, but, remembering that a girl must marry, he argued for forbearance. The law of deeds and their fruits is plain here: the one who carries off other men's wives finds his own kinswoman carried off, and Kumbhīnasī's abduction mirrors Rāvaṇa's own acts. "In this very world" also foretells Rāvaṇa's end, for the fruit of his taking of other men's wives would come to him in this life too. Vibhīṣaṇa did not fear to call his brother "wrong-minded" to his face. Hearing him, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, was churned up by his own wickedness like an ocean whose waters are heated, and his eyes went red; but his anger was against Madhu, not against his own fault. He took no lesson from the warning, only the insult. Then, angry, Daśagrīva spoke.

४रावणस्य क्रोधः, मधुपुरं प्रति सेनायाः प्रयाणम्

३१कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु नः।
भ्राता मे कुम्भकर्णश्च ये च मुख्या निशाचराः॥

३२वाहनान्यधिरोहन्तु नानाप्रहरणायुधाः।
अद्य तं समरे हत्वा मधुं रावणनिर्भयम्॥

३३सुरलोकं गमिष्यामि युद्धाकाङ्क्षी सुहृद्वृतः।
अक्षौहिणीसहस्राणि चत्वार्यग्र्याणि रक्षसाम्॥

३४नानाप्रहरणान्याशु निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणाम्।
इन्द्रजित्त्वग्रतः सैन्यात्सैनिकान्परिगृह्य च॥

३५जगाम रावणो मध्ये कुम्भकर्णश्च पृष्ठतः।
विभीषणश्च धर्मात्मा लङ्कायां धर्ममाचरन्॥

३६शेषाः सर्वे महाभागा ययुर्मधुपुरं प्रति।
खरैरुष्ट्रैर्हयैर्दीप्तैः शिशुमारैर्महोरगैः॥

३७राक्षसाः प्रययुः सर्वे कृत्वाऽऽकाशं निरन्तरम्।
दैत्याश्च शतशस्तत्र कृतवैराश्च दैवतैः॥

३८रावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तमन्वगच्छन्हि पृष्ठतः।
स तु गत्वा मधुपुरं प्रविश्य च दशाननः॥

३९न ददर्श मधुं तत्र भगिनीं तत्र दृष्टवान्।
सा च प्रह्वाञ्जलिर्भूत्वा शिरसा चरणौ गता॥

क्रुद्धः दशग्रीवः आज्ञापयत् — ‘मम रथः शीघ्रं कल्प्यताम्, शूराः सैनिकाः सज्जीभवन्तु। भ्राता कुम्भकर्णः ये च मुख्याः निशाचराः ते नानाप्रहरणायुधाः वाहनानि अधिरोहन्तु। अद्य रावणात् अपि निर्भयं तं मधुं समरे हत्वा सुहृद्भिः वृतः युद्धाकाङ्क्षी सुरलोकं गमिष्यामि।’ मधुवधः सुरलोकयात्रा च एकस्मिन् एव सङ्कल्पे संयुक्ते — रावणस्य क्रोधः अपि विजयतृष्णया मिश्रितः। ततः युद्धकाङ्क्षिणां रक्षसां चत्वारि श्रेष्ठानि अक्षौहिणीसहस्राणि नानाप्रहरणानि गृहीत्वा शीघ्रं लङ्कायाः निर्ययुः। इन्द्रजित् सैनिकान् परिगृह्य सेनायाः अग्रतः अगच्छत्, रावणः मध्ये, कुम्भकर्णः पृष्ठतः। धर्मात्मा विभीषणः तु लङ्कायाम् एव धर्मम् आचरन् स्थितः। शेषाः सर्वे महाभागाः राक्षसाः खरैः उष्ट्रैः दीप्तैः हयैः शिशुमारैः महोरगैः च वाहनैः आकाशं निरवकाशं कुर्वन्तः मधुपुरं प्रति प्रययुः। देवैः सह कृतवैराः शतशः दैत्याः अपि देवलोकं प्रति गच्छन्तं रावणं प्रेक्ष्य तस्य पृष्ठतः अन्वगच्छन् — देवानां शत्रवः सर्वे रावणम् एव आश्रयन्ते। मधुपुरं गत्वा प्रविश्य च दशाननः तत्र मधुं न ददर्श, भगिनीं कुम्भीनसीं तु ददर्श। सा प्रह्वा कृताञ्जलिः भूत्वा शिरसा तस्य चरणौ प्रणनाम। विभीषणस्य अनुपस्थितिः अत्र अर्थपूर्णा — सः अधर्मयुद्धे न सहायः। सेनायाः वर्णनं रावणस्य सामर्थ्यं दर्शयति, भगिन्याः प्रणामः तु तस्य क्रोधस्य शमनस्य आरम्भः। चतुःसहस्राक्षौहिणीसङ्ख्या अतिशयोक्तिः इव, किन्तु सा रावणस्य प्रतापं सूचयति। वाहनानां वैचित्र्यं च ध्येयम् — खराः उष्ट्राः हयाः शिशुमाराः महोरगाः च, येन राक्षससेनायाः विकृतं रूपं दृश्यते। सेनायाः व्यूहः अपि सुचिन्तितः — अग्रे युवा पराक्रमी इन्द्रजित्, मध्ये राजा, पृष्ठे बलवान् कुम्भकर्णः, यथा सेनायाः अग्रं पृष्ठं च सुरक्षितं स्यात्। दैत्यानाम् अनुगमनेन रावणस्य युद्धं केवलं राक्षसानां न, अपितु सर्वेषां देवद्वेषिणां युद्धं भवति। भगिन्याः दर्शनेन कथायाः गतिः परिवर्तते — युद्धस्य स्थाने सन्धिः भविष्यति।

"Have my chariot yoked at once," he commanded, "and let our heroes make ready. Let my brother Kumbhakarṇa and the chief night-rovers mount their vehicles, armed with weapons of every kind. Today I shall kill in battle this Madhu who has no fear of Rāvaṇa, and then, surrounded by my friends, I shall go on to the world of the gods, eager for war." The killing of Madhu and the march on heaven were joined in a single resolve; even his anger was mixed with thirst for conquest. Four thousand choice akṣauhiṇīs of rākṣasas eager for battle marched swiftly out of Laṅkā with weapons of every kind — a number that sounds like exaggeration, but it shows Rāvaṇa's might. Indrajit gathered the soldiers and went at the head of the army, Rāvaṇa in the middle and Kumbhakarṇa at the rear: a well-planned array, with the young and daring Indrajit in front, the king at the centre and the mighty Kumbhakarṇa guarding the back. The righteous Vibhīṣaṇa stayed in Laṅkā, practising dharma; his absence is meaningful, for he would not help in an unrighteous war. All the other great rākṣasas set out for Madhupura on donkeys, camels, blazing horses, porpoises and great serpents — a strange menagerie that shows the monstrous look of a rākṣasa army — and they filled the sky without a gap. Hundreds of daityas who had made enemies of the gods, seeing Rāvaṇa set out for the world of the gods, followed behind him too; all the gods' enemies took refuge in Rāvaṇa, and his war became the war of every enemy of the gods. Daśānana reached Madhupura and entered it, but he did not find Madhu there; he found his sister Kumbhīnasī. She bowed low, joined her palms and touched his feet with her head. With the sight of his sister the story turned: instead of a battle there would be a peace, and her bow began the calming of his anger.

५कुम्भीनस्याः भर्तृप्राणयाचना, रावणस्य अनुग्रहः

४०तस्य राक्षसराजस्य त्रस्ता कुम्भीनसी तदा।
तां समुत्थापयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन्॥

४१रावणो राक्षसश्रेष्ठः किं चापि करवाणि ते।
साब्रवीद्यदि मे राजन्प्रसन्नस्त्वं महाभुज॥

४२भर्तारं न ममेहाद्य हन्तुमर्हसि मानद।
नहीदृशं भयं किंचित्कुलस्त्रीणामिहोच्यते॥

४३भयानामपि सर्वेषां वैधव्यं व्यसनं महत्।
सत्यवाग्भव राजेन्द्र मामवेक्षस्व याचतीम्॥

४४त्वयाप्युक्तं महाराज न भेतव्यमिति स्वयम्।
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टः स्वसारं तत्र संस्थिताम्॥

४५क्व चासौ तव भर्ता वै मम शीघ्रं निवेद्यताम्।
सह तेन गमिष्यामि सुरलोकं जयाय हि॥

४६तव कारुण्यसौहार्दान्निवृत्तोऽस्मि मधोर्वधात्।
इत्युक्ता सा समुत्थाप्य प्रसुप्तं तं निशाचरम्॥

कुम्भीनसीं त्रस्तां दृष्ट्वा राक्षसराजः ‘मा भैषीः’ इति वदन् ताम् उत्थापयामास, ‘अहं राक्षसश्रेष्ठः रावणः; किं ते प्रियं करवाणि’ इति च अपृच्छत्। सा अवदत् — ‘महाभुज राजन्, यदि त्वं मयि प्रसन्नः, तर्हि मानद, अद्य इह मम भर्तारं हन्तुं न अर्हसि। कुलस्त्रीणां कृते ईदृशं अन्यत् भयं किंचित् न उच्यते; सर्वेषु भयेषु वैधव्यम् एव महत् व्यसनम्। राजेन्द्र, सत्यवाक् भव, याचमानां दुःखितां माम् अवेक्षस्व। महाराज, त्वया स्वयम् एव ‘मा भैषीः’ इति उक्तम्; तत् वचनं सत्यं कुरु।’ तत् श्रुत्वा हृष्टः रावणः तत्र स्थितां स्वसारम् अब्रवीत् — ‘तव भर्ता क्व अस्ति? शीघ्रं मह्यं निवेद्यताम्। तेन सह जयाय सुरलोकं गमिष्यामि। तव कारुण्यात् सौहार्दात् च अहं मधोः वधात् निवृत्तः अस्मि।’ इति उक्ता सा प्रसुप्तं तं निशाचरं भर्तारम् उत्थापयामास। अत्र रावणस्य दत्तं वचनं रक्षितम् — ‘मा भैषीः’ इति उक्त्वा सः तत् न व्यभिचरति, सत्यवाक्त्वस्य याचनया च बद्धः भवति। स्त्रियाः वैधव्यभयं रावणस्य क्रोधम् अपि शमयति। विचित्रं च एतत् — यः अन्येषां स्त्रीणां भर्तॄन् हत्वा ताः हरति, सः एव स्वभगिन्याः वैधव्यं न सहते। मधुः अपि प्रसुप्तः एव आसीत्, सः आसन्नं भयं न ज्ञातवान्। कुम्भीनस्याः याचनायां त्रयः हेतवः — भ्रातुः प्रसादः, वैधव्यस्य महाभयम्, रावणस्य स्वकीयं वचनं च। सा रावणं ‘सत्यवाक् भव’ इति प्रेरयति, येन सः स्ववचनात् प्रतिनिवर्तितुं न शक्नोति। रावणस्य उत्तरे ‘सह तेन गमिष्यामि’ इति वचनं ध्येयम् — सः शत्रुं केवलं न क्षमते, अपितु तं स्वसेनायाम् अपि योजयितुम् इच्छति। एवं भगिन्याः याचना रावणस्य राजनीतेः अपि अनुकूला भवति, यतः सुरलोकजयाय अधिकाः सहायाः उपयुक्ताः। कारुण्यं सौहार्दं च इति हेतू रावणः स्वयं वदति, तेन तस्य स्वभावे कोमलः अंशः अपि दृश्यते।

Seeing Kumbhīnasī terrified, the rākṣasa king raised her up, saying, "Do not be afraid. I am Rāvaṇa, best of the rākṣasas; what can I do for you?" She answered, "If you are pleased with me, mighty-armed king, giver of honour, do not kill my husband here today. For women of good family nothing is spoken of as so fearful: of all fears, widowhood is the great calamity. Be true to your word, king of kings, and look kindly on me as I beg you. You yourself said, great king, 'Do not be afraid' — make that word true." Her plea rested on three grounds: her brother's favour, the great dread of widowhood, and Rāvaṇa's own promise; by asking him to be true to his word she left him no way to go back on it. Pleased, Rāvaṇa said to his sister, "Where is this husband of yours? Bring me to him quickly. I shall take him with me to conquer the world of the gods. Out of compassion and affection for you I have given up the thought of killing Madhu." He had said "Do not be afraid", and he kept his word. A woman's fear of widowhood calmed even his wrath — and it is a strange thing that the man who killed other women's husbands and carried the women off could not bear his own sister's widowhood. Nor did he merely forgive his enemy: he meant to enlist him in his army, so that his sister's plea also suited his policy, for the conquest of heaven needed allies. By naming compassion and affection as his reasons, Rāvaṇa showed a gentler side to his nature. At his words she went and woke her husband the night-rover, who had been asleep all along, unaware of the danger at his door.

६मधोः सत्कारः साहाय्यं च, कैलासे सेनानिवेशः

४७अब्रवीत्सम्प्रहृष्टेव राक्षसी सा पतिं वचः।
एष प्राप्तो दशग्रीवो मम भ्राता महाबलः॥

४८सुरलोकजयाकाङ्क्षी साहाय्ये त्वां वृणोति च।
तदस्य त्वं सहायार्थं सबन्धुर्गच्छ राक्षस॥

४९स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तमर्थाय कल्पितुम्।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह मधुर्वचः॥

५०ददर्श राक्षसश्रेष्ठं यथान्यायमुपेत्य सः।
पूजयामास धर्मेण रावणं राक्षसाधिपम्॥

५१प्राप्य पूजां दशग्रीवो मधुवेश्मनि वीर्यवान्।
तत्र चैकां निशामुष्य गमनायोपचक्रमे॥

५२ततः कैलासमासाद्य शैलं वैश्रवणालयम्।
राक्षसेन्द्रो महेन्द्राभः सेनामुपनिवेशयत्॥

सम्प्रहृष्टा इव सा राक्षसी पतिम् अवदत् — ‘एषः मम भ्राता महाबलः दशग्रीवः प्राप्तः। सः सुरलोकं जेतुम् इच्छति, साहाय्याय त्वां वृणोति च। अतः राक्षस, त्वं बन्धुभिः सह अस्य सहायार्थं गच्छ। स्निग्धस्य भजमानस्य जनस्य अर्थाय आत्मानं कल्पयितुं युक्तम्।’ तस्याः कुशलं वचनं श्रुत्वा मधुः ‘तथा’ इति अवदत् — सा भ्रातुः क्रोधं भर्तुः अनुकूलतां च युगपत् साधितवती। सः यथान्यायम् उपेत्य राक्षसश्रेष्ठं दशग्रीवं ददर्श, धर्मेण च राक्षसाधिपं पूजयामास। मधुवेश्मनि पूजां प्राप्य वीर्यवान् दशग्रीवः तत्र एकां रात्रिम् उषित्वा प्रभाते गमनाय उपचक्रमे। ततः महेन्द्रतुल्यः राक्षसेन्द्रः वैश्रवणस्य आलयं कैलासं शैलम् आसाद्य तत्र सायंकाले सेनाम् उपनिवेशयत्। इति कुम्भीनस्याः विनयेन शत्रुः अपि मित्रं जातः, सेनायां च नूतनः सहायः योजितः। कैलासे रात्रिवासः अग्रिमसर्गस्य भूमिका — तत्रैव रम्भायाः वृत्तान्तः भविष्यति, यः रावणस्य अधर्मस्य चरमं निदर्शनम्, यस्मात् च नलकूबरस्य शापः प्राप्स्यते। मधोः ‘तथा’ इति उत्तरं संक्षिप्तम् — सः शत्रुतां विहाय सहायः भवति। अतिथिसत्कारः धर्मेण कृतः इति कविः वदति। कुम्भीनस्याः वचने ‘स्निग्धस्य भजमानस्य’ इति पदद्वयं नीतिवाक्यम् इव — यः स्नेहं दर्शयति, आश्रयं च याचते, तस्य कार्ये साहाय्यं कर्तव्यम्। एवं सा भ्रातुः आगमनं भर्तुः कृते अवसररूपेण प्रस्तौति, न भयरूपेण। एवं सर्गः यज्ञेन आरभ्य सन्धिना समाप्यते।

As though overjoyed, the rākṣasī said to her husband, "My mighty brother Daśagrīva has come. He means to conquer the world of the gods, and he chooses you as his ally. So go with your kinsmen to help him, rākṣasa. It is right to put oneself at the service of one who is affectionate and who seeks one's support." Her words were almost a maxim of good policy, and with them she presented her brother's coming to her husband as an opportunity rather than a threat, calming her brother's anger and winning her husband's consent at a stroke. Hearing her skilful words, Madhu said simply, "So be it," and put his enmity aside to become an ally. He went to the best of the rākṣasas in proper form, met Daśagrīva, and honoured the lord of the rākṣasas as dharma requires of a host. Having received that honour in Madhu's house, the valiant Daśagrīva spent one night there and at dawn made ready to leave. Then the lord of the rākṣasas, splendid as great Indra, reached Kailāsa, the mountain home of Vaiśravaṇa, and there at evening he encamped his army. So by Kumbhīnasī's courtesy an enemy became a friend and a new ally joined the army. The night on Kailāsa prepares the next sarga: there the affair of Rambhā will take place, the worst example of Rāvaṇa's lawlessness, which will bring on him the curse of Nalakūbara. Thus the sarga that began with a sacrifice ends with a peace.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
स्वस्थतर २५.१ अधिकं शान्तचित्तः, निश्चिन्ततरः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘स्वस्थ + तरप्’ इति प्रत्ययः
समासः
स्वस्मिन् तिष्ठति इति स्वस्थः (उपपदतत्पुरुषः), ततः तरप्-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘अभवत्’ इत्यस्य पूरकम्)
लङ्कोपवनम् २५.२ लङ्कायाः समीपस्थम् उद्यानम्
सन्धिः
लङ्का + उपवनम् → लङ्कोपवनम् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
लङ्कायाः उपवनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘निकुम्भिला’ इत्यस्य समानाधिकरणम्)
यूपशताकीर्णम् २५.३ शतसंख्यैः यज्ञस्तम्भैः व्याप्तम्
सन्धिः
शत + आकीर्णम् → शताकीर्णम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
यूपानां शतानि यूपशतानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः आकीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘यज्ञम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सम्प्रज्वलन् २५.३ सम्यक् दीप्यमानः
सन्धिः
सम् + प्र + ज्वलन् — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गयोगः); पदान्ते ‘ज्वलन् + इव’ इति नकारद्वित्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘ज्वल्’ धातोः शतृप्रत्ययः, ‘सम्’, ‘प्र’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्, शत्रन्तम् (‘इव’ इत्यनेन यज्ञस्य उपमा)
कमण्डलुशिखाध्वजम् २५.४ कमण्डलुं शिखां ध्वजं च धारयन्तम्
सन्धिः
शिखा + ध्वजम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कमण्डलुः च शिखा च ध्वजः च (द्वन्द्वः), ते यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘स्वसुतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परिष्वज्य २५.५ आलिङ्ग्य
सन्धिः
परि + स्वज्य → परिष्वज्य — षत्वम् (उपसर्गात् परस्य सकारस्य षकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘स्वञ्ज्’ धातोः ल्यप्, ‘परि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम्
यज्ञसम्पत्समृद्धये २५.६ यज्ञस्य साधनानां वृद्ध्यर्थम्
सन्धिः
सम्पत् + समृद्धये → सम्पत्समृद्धये — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यज्ञस्य सम्पत् यज्ञसम्पत् (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्याः समृद्धिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (तादर्थ्ये)
बहुविस्तराः २५.७ महाविस्तारेण सम्पादिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बहुः विस्तरः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘यज्ञाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अग्निष्टोमः २५.८ सोमयागविशेषः
सन्धिः
अग्नि + स्तोमः → अग्निष्टोमः — षत्वम् (इकारात् परस्य सकारस्य षकारः, ततः ष्टुत्वम्); पदान्ते ‘अग्निष्टोमः + अश्वमेधः’ इति विसर्गस्य ओकारः अवग्रहश्च
समासः
अग्नेः स्तोमः — षष्ठीतत्पुरुषः (यज्ञविशेषस्य संज्ञा)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पुम्भिः २५.९ पुरुषैः, जनैः
सन्धिः
पुंस् + भिः → पुम्भिः — संयोगान्तलोपः, अनुस्वारस्य परसवर्णः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् — ‘पुंस्’ शब्दः
अन्तरिक्षचरम् २५.१० आकाशमार्गेण गच्छन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अन्तरिक्षे चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘स्यन्दनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सम्पद्यते २५.१० उत्पद्यते, भवति
सन्धिः
सम् + पद्यते — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म्)
समासः
समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः लट्, ‘सम्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अक्षयाविषुधी २५.१२ अक्षयौ तूणीरौ
सन्धिः
अक्षयौ + इषुधी → अक्षयाविषुधी — अयादिसन्धिः (औ + इ = आव् + इ)
समासः
न क्षयः ययोः तौ अक्षयौ (नञ्बहुव्रीहिः); इषवः धीयन्ते ययोः ते इषुधी (उपपदतत्पुरुषः)
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
दिदृक्षन् २५.१३ द्रष्टुम् इच्छन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दृश्’ धातोः सन्नन्तात् शतृप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्, शत्रन्तम्
इन्द्रपुरोगमाः २५.१४ इन्द्रप्रमुखाः देवाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
इन्द्रः पुरोगमः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘शत्रवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बाष्पगद्गदाः २५.१६ अश्रुभिः रुद्धकण्ठाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाष्पेण गद्गदाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘स्त्रियः’ इत्यस्य विशेषणम्)
लक्षिण्यः २५.१७ शुभलक्षणयुक्ताः
सन्धिः
पदान्ते ‘लक्षिण्यः + रत्न’ इति विसर्गस्य ओकारः (लक्षिण्यो)
समासः
समासः नास्ति — ‘लक्षिन्’ इत्यस्मात् स्त्रियाम् ईप्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
यशोऽर्थकुलनाशनैः २५.१८ कीर्तिं धनं वंशं च नाशयद्भिः
सन्धिः
यशः + अर्थ → यशोऽर्थ — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः
यशः च अर्थः च कुलं च (द्वन्द्वः), तेषां नाशनाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘समाचारैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्वयाऽऽनीताः २५.१९ त्वया आहृताः
सन्धिः
त्वया + आनीताः → त्वयाऽऽनीताः — सवर्णदीर्घसन्धिः; मुद्रणे दीर्घस्य सूचनाय द्विरवग्रहः
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + नी’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
‘आनीताः’ — प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्, क्तान्तम्
अतिक्रम्य २५.१९ उल्लङ्घ्य, अवमत्य
सन्धिः
अति + क्रम्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः ल्यप्, ‘अति’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम्
आर्यकः २५.२३ मातामहः, पूज्यः वृद्धः
सन्धिः
पदान्ते ‘चार्यकः + अभवत्’ इति विसर्गस्य ओकारः पूर्वरूपं च (चार्यकोऽभवत्)
समासः
समासः नास्ति — ‘आर्य’ शब्दात् कप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कन्यानलोद्भवा २५.२४ अनलायाः पुत्री
सन्धिः
अनल + उद्भवा → अनलोद्भवा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); कन्या + अनल → कन्यानल — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अनलायाः उद्भवा — पञ्चमीतत्पुरुषः; ‘कन्या’ इति पृथक् पदम् अपि सम्भवति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अन्तर्जलोषिते २५.२५ जलमध्ये तपसे निवसति सति
सन्धिः
अन्तर्जल + उषिते → अन्तर्जलोषिते — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
जलस्य अन्तः अन्तर्जलम् (अव्ययीभावः), तत्र उषितः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी, ‘मयि’ इत्यनेन)
दौरात्म्येन २५.३० दुष्टस्वभावेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दुष्टः आत्मा यस्य सः दुरात्मा, तस्य भावः दौरात्म्यम् — तद्धितः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
तप्ताम्भाः २५.३० यस्य जलं तप्तम्
सन्धिः
तप्त + अम्भाः → तप्ताम्भाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
तप्तानि अम्भांसि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘सागरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
रावणनिर्भयम् २५.३२ रावणात् अपि यः न बिभेति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रावणात् निर्भयः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मधुम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अक्षौहिणीसहस्राणि २५.३३ सहस्रसंख्याः अक्षौहिणीसेनाः
सन्धिः
अक्ष + ऊहिनी → अक्षौहिणी — वृद्धिः (वार्तिकेन), णत्वम्
समासः
अक्षौहिणीनां सहस्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रह्वाञ्जलिः २५.३९ नम्रा बद्धाञ्जलिः च
सन्धिः
प्रह्वा + अञ्जलिः → प्रह्वाञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्रह्वा च कृताञ्जलिः च; प्रह्वः अञ्जलिः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
वैधव्यम् २५.४३ पतिमरणजं दुःखम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विधवायाः भावः — तद्धितः (ष्यञ्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कारुण्यसौहार्दान् २५.४६ दयायाः स्नेहात् च कारणात्
सन्धिः
सौहार्दात् + निवृत्तः → सौहार्दान्निवृत्तः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्, परे नकारे); अत्र पदं ‘कारुण्यसौहार्दात्’
समासः
कारुण्यं च सौहार्दं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हेतौ)
सम्प्रहृष्ट २५.४७ अतीव प्रसन्ना
सन्धिः
सम् + प्रहृष्टा — अनुस्वारस्य परसवर्णः; पदान्ते ‘सम्प्रहृष्टा + इव’ इति गुणः (सम्प्रहृष्टेव)
समासः
समासः नास्ति — ‘हृष्’ धातोः क्तः, ‘सम्’, ‘प्र’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्, क्तान्तम्
उपनिवेशयत् २५.५२ स्थापयामास, शिबिरं कारितवान्
सन्धिः
उप + निवेशयत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘उप’, ‘नि’ इति उपसर्गौ (अडागमः लुप्तः, आर्षः प्रयोगः)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्