- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुष्टः आत्मा — प्रादितत्पुरुषः; सः अस्य अस्ति इति — मतुप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — चतुर्विंशः सर्गः
हृतस्त्रीणां विलापः शापश्च, शूर्पणखायाः आश्वासनं दण्डके प्रेषणं च
निवर्तमानेन रावणेन देवदानवनरर्षिकन्यानां हरणम्, तासां शोकः विलापः च, पतिव्रतानां शापः, लङ्काप्रवेशः, शूर्पणखायाः विधवाविलापः, रावणस्य सान्त्वनं, खरेण सह चतुर्दशसहस्रराक्षससेनायाः दण्डकारण्ये प्रेषणम्
वरुणालयात् निवर्तमानः संहृष्टः दुरात्मा रावणः मार्गे नरेन्द्रर्षिदेवदानवकन्याः जह्रे; यां दर्शनीयां पश्यति, तस्याः बन्धुजनं हत्वा विमाने रुरोध। नागगन्धर्वयक्षदानवमानुषीणां कन्याः विमाने शतशः अरुदन्; तासाम् अश्रुभिः अग्निस्फुलिङ्गैः इव पुष्पकं पूरितम्। ताः मातॄन् पितॄन् भर्तॄन् भ्रातॄन् पुत्रान् स्मृत्वा विलेपुः — ‘अहो धिक् मानुषं लोकम्, यत्र बलवता रावणेन अस्माकं भर्तारः नाशिताः। अस्य विक्रमः तपसः सदृशः, किन्तु परदाराभिमर्शनं तु असदृशम्; यस्मात् एषः परक्यासु रमते, तस्मात् स्त्रीकृतेन एव वधं प्राप्स्यति।’ इति पतिव्रतानां शापे उक्ते दुन्दुभयः नेदुः, पुष्पवृष्टिः पपात, रावणः हतौजाः निष्प्रभः विमनाः इव अभवत्। लङ्कां प्रविष्टं तं भगिनी शूर्पणखा भूमौ पतित्वा रुरोद — ‘त्वया बलात् विधवा कृता अस्मि; कालकेयैः सह मम भर्ता अपि हतः; जामाता अपि त्वया रक्ष्यः आसीत्।’ रावणः ताम् असान्त्वयत् — ‘युद्धप्रमत्तः अहं स्वान् परान् च न अज्ञासिषम्। तव भ्राता खरः चतुर्दशसहस्राणां राक्षसानां प्रभुः भविष्यति; दूषणः तस्य बलाध्यक्षः; तत्र दण्डके वस।’ इति उक्त्वा सः खरं सेनया सह प्रेषयामास; खरः दण्डकान् अकुतोभयः आगत्य निष्कण्टकं राज्यम् अकारयत्, शूर्पणखा च दण्डकवने न्यवसत्।
१निवर्तमानेन रावणेन कन्यानां स्त्रीणां च हरणं, तासां शोकः
१निवर्तमानः संहृष्टो रावणः स दुरात्मवान्।
जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवदानवकन्यकाः॥
२दर्शनीयां हि यां रक्षः कन्यां स्त्रीं वाथ पश्यति।
हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने तां रुरोध सः॥
३एवं पन्नगकन्याश्च राक्षसासुरमानुषीः।
यक्षदानवकन्याश्च विमाने सोऽध्यरोपयत्॥
४ता हि सर्वाः समं दुःखान्मुमुचुर्बाष्पजं जलम्।
तुल्यमग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसम्भवम्॥
५ताभिः सर्वानवद्याभिर्नदीभिरिव सागरः।
आपूरितं विमानं तद्भयशोकाशिवाश्रुभिः॥
६नागगन्धर्वकन्याश्च महर्षितनयाश्च याः।
दैत्यदानवकन्याश्च विमाने शतशोऽरुदन्॥
७दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः।
पीनस्तनतटा मध्ये वज्रवेदिसमप्रभाः॥
८रथकूबरसंकाशैः श्रोणिदेशैर्मनोहराः।
स्त्रियः सुराङ्गनाप्रख्या निष्टप्तकनकप्रभाः॥
९शोकदुःखभयत्रस्ता विह्वलाश्च सुमध्यमाः।
तासां निःश्वासवातेन सर्वतः सम्प्रदीपितम्॥
१०अग्निहोत्रमिवाभाति संनिरुद्धाग्नि पुष्पकम्।
दशग्रीववशं प्राप्तास्तास्तु शोकाकुलाः स्त्रियः॥
११दीनवक्त्रेक्षणाः श्यामा मृग्यः सिंहवशा इव।
काचिच्चिन्तयती तत्र किं नु मां भक्षयिष्यति॥
अगस्त्यः वदति — निवर्तमानः संहृष्टः सः दुरात्मवान् रावणः पथि नरेन्द्रर्षिदेवदानवकन्यकाः जह्रे। सः रक्षः यां दर्शनीयां कन्यां स्त्रियं वा पश्यति, तस्याः बन्धुजनं हत्वा तां विमाने रुरोध। एवं पन्नगकन्याः राक्षसासुरमानुषीः यक्षदानवकन्याः च सः विमाने अध्यरोपयत्। ताः सर्वाः समं दुःखात् बाष्पजं जलं मुमुचुः — तत्र शोकाग्निभयसम्भवं तत् अश्रुजलम् अग्न्यर्चिषां तुल्यम् आसीत्। यथा नदीभिः सागरः, तथा ताभिः सर्वानवद्याभिः भयशोकाशिवाश्रुभिः तत् विमानम् आपूरितम्। नागगन्धर्वकन्याः, महर्षितनयाः, दैत्यदानवकन्याः च शतशः विमाने अरुदन्। ताः दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः, पीनस्तनतटाः, मध्ये वज्रवेदिसमप्रभाः, रथकूबरसंकाशैः श्रोणिदेशैः मनोहराः, सुराङ्गनाप्रख्याः, निष्टप्तकनकप्रभाः स्त्रियः आसन्। शोकदुःखभयत्रस्ताः विह्वलाः सुमध्यमाः ताः; तासां निःश्वासवातेन सर्वतः सम्प्रदीपितं पुष्पकं संनिरुद्धाग्नि अग्निहोत्रम् इव आभाति स्म। दशग्रीववशं प्राप्ताः शोकाकुलाः दीनवक्त्रेक्षणाः श्यामाः ताः स्त्रियः सिंहवशाः मृग्यः इव आसन्। काचित् तत्र चिन्तयति — ‘किं नु माम् एषः भक्षयिष्यति?’ अत्र कविः हृतानां स्त्रीणां दुःखं करुणरसेन चित्रयति। अश्रूणाम् अग्निज्वालया उपमा विचित्रा — शोकः अग्निः इव दहति, अतः तस्य जलम् अपि उष्णम्। निःश्वासैः प्रज्वलितं पुष्पकम् अग्निहोत्रगृहम् इव — यत्र अग्निः निरुद्धः सन् धूमायते। सौन्दर्यवर्णनम् अपि करुणस्य पृष्ठभूमौ — यासां रूपं देवाङ्गनातुल्यं, ताः अद्य बन्दिन्यः। सिंहवशानां मृगीणाम् उपमा तासां असहायतां दर्शयति। एतत् सर्वं सीताहरणस्य पूर्वरूपम् इव — रावणस्य परदाराभिलाषः तस्य नाशस्य कारणं भविष्यति। स्यामा इति पदं षोडशवर्षीयां युवतीं सूचयति, हिन्दीभाष्यम् अपि तथा वदति। अस्य खण्डस्य आरम्भः रावणस्य हर्षेण, अन्तः स्त्रीणां भयेन — एषः विरोधः सर्गस्य भावं निर्धारयति। रावणः विजयानन्तरं लूटम् इव स्त्रियः गृह्णाति; तस्य कामः तस्य दिग्विजयस्य अन्तिमः अध्यायः। ‘हत्वा बन्धुजनम्’ इति पदेन तस्य क्रौर्यं द्विगुणितम् — सः न केवलं स्त्रियं हरति, अपितु तस्याः रक्षकान् अपि हन्ति। सर्वासां जातीनां कन्याः — नागाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, दानवाः, मानुष्यः, राक्षस्यः अपि — तस्य लोभात् न मुक्ताः। एतेन तस्य सर्वलोकव्यापी प्रभावः दुष्प्रभावः च दर्शितः। कविः अत्र पुष्पकस्य रूपम् अपि परिवर्तयति — यत् विमानं विजयस्य चिह्नम् आसीत्, तत् अधुना बन्दिगृहम्। ‘श्यामा’ इति पदं यौवनस्य सूचकम्। अस्मिन् सर्गे स्त्रीणां विस्तृतं सौन्दर्यवर्णनं (७–८) वुल्गेटमात्रम्; समीक्षिते ७.०२४.००४a एव (‘दीर्घकेश्यः…’) अस्ति। ‘भक्षयिष्यति’ इति चिन्ता राक्षसस्य नरभक्षकत्वस्य स्मरणम् — ताः न केवलं दास्याः, अपितु मरणस्य अपि भयं वहन्ति।
Agastya went on. On his way home, full of joy, the wicked Rāvaṇa carried off along the road the daughters of kings, seers, gods and dānavas. Whenever the rākṣasa saw a lovely maiden or woman, he killed her kinsfolk and shut her up in his aerial car — so his cruelty was doubled, for he not only seized the woman but slew those who would have protected her. In this way he loaded the car with the daughters of serpents, rākṣasīs, asura and human women, the daughters of yakṣas and dānavas: no race in any world was safe from his greed, and the poet shows how far his power, and the harm he did with it, reached. Having conquered, he took women as a victor takes plunder; lust was the last chapter of his conquest of the world. All of them together wept, and their tears, born of the fire of sorrow and fear, were like tongues of flame — grief burns like fire, so even its water is hot. As rivers fill the ocean, so those flawless women filled the car with the ill-omened tears of fear and grief. By the hundred they wept in the aerial car, daughters of serpents and gandharvas, of great seers, of daityas and dānavas. They were long-haired and lovely in every limb, with faces like the full moon, full-breasted, their waists gleaming like a diamond-set altar, their hips curving like the pole of a chariot; they were like the wives of the gods and shone like refined gold. The poet paints their beauty only to deepen the pity of it: women fair as goddesses were now captives. Slender-waisted and distraught, terrified by grief and sorrow and fear, they sighed until the Puṣpaka seemed ablaze on every side, like a fire-sanctuary in which the sacred fire is shut in and smoulders. The car that had been the emblem of Rāvaṇa's victories had become a prison. Fallen into Daśagrīva's power, overwhelmed with grief, with piteous faces and eyes, these young women were like does in the grip of a lion, helpless. One of them wondered, "Will he eat me?" — a reminder that a rākṣasa eats men, so that they feared not only slavery but death. The passage begins with Rāvaṇa's joy and ends with the women's terror, and that contrast sets the mood of the whole sarga. All of it foreshadows the abduction of Sītā: Rāvaṇa's desire for other men's wives will be the cause of his ruin.
२स्त्रीणां स्वजनस्मरणं विलापश्च
१२काचिद्दध्यौ सुदुःखार्ता अपि मां मारयेदयम्।
इति मातॄः पितॄन्स्मृत्वा भर्तॄन्भ्रातॄंस्तथैव च॥
१३दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः।
कथं नु खलु मे पुत्रो भविष्यति मया विना॥
१४कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे।
हा कथं नु करिष्यामि भर्तुस्तस्मादहं विना॥
१५मृत्यो प्रसादयामि त्वां नय मां दुःखभागिनीम्।
किं नु तद्दुष्कृतं कर्म पुरा देहान्तरे कृतम्॥
१६एवं स्म दुःखिताः सर्वाः पतिताः शोकसागरे।
न खल्विदानीं पश्यामो दुःखस्यास्यान्तमात्मनः॥
काचित् सुदुःखार्ता दध्यौ — ‘अयं मां मारयेत् अपि।’ इति मातॄः पितॄन् भर्तॄन् भ्रातॄन् च स्मृत्वा दुःखशोकसमाविष्टाः ताः स्त्रियः सहिताः विलेपुः — ‘मया विना मम पुत्रः कथं नु भविष्यति? मम माता कथं, भ्राता कथं शोकसागरे निमग्नाः? हा, तस्मात् भर्तुः विना अहं कथं नु करिष्यामि? मृत्यो, त्वां प्रसादयामि — दुःखभागिनीं मां नय। पुरा देहान्तरे किं नु तत् दुष्कृतं कर्म कृतम्?’ एवं ताः सर्वाः दुःखिताः शोकसागरे पतिताः आसन् — ‘इदानीम् आत्मनः अस्य दुःखस्य अन्तं न पश्यामः।’ अत्र प्रत्येकायाः स्त्रियाः दुःखं स्वजनानां स्मरणेन वर्धते — पुत्रः, माता, भ्राता, भर्ता च। मातृत्वस्य चिन्ता प्रथमा — ‘मम पुत्रः मया विना कथं भविष्यति?’ मृत्योः प्रार्थना तासां निराशायाः पराकाष्ठा। पूर्वजन्मकर्मणः स्मरणं भारतीयदर्शनस्य अनुरूपम् — दुःखस्य कारणं पूर्वकृतं पापम् इति ताः मन्यन्ते। एतेन यमलोकवर्णनस्य (२१तमे सर्गे) कर्मफलसिद्धान्तः पुनः स्मारितः। ‘मातॄः पितॄन् भर्तॄन् भ्रातॄन्’ इति ॠकारान्तानि द्वितीयाबहुवचनरूपाणि मुद्रणे दीर्घेण स्पष्टानि। ‘सहिताः’ इति पदं तासां सामूहिकं रोदनं सूचयति — सर्वाः एकत्र विलपन्ति।
Another, deep in misery, thought, "He may even kill me." Remembering their mothers and fathers, their husbands and brothers, the women, overwhelmed with grief and sorrow, lamented together, all weeping as one. "How will my son manage without me?" cried one — a mother's worry coming first. "How will my mother bear it, and my brother, sunk in an ocean of grief? Alas, what shall I do without my husband? Death, I beg you, take me, for I have nothing left but sorrow." Each woman's pain grew as she remembered her own people, son, mother, brother, husband, and the prayer for death was the depth of their despair. "What evil did I do in some earlier life," they asked, "that we should all be so afflicted, fallen into an ocean of grief? We can see no end to this sorrow of ours." In the way of Indian thought they looked for the cause of their suffering in sins done in a former birth — the same law of deeds and their fruits that was set out in the description of Yama's world in the twenty-first sarga.
३मानुषलोकनिन्दा, पतिव्रतानां शापः, रावणस्य निष्प्रभता, लङ्काप्रवेशः
१७अहो धिङ्मानुषं लोकं नास्ति खल्वधमः परः।
यद्दुर्बला बलवता भर्तारो रावणेन नः॥
१८सूर्येणोदयता काले नक्षत्राणीव नाशिताः।
अहो सुबलवद्रक्षो वधोपायेषु रज्यते॥
१९अहो दुर्वृत्तमास्थाय नात्मानं वै जुगुप्सते।
सर्वथा सदृशस्तावद्विक्रमोऽस्य दुरात्मनः॥
२०इदं त्वसदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम्।
यस्मादेष परक्यासु रमते राक्षसाधमः॥
२१तस्माद्वै स्त्रीकृतेनैव वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः।
सतीभिर्वरनारीभिरेवं वाक्येऽभ्युदीरिते॥
२२नेदुर्दुन्दुभयः खस्थाः पुष्पवृष्टिः पपात च।
शप्तः स्त्रीभिः स तु समं हतौजा इव निष्प्रभः॥
२३पतिव्रताभिः साध्वीभिर्बभूव विमना इव।
एवं विलपितं तासां शृण्वन्राक्षसपुङ्गवः॥
२४प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः।
एतस्मिन्नन्तरे घोरा राक्षसी कामरूपिणी॥
ताः वदन्ति — ‘अहो धिक् मानुषं लोकम्; अस्मात् अधमः परः नास्ति, यत् दुर्बलाः अस्माकं भर्तारः बलवता रावणेन नाशिताः, यथा उदयता सूर्येण काले नक्षत्राणि। अहो, सुबलवत् एतत् रक्षः वधोपायेषु एव रज्यते। अहो, दुर्वृत्तम् आस्थाय आत्मानं न जुगुप्सते। अस्य दुरात्मनः विक्रमः तावत् सर्वथा सदृशः, किन्तु इदं परदाराभिमर्शनं कर्म त्वसदृशम्। यस्मात् एषः राक्षसाधमः परक्यासु रमते, तस्मात् एषः दुर्मतिः स्त्रीकृतेन एव वधं प्राप्स्यति।’ सतीभिः वरनारीभिः एवं वाक्ये अभ्युदीरिते खस्थाः दुन्दुभयः नेदुः, पुष्पवृष्टिः च पपात। पतिव्रताभिः साध्वीभिः स्त्रीभिः शप्तः सः तु समं हतौजाः इव निष्प्रभः विमनाः इव बभूव। एवं तासां विलपितं शृण्वन् सः राक्षसपुङ्गवः निशाचरैः पूज्यमानः लङ्कां पुरीं प्रविवेश। अत्र तृतीयः शापः — वेदवत्याः (१७), अनरण्यस्य (१९), अधुना पतिव्रतानाम्। त्रयः अपि शापाः रावणस्य नाशं सूचयन्ति, अस्य तु विशेषः — ‘स्त्रीकृतेन वधः’; सीतायाः निमित्तेन रामेण वधः इति अर्थः। स्त्रीणां न्यायबुद्धिः ध्येया — ताः रावणस्य पराक्रमं न निन्दन्ति, केवलं परदाराभिमर्शनं निन्दन्ति। सूर्यनक्षत्रोपमा रावणस्य प्रभावं स्वीकरोति — तस्य उदये अन्येषां तेजः लुप्यते। शापस्य अनन्तरं रावणस्य निष्प्रभता — पतिव्रतानां तपसः प्रभावः सद्यः दृश्यते। तथापि सः लङ्कायां पूज्यते — तस्य प्रजाः तस्य पापं न जानन्ति वा न गणयन्ति। ‘धिङ् मानुषं लोकम्’ इति वचनं विचित्रम् — ताः मानुषं लोकं निन्दन्ति, यत्र बलवान् एव प्रभुः, धर्मः न। ‘अहो’ इति त्रिवारं प्रयुक्तम् — विस्मयः, निन्दा, शोकः च युगपत्। शापः पतिव्रतानां तपःप्रभावात् सफलः — देवाः दुन्दुभिभिः पुष्पवृष्ट्या च तं स्वीकुर्वन्ति। एषः शापः रामायणस्य मूलकथायाः दैवं कारणं दृढीकरोति — रावणस्य नाशः स्त्रियाः निमित्तेन निश्चितः।
"Shame on the world of men!" they said. "There is none lower, for our husbands were weak, and the mighty Rāvaṇa has destroyed them as the rising sun at dawn blots out the stars." They were condemning a world where the strong rule and not the right, and the image of sun and stars grants Rāvaṇa's power: when he rises, the light of others fades. "Ah, this rākṣasa, mighty as he is, delights only in ways of killing! Ah, he has taken to wickedness and feels no disgust at himself!" Their thrice-repeated "Ah" carries wonder, reproach and grief all at once. "His valour is truly worthy of him, evil as he is; but this deed, laying hands on other men's wives, is unworthy even of him. Because this vilest of rākṣasas takes his pleasure with other men's women, this evil-minded one shall meet his death through a woman." The fairness of their judgement is worth noticing: they did not belittle his prowess; they condemned only his assault on other men's wives. As soon as those chaste and noble women had spoken, drums sounded in the sky and a rain of flowers fell: the gods accepted the curse, for it was backed by the power of the women's faithfulness. This was the third curse on Rāvaṇa, after those of Vedavatī in the seventeenth sarga and Anaraṇya in the nineteenth. All three foretell his end, but this one is precise: death through a woman — that is, at Rāma's hand, on account of Sītā — and so it fixes the divine cause behind the main story of the Rāmāyaṇa. Cursed by those faithful, virtuous wives, Rāvaṇa at once seemed like one whose strength had been struck away, lustreless and downcast; the power of their devotion showed itself immediately. Yet, hearing their lament all the way, the bull among rākṣasas entered the city of Laṅkā and was honoured by the night-rovers — his subjects either did not know of his sin or did not care.
४शूर्पणखायाः पतनं विधवाविलापश्च
२५सहसा पतिता भूमौ भगिनी रावणस्य सा।
तां स्वसारं समुत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन्॥
२६अब्रवीत्किमिदं भद्रे वक्तुकामासि मां द्रुतम्।
सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी वाक्यमब्रवीत्॥
२७कृतास्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता बलात्।
एते राजंस्त्वया वीर्याद्दैत्या विनिहता रणे॥
२८कालकेया इति ख्याताः सहस्राणि चतुर्दश।
प्राणेभ्योऽपि गरीयान्मे तत्र भर्ता महाबलः॥
२९सोऽपि त्वया हतस्तात रिपुणा भ्रातृगन्धिना।
त्वयास्मि निहता राजन्स्वयमेव हि बन्धुना॥
३०राजन्वैधव्यशब्दं च भोक्ष्यामि त्वत्कृतं ह्यहम्।
ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्वपि॥
३१स त्वया निहतो युद्धे स्वयमेव न लज्जसे।
एवमुक्तो दशग्रीवो भगिन्या क्रोशमानया॥
एतस्मिन् अन्तरे घोरा कामरूपिणी राक्षसी रावणस्य भगिनी सा शूर्पणखा सहसा भूमौ पतिता। तां स्वसारं समुत्थाप्य परिसान्त्वयन् रावणः अब्रवीत् — ‘भद्रे, किम् इदं? मां द्रुतं वक्तुकामा असि?’ बाष्पपरिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी सा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, बलवता त्वया बलात् विधवा कृता अस्मि। राजन्, त्वया वीर्यात् एते कालकेयाः इति ख्याताः चतुर्दश सहस्राणि दैत्याः रणे विनिहताः। तत्र मम भर्ता महाबलः प्राणेभ्यः अपि गरीयान् आसीत्; तात, सः अपि भ्रातृगन्धिना रिपुणा त्वया हतः। राजन्, बन्धुना त्वया एव स्वयम् अहं निहता; त्वत्कृतं वैधव्यशब्दं च अहं भोक्ष्यामि। ननु समरेषु अपि जामाता त्वया रक्ष्यः आसीत्; सः त्वया एव युद्धे निहतः — स्वयम् एव न लज्जसे?’ शूर्पणखायाः विलापः तीक्ष्णः — सा रावणं ‘भ्रातृगन्धी रिपुः’ इति वदति, नाममात्रेण भ्राता वस्तुतः शत्रुः। ‘वैधव्यशब्दं भोक्ष्यामि’ इति वचनं विधवायाः सामाजिकं दुःखं सूचयति — सा ‘विधवा’ इति नाम्ना एव जीविष्यति। जामातुः रक्षा बन्धोः धर्मः — तस्य उल्लङ्घनं रावणस्य लज्जाकरम्। कालकेयानां चतुर्दशसहस्रसङ्ख्या अत्र उक्ता, पूर्वसर्गे तु ‘चतुःशतम्’ — द्वयोः अपि मुद्रणानुसारं ग्रहणम्। अस्य प्रसङ्गस्य फलम् — शूर्पणखायाः दण्डकवासः, ततः रामेण सह समागमः, अन्ते सीताहरणम्। शूर्पणखायाः ‘बाष्पपरिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी’ इति वर्णनं तस्याः दुःखं क्रोधं च युगपत् दर्शयति। ‘त्वयास्मि निहता’ इति — भर्तुः वधेन सा अपि मृता इव। तस्याः प्रश्नः ‘न लज्जसे?’ इति रावणस्य आत्मसम्मानं स्पृशति। अस्य खण्डस्य भावः पूर्वखण्डस्य स्त्रीविलापेन सह सङ्गच्छते — बहिः अन्यासां स्त्रीणां रोदनम्, गृहे स्वभगिन्याः।
At that moment a terrible rākṣasī who could take any form she wished suddenly fell to the ground before him: it was Śūrpaṇakhā, Rāvaṇa's sister. Raising her up and comforting her, Rāvaṇa said, "What is this, good lady? What is it you are so eager to tell me?" Her eyes red and choked with tears — grief and anger at once — she said, "King, you have made me a widow, by force, mighty as you are. In battle, king, by your valour you slew the daityas known as the Kālakeyas, fourteen thousand of them. Among them was my husband, mighty and dearer to me than life, and he too, dear brother, was killed by you — an enemy who only smells like a brother." A brother in name, she meant, and in truth a foe. "You, my own kinsman, have killed me too, king," she said, for with her husband dead she was as good as dead herself, "and because of you I must bear the name of widow" — the word itself would be her lot in the world. "Surely you should have protected your brother-in-law even in battle, yet you killed him yourself — are you not ashamed?" To protect a sister's husband is a kinsman's duty, and her question struck at Rāvaṇa's pride. Her lament echoes the one before it: outside the city strange women wept, and at home his own sister. Its consequences would be long: Śūrpaṇakhā's life in the Daṇḍaka forest, her meeting with Rāma, and in the end the abduction of Sītā.
५रावणस्य सान्त्वनम् आत्मसमर्थनं च
३२अब्रवीत्सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वमिदं वचः।
अलं वत्से रुदित्वा ते न भेतव्यं च सर्वशः॥
३३दानमानप्रसादैस्त्वां तोषयिष्यामि यत्नतः।
युद्धप्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयाकांक्षी क्षिपन्शरान्॥
३४नाहमज्ञासिषं युध्यन्स्वान्परान्वापि संयुगे।
जामातरं न जाने स्म प्रहरन्युद्धदुर्मदः॥
३५तेनासौ निहतः संख्ये मया भर्ता तव स्वसः।
अस्मिन्काले तु यत्प्राप्तं तत्करिष्यामि ते हितम्॥
एवं क्रोशमानया भगिन्या उक्तः दशग्रीवः तां सान्त्वयित्वा सामपूर्वम् इदं वचः अब्रवीत् — ‘वत्से, अलं रुदित्वा; ते सर्वशः न भेतव्यम्। दानमानप्रसादैः त्वां यत्नतः तोषयिष्यामि। युद्धप्रमत्तः व्याक्षिप्तः जयाकाङ्क्षी शरान् क्षिपन् अहं युध्यन् संयुगे स्वान् परान् वा न अज्ञासिषम्। युद्धदुर्मदः प्रहरन् जामातरं न जाने स्म। तेन असौ तव भर्ता मया संख्ये निहतः, स्वसः। अस्मिन् काले यत् प्राप्तं, तत् ते हितं करिष्यामि।’ रावणस्य वचने आत्मसमर्थनम् — सः दोषं स्वीकरोति, किन्तु तस्य कारणं युद्धोन्मादं वदति, न तु द्वेषम्। ‘अज्ञानात् कृतम्’ इति तस्य मुख्यः तर्कः। सः भगिन्याः दुःखं धनमानाभ्यां शमयितुम् इच्छति — राजस्य उपायः। ‘अस्मिन् काले यत् प्राप्तम्’ इति वचनेन सः व्यावहारिकं समाधानं प्रस्तौति। किन्तु तस्य सान्त्वनं शूर्पणखायाः दुःखं न नाशयति — अग्रे तस्याः क्रोधः सीताहरणस्य प्रेरणा भविष्यति। ‘वत्से’ इति स्नेहपूर्णं सम्बोधनं तस्य भ्रातृभावं दर्शयति। ‘दानमानप्रसादैः’ इति त्रयः उपायाः राज्ञः सान्त्वनस्य।
As his sister cried out at him in this way, Daśagrīva comforted her and spoke gently. "Enough of weeping, child," he said, the tender word showing a brother's affection, "you have nothing at all to fear. I will take every care to please you with gifts, honour and favour" — the three means a king uses to console. "Mad with battle, carried away, bent on victory and shooting my arrows as I fought, I could not tell my own people from the enemy. In the frenzy of the fight I struck out and did not recognise my brother-in-law. That is how your husband came to be killed by me in battle, sister. Now I will do for you what this moment calls for, for your good." Rāvaṇa was defending himself: he admitted the deed but blamed the madness of battle, not hatred, and his chief plea was that he had acted unknowingly. He hoped to quiet his sister's grief with wealth and honour, as a king would, and offered a practical remedy. But his comfort did not end her pain; in time her anger would drive the abduction of Sītā.
६खरस्य दण्डकारण्ये प्रेषणं, शूर्पणखायाः तत्र वासः
३६भ्रातुरैश्वर्ययुक्तस्य खरस्य वस पार्श्वतः।
चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति॥
३७प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महाबलः।
तत्र मातृष्वसेयस्ते भ्रातायं वै खरः प्रभुः॥
३८भविष्यति तवादेशं सदा कुर्वन्निशाचरः।
शीघ्रं गच्छत्वयं वीरो दण्डकान्परिरक्षितुम्॥
३९दूषणोऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः।
तत्र ते वचनं शूरः करिष्यति सदा खरः॥
४०रक्षसां कामरूपाणां प्रभुरेष भविष्यति।
एवमुक्त्वा दशग्रीवः सैन्यमस्यादिदेश ह॥
४१चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां वीर्यशालिनाम्।
स तैः परिवृतः सर्वै राक्षसैर्घोरदर्शनैः॥
४२आगच्छत खरः शीघ्रं दण्डकानकुतोभयः।
स तत्र कारयामास राज्यं निहतकण्टकम्।
सा च शूर्पणखा तत्र न्यवसद्दण्डके वने॥
रावणः वदति — ‘ऐश्वर्ययुक्तस्य भ्रातुः खरस्य पार्श्वतः वस। ते भ्राता चतुर्दशानां सहस्राणां प्रभुः भविष्यति; प्रयाणे दाने च महाबलानां राक्षसानां प्रभुः। तत्र ते मातृष्वसेयः भ्राता अयं खरः प्रभुः सदा तव आदेशं कुर्वन् निशाचरः भविष्यति। अयं वीरः दण्डकान् परिरक्षितुं शीघ्रं गच्छतु; दूषणः अस्य महाबलः बलाध्यक्षः भविष्यति। तत्र शूरः खरः सदा ते वचनं करिष्यति; एषः कामरूपाणां रक्षसां प्रभुः भविष्यति।’ एवम् उक्त्वा दशग्रीवः अस्य चतुर्दश सहस्राणि वीर्यशालिनां रक्षसां सैन्यम् आदिदेश। सः घोरदर्शनैः सर्वैः राक्षसैः परिवृतः खरः शीघ्रं दण्डकान् अकुतोभयः आगच्छत; तत्र निहतकण्टकं राज्यं कारयामास; सा च शूर्पणखा तत्र दण्डके वने न्यवसत्। अत्र अरण्यकाण्डस्य कथायाः मूलम् — खरदूषणौ, चतुर्दशसहस्राः राक्षसाः, शूर्पणखा च दण्डकारण्ये स्थापिताः। तैः एव अग्रे रामस्य प्रथमं महायुद्धं भविष्यति, यत्र रामः एकाकी चतुर्दशसहस्राणि राक्षसान् हनिष्यति। खरः शूर्पणखायाः मातृष्वसेयः भ्राता इति सम्बन्धः अत्र स्पष्टीकृतः। रावणस्य योजना राजनीतिकी अपि — दण्डकारण्ये राक्षसानां स्थापनेन तस्य राज्यस्य उत्तरसीमा दृढा। समीक्षिते अत्र उशनसः शापस्य कथा (दण्डकः उशनसा शप्तः, राक्षसानां वासः भविष्यति) — सा मुद्रणे नास्ति। ४२तमः श्लोकः षट्पादः। खरस्य ‘प्रयाणे दाने च प्रभुः’ इति — सः सेनायाः सञ्चालने भृतिदाने च स्वतन्त्रः। दूषणस्य नियुक्तिः अपि अरण्यकाण्डस्य पात्राणां परिचयः। ‘अकुतोभयः’ इति विशेषणं विचित्रम् — यः सर्वत्र निर्भयः, सः अग्रे रामेण हतः भविष्यति। ‘निहतकण्टकं राज्यम्’ इति — सः दण्डके ऋषीणाम् उपद्रवं करोति इति अरण्यकाण्डे वर्णितम्। एवं सर्गः अरण्यकाण्डस्य कथया सह सन्धिं करोति।
"Go and live beside your brother Khara, who wields great power," said Rāvaṇa. "He will be lord of fourteen thousand mighty rākṣasas, free to lead them on the march and to pay them as he sees fit. Khara, your cousin, the son of your mother's sister, will be master there, and the night-rover will always carry out your commands. Let this hero go quickly to guard the Daṇḍaka forest, with mighty Dūṣaṇa as his commander. There the brave Khara will always do your bidding, and he will be lord of rākṣasas who can take any form they please." With that Daśagrīva gave him an army of fourteen thousand valiant rākṣasas. Surrounded by all those rākṣasas, terrible to look upon, Khara went quickly to the Daṇḍaka forest, fearing nothing from any quarter. There he ruled a kingdom rid of every thorn — the harassment of the forest sages told of in the Araṇya Kāṇḍa — and Śūrpaṇakhā lived there with him in the Daṇḍaka forest. Here lie the roots of the Araṇya Kāṇḍa: Khara and Dūṣaṇa, the fourteen thousand rākṣasas and Śūrpaṇakhā all settled in Daṇḍaka, and against them Rāma would fight his first great battle, slaying the fourteen thousand alone. The sarga explains how Khara was related to Śūrpaṇakhā, and Rāvaṇa's plan was political too, for rākṣasas planted in Daṇḍaka made his frontier secure. The epithet "fearing nothing from any quarter" carries its own irony: the one who feared nothing anywhere would fall to Rāma. So this sarga joins itself to the story of the Araṇya Kāṇḍa.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- नर + इन्द्र → गुणसन्धिः; नरेन्द्र + ऋषि → गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- नरेन्द्राः ऋषयः देवाः दानवाः च — द्वन्द्वः; तेषां कन्यकाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सः + अध्यरोपयत् → विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
- समासः
- समासः नास्ति — अधि + ‘रुह्’ णिजन्तम्
- विभक्तिः
- लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- अग्नि + अर्चिषाम् → यण्सन्धिः (इ + अ = य)
- समासः
- अग्नेः अर्चींषि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘तुल्यम्’ प्रथमा, नपुंसकम्; ‘अग्न्यर्चिषाम्’ षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शोक + अग्नि → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- शोकः एव अग्निः — रूपककर्मधारयः; सः भयं च — द्वन्द्वः; ताभ्यां सम्भवः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सर्व + अनवद्याभिः → सवर्णदीर्घः; अनवद्याभिः + नदीभिः → रेफः; नदीभिः + इव → रेफः
- समासः
- न अवद्याः अनवद्याः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- शोक + अशिव → सवर्णदीर्घः; अशिव + अश्रुभिः → सवर्णदीर्घः
- समासः
- भयशोकाभ्यां जातानि अशिवानि अश्रूणि — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- चारु + अङ्ग्यः → यण्सन्धिः (उ + अ = व)
- समासः
- सुचारूणि अङ्गानि यासां ताः — बहुव्रीहिः (ङीष्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वज्रैः (हीरकैः) युक्ता वेदिः — मध्यमपदलोपी; तया समा प्रभा यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रथस्य कूबरः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन संकाशाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निष्टप्तं कनकम् — कर्मधारयः; तस्य प्रभा इव प्रभा यासां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- निरुद्ध + अग्नि → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- संनिरुद्धः अग्निः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘अग्निहोत्रम्’ विशेषणम्)
- सन्धिः
- वक्त्र + ईक्षणाः → गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- दीनानि वक्त्राणि ईक्षणानि च यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चिन्त्’ धातोः शतृ, ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- भ्रातॄन् + तथा → नकारस्य अनुस्वारः सकारागमः; तथा + एव → वृद्धिसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘भ्रातॄन्’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘तथा एव’ अव्यये
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुःखं भजते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि, ङीप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- दुःखस्य + अस्य → सवर्णदीर्घः; अस्य + अन्तम् → सवर्णदीर्घः; अन्तम् + आत्मनः → संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘दुःखस्य’, ‘अस्य’, ‘आत्मनः’ षष्ठी; ‘अन्तम्’ द्वितीया
- सन्धिः
- धिक् + मानुषम् → अनुनासिकसन्धिः (क् → ङ्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘धिक्’ अव्ययम् (द्वितीयायोगे)
- सन्धिः
- सूर्येण + उदयता → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — उत् + ‘इ’ धातोः शतृ
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- वध + उपायेषु → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वधस्य उपायाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- दार + अभिमर्शनम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- परस्य दाराः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषाम् अभिमर्शनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पर’ शब्दात् (‘परकीया’ इत्यर्थे) मुद्रणस्य रूपम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- स्त्रीकृतेन + एव → वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- स्त्रिया कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- वाक्ये + अभ्युदीरिते → पूर्वरूपम् (अवग्रहः); अभि + उदीरिते → यण्
- समासः
- समासः नास्ति — अभि + उत् + ‘ईर्’ णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति-सप्तमी)
- सन्धिः
- हत + ओजाः → वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ); हतौजाः + इव → विसर्गलोपः
- समासः
- हतम् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामेन रूपम् अस्याः अस्ति — उपपदतत्पुरुषः (इनि, ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- रुद्ध + अक्षी → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बाष्पेण परिरुद्धे अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भ्रातुः गन्धः (लेशः) अस्य अस्ति — इनि-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैधव्यस्य शब्दः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + अहम् → सवर्णदीर्घः; अहम् + अज्ञासिषम् → संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः लुङ्
- विभक्तिः
- लुङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- मातृष्वसेयः + ते → विसर्गस्य सकारः
- समासः
- मातुः स्वसा मातृष्वसा — षष्ठीतत्पुरुषः (षत्वम्); तस्याः अपत्यम् — ढक्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- दण्डकान् + अकुतोभयः → नकारस्य अचि संयोगः
- समासः
- कुतः अपि भयं नास्ति यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘दण्डकान्’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘अकुतोभयः’ प्रथमा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निहताः कण्टकाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्