- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रणे श्लाघते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्डम् — त्रयोविंशः सर्गः
निवातकवचमैत्री कालकेयवधः वरुणपुत्रपराजयश्च
रसातलप्रवेशः, भोगवत्यां नागानां वशीकरणम्, निवातकवचैः सह संवत्सरं युद्धं ब्रह्मणा सख्यस्थापनं च, अश्मनगरे कालकेयवधः विद्युज्जिह्ववधश्च, वरुणालये सुरभिदर्शनम्, वरुणपुत्रैः सह युद्धं तेषां पराजयः, प्रहासस्य वचनम्
यमं जित्वा रावणः स्वसहायान् ददर्श; रुधिरसिक्ताङ्गं तं दृष्ट्वा राक्षसाः विस्मिताः। ततः सः पयसां निधिं रसातलं प्रविश्य भोगवत्यां नागान् वशे कृत्वा मणिमयीं पुरीं ययौ, तत्र लब्धवरान् निवातकवचान् युद्धाय आह्वयत्। साग्रं संवत्सरं युद्धे जयः क्षयः वा कस्यापि न अभवत्; पितामहः आगत्य ‘अयं युष्माभिः न जेयः, यूयम् अपि अनेन न; सख्यं रोचते’ इति अवदत्। रावणः अग्निसाक्षिकं सख्यं कृत्वा संवत्सरं तत्र उषित्वा शतं मायाः समाप्तवान्। ततः अश्मनगरे कालकेयान् हत्वा शूर्पणख्याः भर्तारं विद्युज्जिह्वम् असिना अच्छिनत्, मुहूर्तेन चतुःशतं दैत्यान् जघान। ततः सः कैलासाभं वरुणालयं, क्षीरोदस्य जननीं सुरभिं च ददर्श, तां प्रदक्षिणीकृत्य वरुणस्य गुप्तं गृहं प्रविवेश। बलाध्यक्षान् हत्वा ‘युद्धं दीयतां वा पराजयः स्वीक्रियताम्’ इति अवदत्। वरुणस्य पुत्राः पौत्राः च गौः पुष्करः च निर्ययुः; तेषां रावणामात्यैः सह युद्धे वारुणं बलं नष्टम्। आकाशयुद्धे रावणः विमुखीकृतः, किन्तु महोदरः तेषां हयान् रथान् च गदया अनाशयत्। रावणस्य शरवर्षेण पीडिताः वरुणपुत्राः विमुखाः पतिताः गृहं नीताः। वरुणस्य मन्त्री प्रहासः ‘वरुणः गान्धर्वं श्रोतुं ब्रह्मलोकं गतः, कुमाराः पराजिताः’ इति अवदत्; रावणः स्वनाम विश्राव्य लङ्काम् अभिमुखः ययौ।
१सहायानां विस्मयः, रसातलप्रवेशः, नागवशीकरणं, निवातकवचाह्वानम्
१ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम्।
रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह॥
२ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम्।
रावणं राक्षसा दृष्ट्वा विस्मयं समुपागमन्॥
३जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु॥
४ततो रसातलं रक्षः प्रविष्टः पयसां निधिम्।
दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम्॥
५स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम्।
कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम्॥
६निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन्।
राक्षसस्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत्॥
७ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः॥
अगस्त्यः वदति — ततः त्रिदशपुङ्गवं यमं जित्वा रणश्लाघी दशग्रीवः रावणः स्वसहायान् ददर्श। रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैः जर्जरीकृतं रावणं दृष्ट्वा राक्षसाः विस्मयं समुपागमन्। यमयुद्धस्य चिह्नानि तस्य शरीरे स्पष्टानि — तस्य जयः सुलभः न आसीत्। मारीचप्रमुखाः ते सर्वे जयेन तं वर्धयित्वा रावणेन सान्त्विताः पुष्पकं भेजिरे। ये पूर्वं यमरथं दृष्ट्वा पलायिताः ते इदानीं जयघोषं कुर्वन्ति — राजसेवकानां स्वभावः एषः। रावणः अपि तान् न निन्दति, किन्तु सान्त्वयति — तस्य नेतृत्वस्य कौशलम्। ततः तत् रक्षः दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितं पयसां निधिं रसातलं प्रविष्टः। सः भोगवतीं वासुकिपालितां पुरीं गत्वा नागान् वशे कृत्वा हृष्टः मणिमयीं पुरीं ययौ। तत्र लब्धवराः दैत्याः निवातकवचाः वसन्; राक्षसः तान् समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत्। ते सर्वे सुविक्रान्ताः बलशालिनः नानाप्रहरणाः युद्धदुर्मदाः दैतेयाः तत्र प्रहृष्टाः आसन्। अत्र रसातलस्य भूगोलः — प्रथमं भोगवती नागानां पुरी, ततः मणिमयी दैत्यानां पुरी। वासुकिः नागराजः, तस्य पुरी सुगमं जिता। निवातकवचाः तु ब्रह्मणः वरेण प्रबलाः — ते रावणस्य समबलाः प्रतिद्वन्द्विनः। रसातलं ‘पयसां निधिः’ इति वर्णितम् — अत्र समुद्रस्य अधोभागः एव रसातलम् इति कवेः कल्पना। तत् वरुणेन सुरक्षितम्, अतः रावणस्य अन्तिमं लक्ष्यं वरुणः एव; मार्गे सः नागान् दैत्यान् च सम्मुखीकरोति। नागानां वशीकरणं सुगमम् — ते युद्धं विना एव वशं गताः इति ‘कृत्वा नागान्वशे’ इति संक्षिप्तेन वचनेन सूचितम्। निवातकवचानां वर्णने चत्वारि विशेषणानि — सुविक्रान्ताः, बलशालिनः, नानाप्रहरणाः, युद्धदुर्मदाः — तेषां सामर्थ्यं पूर्णं दर्शयन्ति। एतेन अग्रिमस्य दीर्घयुद्धस्य भूमिका निर्मिता। रावणस्य शरीरे व्रणाः अपि तस्य उत्साहं न न्यूनयन्ति — सः विश्रामं विना एव अग्रे गच्छति।
Agastya continued his story. Having conquered Yama, the bull among the gods, Rāvaṇa, who gloried in battle, went back to find his companions. When the rākṣasas saw him, his limbs drenched in blood and battered by blows, they were struck with amazement: the marks of the fight with Yama stood plain on his body, and it was clear the victory had not come cheaply. Mārīca and the rest hailed him with cries of triumph and, comforted by Rāvaṇa, climbed back into the Puṣpaka. These were the very followers who had fled at the first sight of Yama's chariot, and now they were loudest in shouting victory — such is the way of a king's servants; yet Rāvaṇa did not reproach them but reassured them, and that too was part of his skill as a leader. Then the rākṣasa went down into Rasātala, the treasury of the waters, where hosts of daityas and serpents lived under Varuṇa's protection. The poet imagines Rasātala as the depths beneath the ocean, and because it was Varuṇa's to guard, Varuṇa was Rāvaṇa's true goal; the serpents and daityas were merely on the way. First he came to Bhogavatī, the city of the serpents ruled by their king Vāsuki, and brought the serpents under his power — the poet's brief phrase suggests they yielded without a fight. Delighted, he went on to the city made of jewels, where the daityas called Nivātakavacas lived, made mighty by boons from Brahmā. Rāvaṇa went up to them and challenged them to battle. They were all valiant and strong, armed with every kind of weapon, eager and wild for war; the four descriptions together show their full strength and prepare the ground for a long struggle between equals. And Rāvaṇa, for all the wounds on his body, did not stop to rest: his spirit was undimmed, and he pressed on.
२निवातकवचैः सह संवत्सरं युद्धं, ब्रह्मणा सख्यस्थापनं, मायाप्राप्तिः
८शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः।
अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा॥
९तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः।
न चान्यतरतस्तत्र विजयो वा क्षयोऽपि वा॥
१०ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः॥
११निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत्।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत्॥
१२नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः।
न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः॥
१३राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते।
अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः॥
१४ततोऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा॥
१५अर्चितस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः।
स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः॥
१६तत्रोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान्।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम्॥
शूलैः त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः क्रुद्धाः राक्षसाः दानवाः च अन्योन्यं बिभिदुः। तेषां युध्यमानानां साग्रः संवत्सरः गतः; तत्र अन्यतरस्य विजयः क्षयः वा न अभवत्। ततः त्रैलोक्यगतिः अव्ययः पितामहः देवः विमानवरम् आस्थितः द्रुतम् आजगाम। वृद्धः पितामहः निवातकवचानां तत् रणकर्म निवार्य विदितार्थवत् वाक्यम् उवाच — ‘अयं रावणः युद्धे सुरासुरैः जेतुं न शक्यः; भवन्तः अपि सामरदानवैः क्षयं नेतुं न शक्याः। राक्षसस्य भवद्भिः सह सखित्वं रोचते; सुहृदां सर्वे अर्थाः अविभक्ताः — न अत्र संशयः।’ ततः रावणः तत्र अग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवान्, निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमान् अभवत्। तैः यथान्यायम् अर्चितः सः संवत्सरं तत्र उषितः; दशाननः स्वपुरात् निर्विशेषं प्रियं प्राप्तः। तत्र मायानां शतम् उपधार्य एकं समाप्तवान्; ततः सलिलेन्द्रपुरान्वेषी रसातलं भ्रमति स्म। अत्र ब्रह्मा पुनः शान्तिदूतः — पूर्वसर्गे यमस्य दण्डं निवर्तितवान्, अत्र युद्धं निवर्तयति। तस्य तर्कः — उभयपक्षयोः समबलत्वात् युद्धं निष्फलम्, अतः मैत्री श्रेयसी। अग्निसाक्षिकं सख्यं — एषः सख्यस्य पवित्रः विधिः, रामसुग्रीवयोः सख्यम् अपि एवम् एव अभवत्। मायानां शतस्य प्राप्तिः रावणस्य अग्रे युद्धेषु उपयुक्ता भविष्यति — मायायुद्धं राक्षसानां विशेषः। समीक्षिते ‘śatam ekonam ātmavān’ इति — एकोनशतम्; मुद्रणे तु ‘शतमेकं समाप्तवान्’। संवत्सराधिकं युद्धम् — एतत् यमयुद्धस्य सप्तरात्रात् अपि दीर्घतरम्। उभयोः पक्षयोः ब्रह्मणः वरः, अतः कोऽपि न जयति न क्षीयते। ब्रह्मणः वचनं ‘सुहृदां सर्वे अर्थाः अविभक्ताः’ इति नीतिवाक्यम् — मित्राणां धनं भोगाः च साधारणाः। अस्य फलम् — रावणः निवातकवचैः यथान्यायम् अर्चितः, स्वपुरे इव सुखं लभते। एषा मैत्री तस्य दिग्विजयस्य एकः शान्तः विरामः। राक्षसाः दानवाः च अत्र अन्योन्यं बिभिदुः — आयुधानां सूची युद्धस्य भीषणतां दर्शयति। ‘वृद्धः पितामहः’ इति विशेषणं तस्य अनुभवं गौरवं च सूचयति। रावणः पितामहस्य वचनम् अत्र अपि मानयति, यथा सः सर्वदा ब्रह्मणः वरस्य आश्रितः। मायाशतस्य ज्ञानं रावणस्य बुद्धेः कौशलं दर्शयति — सः युद्धेन न, किन्तु मैत्र्या अपि लाभं प्राप्नोति।
With spears, tridents, thunderbolts, broad-bladed spears, swords and axes the enraged rākṣasas and dānavas hacked at one another — the list of weapons alone shows how savage the fighting was. A full year and more went by, far longer than the seven nights of the battle with Yama, and neither side won or was destroyed, for both were shielded by Brahmā's boons. Then the Grandfather himself, the imperishable refuge of the three worlds, came there swiftly in his splendid aerial car. The aged Grandfather, whose age speaks of his experience and his dignity, stopped the Nivātakavacas from fighting and spoke to them as one who knew how things stood. "This Rāvaṇa cannot be conquered in battle by gods or asuras," he said, "and you cannot be destroyed even by the immortals and the dānavas together. I would like to see the rākṣasa made your friend. Between friends all things are shared; of that there is no doubt." Once again Brahmā came as a peacemaker: in the previous sarga he had held back Yama's staff, and here he stopped a war. His reasoning was simple — the two sides were evenly matched, fighting was pointless, and friendship was better; and his closing words were a maxim of good policy, that friends hold their wealth and pleasures in common. Rāvaṇa heeded the Grandfather here as always, for he lived under the shelter of Brahmā's boon. He sealed the friendship there with fire as witness, the solemn way of making an alliance — the same way Rāma and Sugrīva would later make theirs — and he was delighted with the Nivātakavacas. They honoured him as was fitting, and he stayed with them a year, finding every comfort there that he might have had in his own city; this friendship was a quiet pause in his campaign of conquest. While he was there he learned a hundred magic arts and mastered them — the art of fighting by illusion was a rākṣasa speciality, and these would serve him in battles to come. So he gained by friendship what he could not win by force, a sign of his cleverness. Then, in search of the city of the lord of the waters, he roamed on through Rasātala.
३अश्मनगरे कालकेयवधः, विद्युज्जिह्वस्य वधः
१७ततोऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम्।
गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान्॥
१८शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत्तदा।
श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम्॥
१९जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तदा।
तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम्॥
ततः सः कालकेयैः अधिष्ठितम् अश्मनगरं नाम गत्वा तत्र बलोत्कटान् कालकेयान् हत्वा, शूर्पणख्याः भर्तारं स्वश्यालं बलवन्तं बलोत्कटं विद्युज्जिह्वं — यः समरे जिह्वया राक्षसं संलिहन् इव आसीत् — तदा असिना प्राच्छिनत्। तं विजित्य मुहूर्तेन चतुःशतं दैत्यान् जघान। अस्य प्रसङ्गस्य महत्त्वं विशेषम् — शूर्पणखायाः पतिः रावणेन एव हतः; एतत् एव अग्रे (२४तमे सर्गे) शूर्पणखायाः विलापस्य कारणम्, ततः तस्याः दण्डकारण्यवासस्य, अन्ततः सीताहरणस्य अपि मूलम्। विद्युज्जिह्वः ‘जिह्वया संलिहन्’ — तस्य नाम एव तस्य भीषणं रूपं सूचयति, विद्युत् इव चञ्चला जिह्वा। १७.२–१९.१ अर्धश्लोकाः वुल्गेटमात्राः; समीक्षिते अस्य वधस्य वर्णनं नास्ति। रावणस्य दिग्विजये अयं प्रसङ्गः दुःखदः — सः स्वस्य भगिन्याः पतिम् अपि न रक्षति। अग्रे सः एव ‘युद्धप्रमत्तः अहं न जानामि स्म’ इति वदिष्यति।
Next he came to the city called Aśma, the Stone City, held by the Kālakeyas, and slew those mighty Kālakeyas there. Among them was Vidyujjihva, strong and fierce, the husband of Śūrpaṇakhā and so Rāvaṇa's own brother-in-law. His very name, "lightning-tongue", tells of his dreadful form, a tongue flickering like lightning, and in the fight he seemed to be licking at the rākṣasa with it. Rāvaṇa cut him down with his sword, and having overcome him, in a single moment he slew four hundred daityas more. The episode is short but weighty: Śūrpaṇakhā's husband died at Rāvaṇa's own hand. This is what will make her lament in the next sarga, what will send her to live in the Daṇḍaka forest, and so, in the end, lies at the root of Sītā's abduction. It is a grim moment in Rāvaṇa's conquest of the world — he did not spare even his own sister's husband — and later he himself will excuse it by saying that in the frenzy of battle he did not know whom he was striking.
४वरुणालयदर्शनं, सुरभेः वर्णनं, वरुणगृहप्रवेशः
२०ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम्।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः॥
२१क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम्।
यस्याः पयोऽभिनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः॥
२२ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम्।
यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः॥
२३यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम्॥
२४यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम्।
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः॥
२५ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा।
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम्॥
ततः राक्षसाधिपः पाण्डुरमेघाभं कैलासम् इव भास्वरं वरुणस्य दिव्यम् आलयम् अपश्यत्। तत्र पयः क्षरन्तीं सुरभिं गाम् अवस्थिताम् अपश्यत्, यस्याः पयसः अभिनिष्यन्दात् क्षीरोदः नाम सागरः। रावणः तत्र गोवृषेन्द्रस्य जननीं सुरभिं ददर्श, यस्मात् शीतरश्मिः निशाकरः चन्द्रः प्रभवति; यं क्षीरोदं समाश्रित्य फेनपाः परमर्षयः जीवन्ति; यत्र अमृतं स्वधाभोजिनां स्वधा च उत्पन्ना। नरा लोके यां सुरभिं नाम नामतः ब्रुवन्ति, तां परमाद्भुतां प्रदक्षिणं कृत्वा रावणः बहुविधैः बलैः गुप्तं महाघोरं वरुणालयं प्रविवेश। ततः धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं नित्यप्रहृष्टं वरुणस्य गृहोत्तमं ददर्श। अत्र क्षीरसागरस्य उत्पत्तिक्रमः वर्णितः — सुरभेः पयः क्षीरोदः, ततः चन्द्रः अमृतं स्वधा च। रावणः अपि सुरभिं प्रदक्षिणीकरोति — तस्य दुष्टस्वभावे अपि गोमातुः प्रति श्रद्धा अवशिष्टा। एषः सूक्ष्मः विरोधः ध्येयः। वरुणगृहस्य ‘धाराशताकीर्णं’ इति वर्णनं जलदेवतायाः गृहस्य अनुरूपम् — तत्र फव्वाराः इव धाराः। ‘स्वधभोजिनाम्’ इति मुद्रणे ह्रस्वाकारेण, तथैव रक्षितम्। सुरभिः कामधेनुः इति पुराणेषु प्रसिद्धा; तस्याः पयसा क्षीरसागरस्य उत्पत्तिः अत्र वर्णिता। फेनपाः ऋषयः क्षीरसागरस्य फेनम् एव आहारं कुर्वन्ति — तेषां तपसः विशेषः। चन्द्रः क्षीरसागरात् जातः इति समुद्रमन्थनकथायाः अपि स्मारकम्। वरुणालयस्य वर्णनं कैलासेन उपमितं — शुभ्रं, उन्नतं, दीप्तिमत् च। प्रदक्षिणा पूज्यस्य सम्मानस्य विधिः; रावणः सुरभिं देवतां मत्वा प्रदक्षिणीकरोति।
Then the lord of the rākṣasas saw the divine abode of Varuṇa, white as a pale cloud and shining like Kailāsa, lofty and bright. There he saw the cow Surabhi standing and streaming milk, and from the flow of her milk comes the ocean called the Sea of Milk. She is the mother of the great bull; from her sea the moon arises, the cool-rayed maker of night; the great seers who live on foam, taking only the foam of the Sea of Milk as their food in their austerity, depend on her; and from her came the nectar of the gods and svadhā, the food of the ancestors who live on svadhā. So the poet traces a line of origins — Surabhi's milk, the Sea of Milk, and from it the moon, nectar and svadhā — and the moon's birth from that sea recalls the story of the churning of the ocean. Surabhi is known in the Purāṇas as the wish-fulfilling cow. Men in the world call her by the name Surabhi, and Rāvaṇa walked round that most wonderful cow, keeping her on his right, the way one honours what is holy. It is a subtle contrast worth noticing: for all his wickedness, some reverence for the mother of cattle remained in him, and he treated her as a goddess. Then he entered Varuṇa's terrible domain, guarded by many kinds of forces, and saw Varuṇa's splendid house, crowded with hundreds of fountains as befits the home of the god of waters, white as an autumn cloud and forever joyful.
५बलाध्यक्षवधः, वरुणपुत्राणां निर्गमः, वारुणबलनाशः, आकाशयुद्धम्
२६ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः।
अब्रवीच्च ततो योधान्राजा शीघ्रं निवेद्यताम्॥
२७युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम्।
वद वा न भयं तेऽस्ति निर्जितोऽस्मीति साञ्जलिः॥
२८एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च॥
२९ते तु तत्र गुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः।
युक्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्करवर्चसः॥
३०ततो युद्धं समभवद्दारुणं रोमहर्षणम्।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः॥
३१अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः।
वारुणं तद्बलं सर्वं क्षणेन विनिपातितम्॥
३२समीक्ष्य स्वबलं संख्ये वरुणस्य सुतास्तदा।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः॥
३३महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः॥
३४महदासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत्।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव॥
३५ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसंनिभैः।
विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर्विविधान्रवान्॥
ततः सः बलाध्यक्षान् हत्वा, तैः च ताडितः, योधान् अब्रवीत् — ‘राज्ञे शीघ्रं निवेद्यताम् — युद्धार्थी रावणः प्राप्तः; तस्य युद्धं प्रदीयताम्; अथवा साञ्जलिः ‘निर्जितः अस्मि’ इति वद; ततः ते भयं नास्ति।’ एतस्मिन् अन्तरे महात्मनः वरुणस्य पुत्राः पौत्राः च क्रुद्धाः निष्क्रामन्, गौः पुष्करः च सेनापती। ते गुणोपेताः स्वकैः बलैः परिवृताः कामगमान् रथान् युक्त्वा उद्यद्भास्करवर्चसः तत्र आययुः। ततः सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां धीमतः रावणस्य च दारुणं रोमहर्षणं युद्धं समभवत्। दशग्रीवस्य रक्षसः महावीर्यैः अमात्यैः तत् सर्वं वारुणं बलं क्षणेन विनिपातितम्। संख्ये स्वबलं समीक्ष्य वरुणस्य सुताः शरजालेन अर्दिताः रणकर्मणः निवृत्ताः। महीतलगताः ते पुष्पके रावणं दृष्ट्वा शीघ्रगामिभिः स्यन्दनैः आशु आकाशं विविशुः। ततः तुल्यं स्थानम् अवाप्य तेषां महत् आकाशयुद्धम् आसीत्, देवदानवयोः इव तुमुलम्। ते पावकसंनिभैः शरैः रावणं युद्धे विमुखीकृत्य संहृष्टाः विविधान् रवान् विनेदुः। अत्र रावणस्य पुनः सङ्कटम् — वरुणपुत्राः तं विमुखीकुर्वन्ति। वरुणपुत्राणां युद्धनीतिः चतुरा — भूमौ पराजिताः ते आकाशं गत्वा समस्थानं लभन्ते। रावणस्य आह्वानं पूर्ववत् — युद्धं वा पराजयस्वीकारः; ‘साञ्जलिः’ इति पदं तस्य दर्पं दर्शयति। वरुणस्य पुत्राणां ‘धीमतः’ इति विशेषणं रावणस्य कृते प्रयुक्तं — कविः शत्रोः अपि बुद्धिं स्वीकरोति। वरुणस्य पुत्राः पौत्राः च सर्वे युद्धाय निर्गताः — वरुणस्य अनुपस्थितौ कुलस्य रक्षा तेषां कर्तव्यम्। गौः पुष्करः च वरुणस्य सेनापती इति हिन्दीभाष्यं स्पष्टीकरोति। तेषां रथाः कामगमाः — इच्छानुसारं गच्छन्ति। प्रथमं रावणस्य अमात्याः एव वारुणं बलं क्षणेन विनिपातयन्ति — रावणस्य सेनायाः सामर्थ्यम्। किन्तु वरुणपुत्राः स्वयं वीराः — शरजालेन अर्दिताः अपि ते युद्धं न त्यजन्ति, केवलं स्थानं परिवर्तयन्ति। आकाशयुद्धस्य देवदानवयुद्धेन उपमा तस्य महत्त्वं दर्शयति। वरुणपुत्राणां पावकसंनिभाः शराः जलदेवतायाः पुत्राणाम् अपि अग्नितुल्यं तेजः सूचयन्ति — एषः सुन्दरः विरोधः। रावणस्य विमुखीकरणं तस्य दर्पस्य आघातः। युद्धस्य ‘रोमहर्षणम्’ इति विशेषणं तस्य भीषणतां सूचयति। रावणस्य ‘धीमतः’ इति विशेषणं विचित्रम् — कविः तस्य बुद्धिकौशलम् अपि स्वीकरोति। अमात्यानां ‘महावीर्यैः’ इति प्रशंसा तेषां पूर्वपलायनस्य विरुद्धम् — यमात् भीताः अपि ते वरुणसेनायाः पुरतः वीराः।
Rāvaṇa cut down the commanders of the army, and was struck by them in turn; then he said to the warriors, "Go quickly and tell your king that Rāvaṇa has come seeking battle. Let him give me battle — or else fold your hands and say, 'I am defeated,' and you need have no fear." It was his usual challenge, fight or surrender, and the demand for folded hands shows his arrogance. Meanwhile the sons and grandsons of great-souled Varuṇa came out in anger, and with them Go and Puṣkara, commanders of his army; with the lord of the waters away, the protection of his house was their duty. Endowed with every virtue and surrounded by their own forces, they yoked chariots that went wherever their drivers wished and came out shining like the rising sun. Then a terrible, hair-raising battle broke out between the sons of the lord of the waters and the wise Rāvaṇa — the poet grants even the enemy his intelligence. In a moment Daśagrīva's mighty ministers struck down the whole of Varuṇa's army; the very men who had run from Yama were heroes before Varuṇa's host. Seeing their army destroyed and tormented by a net of arrows, Varuṇa's sons withdrew from the fight on the ground, but they did not give it up; they only changed their ground. Seeing Rāvaṇa in the Puṣpaka above them, they rose swiftly into the sky in their fast chariots. Having gained a position equal to his, they fought a great battle with him in the air, as tumultuous as a battle of gods and dānavas. With arrows like fire — fire from the sons of the god of water, a pretty paradox — they turned Rāvaṇa back, and in their delight they raised shouts of every kind. Once more Rāvaṇa was in danger, and being driven back was a blow to his pride.
६महोदरस्य पराक्रमः, रावणस्य शरवर्षः, वरुणपुत्राणां पराजयः
३६ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं वीक्ष्य धर्षितम्।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धाकांक्षी व्यलोकयत्॥
३७तेन ते वारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः।
महोदरेण गदया हयास्ते प्रययुः क्षितिम्॥
३८तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान्हयांश्च तान्।
मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान्॥
३९ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्वरैः।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले॥
४०ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः॥
४१धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम्।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समवारयन्॥
४२सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः।
दारयन्ति स्म संक्रुद्धा मेघा इव महागिरिम्॥
४३ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव मूर्च्छितः।
शरवर्षं महाघोरं तेषां मर्मस्वपातयत्॥
४४मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च।
पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीर्महतीरपि॥
४५पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः।
अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः॥
४६ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातिनः।
महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराः षष्टिहायनाः॥
४७सीदमानान्सुतान्दृष्ट्वा विह्वलान्स महाबलः।
ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा॥
४८ततो रक्षो महानादान्मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान्।
नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः॥
४९ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले।
रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः॥
ततः राजानं धर्षितं दृष्ट्वा क्रुद्धः महोदरः वीरः मृत्युभयं त्यक्त्वा युद्धाकाङ्क्षी व्यलोकयत्। तेन महोदरेण गदया युद्धे कामगाः पवनोपमाः वारुणाः हयाः क्षितिं प्रययुः — हताः पतिताः। वरुणसूनूनां योधान् हयान् च हत्वा, तान् विरथान् स्थितान् प्रेक्ष्य सः आशु महानादं मुमोच। तेषां ते रथाः साश्वाः वरैः सारथिभिः सह महोदरेण निहताः पृथिवीतले पतिताः। किन्तु महात्मनः वरुणस्य पुत्राः शूराः रथान् त्यक्त्वा स्वप्रभावात् आकाशे विष्ठिताः न विव्यथुः। ते धनूंषि सज्जानि कृत्वा महोदरं विनिर्भिद्य सहिताः क्रुद्धाः रावणं समरे समवारयन्। चापविभ्रष्टैः वज्रकल्पैः सुदारुणैः सायकैः ते संक्रुद्धाः तं दारयन्ति स्म, यथा मेघाः महागिरिम्। ततः कालाग्निः इव मूर्च्छितः क्रुद्धः दशग्रीवः तेषां मर्मसु महाघोरं शरवर्षम् अपातयत्। उपरि विष्ठितः सः दुर्धर्षः विचित्राणि मुसलानि, भल्लशतानि, पट्टिशान्, शक्तीः, महतीः शतघ्नीः च तेषाम् उपरि पातयामास। अपविद्धाः ते वीराः पदातयः विनिष्पेतुः। ततः तेन एव सहसा ते पदातिनः सीदन्ति स्म, यथा षष्टिहायनाः कुञ्जराः महापङ्कम् आसाद्य। सीदमानान् विह्वलान् सुतान् दृष्ट्वा सः महाबलः रावणः हर्षात् महान् अम्बुधरः इव ननाद। ततः तत् रक्षः महानादान् मुक्त्वा नानाप्रहरणोपेतैः धारापातैः अम्बुदः इव वारुणान् हन्ति स्म। ततः ते सर्वे विमुखाः धरणीतले पतिताः; स्वपुरुषैः रणात् शीघ्रं गृहाणि एव प्रवेशिताः। अत्र महोदरस्य भूमिका निर्णायकी — राज्ञः अपमानं दृष्ट्वा सः मृत्युभयं त्यक्त्वा युध्यते; सेवकस्य स्वामिभक्तेः उदाहरणम्। किन्तु वरुणपुत्राः अपि वीराः — रथेषु नष्टेषु अपि ते न व्यथिताः, स्वप्रभावेन आकाशे तिष्ठन्ति। अन्ते रावणस्य अस्त्रवर्षः निर्णायकः। षष्टिहायनस्य कुञ्जरस्य पङ्के मज्जनम् — एषा उपमा वृद्धस्य बलवतः अपि असहायतां दर्शयति। वरुणपुत्राणां पतनानन्तरं तेषां सेवकाः तान् गृहं नयन्ति — ते न हताः, केवलं पराजिताः। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य त्रयः चरणाः — प्रथमं महोदरस्य आक्रमणं हयरथनाशः च, द्वितीयं वरुणपुत्राणां प्रत्याक्रमणं रावणस्य आवरणं च, तृतीयं रावणस्य निर्णायकः शरवर्षः। प्रत्येकस्मिन् चरणे पक्षयोः बलम् उत्थानपतनं प्राप्नोति। वरुणपुत्राणां ‘स्वप्रभावान्न विव्यथुः’ इति वर्णनं तेषां दिव्यत्वं दर्शयति — ते रथं विना अपि आकाशे तिष्ठन्ति। महोदरस्य विनिर्भेदनम् अपि तेषां सामर्थ्यस्य प्रमाणम्। मेघैः गिरेः दारणस्य उपमा रावणस्य स्थैर्यं पुनः स्मारयति — पूर्वसर्गेषु अपि सः पर्वतेन उपमितः। रावणस्य आयुधानां सूची — मुसलानि, भल्लाः, पट्टिशाः, शक्तयः, शतघ्न्यः — तस्य अस्त्रसम्पत्तिं दर्शयति। ‘उपरि विष्ठितः’ इति — सः आकाशे तेषाम् उपरि स्थितः, अतः तस्य प्रहाराः अधिकं प्रबलाः। रावणस्य हर्षः अम्बुधरस्य गर्जनेन उपमितः — मेघस्य इव तस्य नादः। वरुणपुत्राणां पतनं ‘पदातयः’ इति — रथहीनाः ते भूमौ पदातिवत् पतिताः, तत्र रावणस्य शरवर्षेण सीदन्ति। तेषां सेवकाः तान् रणात् उद्धृत्य गृहं नयन्ति — एतत् सेवकानां स्वामिभक्तेः उदाहरणम्। रावणः हतान् न अनुधावति; तस्य लक्ष्यं वरुणः एव। अस्मिन् युद्धे रावणस्य विजयः पूर्णः इव, किन्तु वरुणस्य अनुपस्थितेः कारणात् सः वास्तविकं लोकपालविजयं न लभते।
Then Mahodara, enraged to see his king overpowered, cast aside all fear of death and looked about him, eager for battle — a servant's devotion to his master. With his mace he struck down in battle the horses of Varuṇa's sons, swift as the wind and going wherever they were driven, and they fell to the ground. Having slain their warriors and horses and seeing the princes standing without chariots, he gave a great roar. Their chariots, horses and fine charioteers together, lay smashed on the ground by Mahodara. But the heroic sons of great-souled Varuṇa were not dismayed: they left their broken chariots and stood in the sky by their own divine power. Stringing their bows, they pierced Mahodara and then together, in anger, closed in round Rāvaṇa. With terrible arrows like thunderbolts shot from their bows they tore at him in their fury as clouds tear at a great mountain — and, as in earlier sargas, the mountain image recalls how steadfast he was. Then Daśagrīva, enraged and swelling like the fire at the end of time, let fall a dreadful rain of arrows on their vital parts. Standing above them in the sky, which made his blows the heavier, the invincible one rained down on them pestles of many kinds, hundreds of broad-headed arrows, bladed spears, javelins and great śataghnīs, the "hundred-killers" — a list that shows the wealth of his armoury. Struck down, those heroes fell to the ground and stood there on foot, and under that assault they sank down like sixty-year-old elephants caught in a great bog, an image of strength grown helpless. Seeing the princes sinking and bewildered, the mighty Rāvaṇa roared with joy like a great rain-cloud, and letting out great roars he struck them with weapons of every kind as a cloud strikes with torrents of rain. Then they all turned back and fell to the ground, and their own men quickly carried them from the field into their houses: they were beaten, not slain. The battle had moved in three stages — Mahodara's attack and the wrecking of the chariots, the princes' counter-attack that hemmed Rāvaṇa in, and Rāvaṇa's decisive storm of arrows — with fortune rising and falling on both sides at each turn. Rāvaṇa did not pursue the fallen; his target was Varuṇa himself. His victory seemed complete, but with Varuṇa absent he had not truly conquered a guardian of the world.
७प्रहासस्य वचनं, रावणस्य जयघोषः लङ्काभिमुखं प्रयाणं च
५०तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम्।
रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहासो नाम वारुणः॥
५१गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः।
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि॥
५२तत्किं तव यथा वीर परिश्रम्य गते नृपे।
ये तु संनिहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः॥
५३राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः।
हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात्॥
५४आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ॥
ततः रक्षः तान् अब्रवीत् — ‘वरुणाय निवेद्यताम्।’ वरुणस्य मन्त्री प्रहासः नाम रावणम् अब्रवीत् — ‘यं त्वं युधि आह्वयसे, सः जलेश्वरः महाराजः वरुणः गान्धर्वं श्रोतुं ब्रह्मलोकं गतः खलु। वीर, नृपे गते तव परिश्रम्य किम्? ये कुमाराः संनिहिताः वीराः, ते पराजिताः।’ तत् श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः आत्मनः नाम विश्राव्य हर्षात् नादं विमुञ्चन् वरुणालयात् निष्क्रान्तः। येन पथा आगतः तेन एव विनिवृत्य सः रक्षः नभस्तलगतः लङ्काम् अभिमुखः ययौ। वरुणस्य अनुपस्थितिः कथायाः विचित्रः अंशः — लोकपालः स्वयं युद्धे न आगतः, गान्धर्वश्रवणाय गतः। अतः रावणस्य वरुणविजयः अपूर्णः। प्रहासस्य वचनं विनयपूर्णं चतुरं च — सः रावणस्य परिश्रमस्य व्यर्थतां सूचयति। मुद्रणे मन्त्रिणः नाम ‘प्रहासो’ इति स्पष्टम्, हिन्दीभाष्ये तु ‘प्रभास’, समीक्षिते च ‘prabhāso’। अस्य सर्गस्य अनन्तरं मुद्रणस्य अधोटिप्पणी — ‘कुछ प्रतियोंमें तेईसवें सर्गके बाद पाँच प्रक्षिप्त सर्ग उपलब्ध होते हैं, जिनमें रावणकी दिग्विजय-यात्राका विस्तारपूर्वक वर्णन है; अनावश्यक विस्तारके भयसे यहाँ उनको नहीं लिया गया है।’
Then the rākṣasa said to them, "Let it be reported to Varuṇa." But Varuṇa's minister, whose name was Prahāsa, answered Rāvaṇa: "The great king, lord of the waters, whom you are calling to battle, has gone to the world of Brahmā to hear the music of the gandharvas. What is the use of your toiling, hero, now that the king is away? The princes who were here have been beaten." His words were courteous and shrewd, gently showing Rāvaṇa that his effort was wasted. It is a curious turn in the story: the guardian of the world did not come to battle at all but had gone to listen to music, and so Rāvaṇa's conquest of Varuṇa remained incomplete. Hearing this, the lord of the rākṣasas proclaimed his own name and, shouting with joy, left Varuṇa's abode. He turned back by the way he had come, rose into the sky, and set off towards Laṅkā.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सिक्त + अङ्गम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- रुधिरेण सिक्तानि अङ्गानि यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रमुखाः + ततः → विसर्गस्य सकारः
- समासः
- मारीचः प्रमुखः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- दैत्य + उरग → गुणः; गण + अध्युष्टम् → सवर्णदीर्घः
- समासः
- दैत्याः उरगाः च — द्वन्द्वः; तेषां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः अध्युष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वासुकिना पालिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + उप + आह्वयत् → उपसर्गयोः संयोगः; उप + आ → सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — सम्+उप+आ + ‘ह्वे’ धातुः
- विभक्तिः
- लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पट्टिश + असि → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पट्टिशाः असयः परश्वधाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- क्षयः + अपि → विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्रैलोक्यगतिः + अव्ययः → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- त्रैलोक्यस्य गतिः — षष्ठीतत्पुरुषः; न व्ययः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- विदित + अर्थवत् → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- विदितः अर्थः यस्य तत् विदितार्थम् — बहुव्रीहिः; तद्वत् — वतिप्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- स + अमर → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अमराः दानवाः च — द्वन्द्वः; तैः सह — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- अविभक्ताः + च → विसर्गस्य शकारः
- समासः
- न विभक्ताः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- ततः + अग्नि → विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
- समासः
- अग्निः साक्षी यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः (कप्-प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- संवत्सरम् + अथ → संयोगः; अथ + उषितः → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः क्तः (सम्प्रसारणम्)
- विभक्तिः
- ‘संवत्सरम्’ द्वितीया (कालाध्वनोः); ‘उषितः’ प्रथमा
- सन्धिः
- सलिल + इन्द्र → गुणः; पुर + अन्वेषी → सवर्णदीर्घः
- समासः
- सलिलानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य पुरम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् अन्वेषते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- कालकेयैः + अधिष्ठितम् → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘कालकेयैः’ तृतीया; ‘अधिष्ठितम्’ द्वितीया, नपुंसकम्
- सन्धिः
- शूर्पणख्याः + च → विसर्गस्य शकारः
- समासः
- शूर्पाणि इव नखाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- दैत्यान् + चतुः → नकारस्य अनुस्वारः शकारागमश्च
- समासः
- चतुर्णां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषः (चत्वारि शतानि इति अर्थः)
- विभक्तिः
- ‘दैत्यान्’ द्वितीया; ‘चतुःशतम्’ द्वितीया
- सन्धिः
- मेघ + आभम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पाण्डुरः मेघः — कर्मधारयः; तस्य आभा इव आभा यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- पयः + अभि → विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
- समासः
- समासः नास्ति (पृथक् पदे)
- विभक्तिः
- ‘पयः’ षष्ठ्यर्थे; ‘अभिनिष्यन्दात्’ पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- वृष + इन्द्र → गुणः; वर + अरणिम् → सवर्णदीर्घः
- समासः
- गोवृषेषु इन्द्रः — सप्तमीतत्पुरुषः; तस्य वरा अरणिः (जननी) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वधां भुञ्जते इति — उपपदतत्पुरुषः (मुद्रणे ह्रस्वाकारः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- शत + आकीर्णम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- धाराणां शतानि — षष्ठीतत्पुरुषः; तैः आकीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अञ्जलिना सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- उद्यत् + भास्कर → जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- उद्यन् भास्करः — कर्मधारयः; तस्य वर्चः इव वर्चः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रणस्य कर्म — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- युद्ध + आकांक्षी → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- युद्धम् आकाङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सायकैः + चाप → विसर्गस्य शकारः; विभ्रष्टैः + वज्र → रेफः
- समासः
- चापात् विभ्रष्टाः — पञ्चमीतत्पुरुषः; वज्रेण कल्पाः (ईषदूनाः) — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- काल + अग्निः → सवर्णदीर्घः; अग्निः + इव → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- कालस्य (प्रलयस्य) अग्निः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- षष्टिः हायनाः (वर्षाणि) यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्रहरण + उपेतैः → गुणः; उपेतैः + धारा → रेफः; पातैः + इव → रेफः; इव + अम्बुदः → सवर्णदीर्घः
- समासः
- नानाप्रहरणैः उपेताः — तृतीयातत्पुरुषः; धाराणां पाताः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘धारापातैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘अम्बुदः’ प्रथमा
- सन्धिः
- त्वम् + आह्वयसे → मकारस्य अचि संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — आ + ‘ह्वे’ धातुः (आत्मनेपदम्)
- विभक्तिः
- ‘त्वम्’ प्रथमा; ‘आह्वयसे’ लट्, मध्यमपुरुषः
- सन्धिः
- नभस्तलगतः + ययौ → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
- समासः
- नभसः तलम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्