॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः २२

उत्तरकाण्डम् — द्वाविंशः सर्गः

यमरावणयुद्धं ब्रह्मवचनात् कालदण्डनिवर्तनं च

यमस्य रथारोहणं मृत्युकालदण्डसहितं निर्गमनं, रावणमन्त्रिणां पलायनं, सप्तरात्रं युद्धं, मृत्योः प्रार्थना, कालदण्डोद्यमनं, ब्रह्मणः निवारणं, यमस्य अन्तर्धानं, रावणस्य यमलोकात् निर्गमनम्

रावणस्य महानादं श्रुत्वा स्वबलस्य संक्षयं मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः यमः रथम् आनाय्य अध्यारोहत्। तस्य अग्रे प्रासमुद्गरहस्तः मृत्युः, पार्श्वे मूर्तिमान् कालदण्डः, कालपाशाः मुद्गरः च स्थिताः; त्रैलोक्यं क्षुब्धं, दिवौकसः अकम्पन्त। तं रथं दृष्ट्वा रावणस्य सचिवाः भयार्दिताः पलायिताः, किन्तु रावणः न अक्षुभ्यत। यमः शक्तितोमरैः रावणस्य मर्माणि न्यकृन्तत्, रावणः च शरवर्षं मुमोच; सप्तरात्रं घोरं युद्धम् अभवत्, प्रजापतिपुरस्सराः देवाः तत् प्रेक्षन्त। रावणः मृत्युं यमं सूतं च बाणैः अविध्यत्। यमस्य मुखात् कोपपावकः प्रादुरभवत्। मृत्युः ‘माम् अनुजानीहि, अहं एनं हनिष्यामि; मया दृष्टः कोऽपि न जीवति’ इति प्रार्थयत, किन्तु यमः स्वयं कालदण्डम् उदयच्छत्। तदा पितामहः साक्षात् दर्शनं दत्त्वा अब्रवीत् — ‘मया अस्मै वरः दत्तः; सः अनृतः न कार्यः। अयं कालदण्डः पतितः चेत्, रावणः म्रियेत वा न वा — उभयथा मम वचनम् अनृतं स्यात्; अतः निवर्तय।’ यमः ‘एषः दण्डः व्यावर्तितः’ इति उक्त्वा सरथः अन्तरधीयत। रावणः स्वनाम विश्राव्य पुष्पकेण यमसादनात् निष्क्रान्तः; यमः ब्रह्मादिभिः सह नारदः च त्रिदिवं ययुः।

१यमस्य क्रोधः, मृत्युकालदण्डसहितः रथः, त्रैलोक्यक्षोभः

१स तस्य तु महानादं श्रुत्वा वैवस्वतः प्रभुः।
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च संक्षयम्॥

२स हि योधान्हतान्मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः।
अब्रवीत्त्वरितः सूतं रथो मे उपनीयताम्॥

३तस्य सूतस्तदा दिव्यमुपस्थाप्य महारथम्।
स्थितः स च महातेजा अध्यारोहत तं रथम्॥

४प्रासमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतः स्थितः।
येन संक्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यमिदमव्ययम्॥

५कालदण्डस्तु पार्श्वस्थो मूर्तिमानस्य चाभवत्।
यमप्रहरणं दिव्यं तेजसा ज्वलदग्निवत्॥

६तस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः।
पावकस्पर्शसंकाशः स्थितो मूर्तश्च मुद्गरः॥

७ततो लोकत्रयं क्षुब्धमकम्पन्त दिवौकसः।
कालं दृष्ट्वा तथा क्रुद्धं सर्वलोकभयावहम्॥

अगस्त्यः वदति — तस्य रावणस्य महानादं श्रुत्वा प्रभुः वैवस्वतः शत्रुं विजयिनं स्वबलस्य च संक्षयं मेने। सः योधान् हतान् मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः त्वरितः सूतम् अब्रवीत् — ‘मम रथः उपनीयताम्।’ तस्य सूतः तदा दिव्यं महारथम् उपस्थाप्य स्थितः; सः महातेजाः यमः तं रथम् अध्यारोहत। तस्य अग्रतः प्रासमुद्गरहस्तः मृत्युः स्थितः, येन इदम् अव्ययं सर्वं त्रैलोक्यं संक्षिप्यते। तस्य पार्श्वस्थः कालदण्डः मूर्तिमान् अभवत् — दिव्यं यमप्रहरणं, तेजसा ज्वलत् अग्निः इव। तस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः, पावकस्पर्शसंकाशः मुद्गरः च मूर्तिमान् स्थितः। ततः सर्वलोकभयावहं कालं तथा क्रुद्धं दृष्ट्वा लोकत्रयं क्षुब्धम्, दिवौकसः अकम्पन्त। अत्र यमस्य आयुधानि मूर्तिमन्ति — मृत्युः, कालदण्डः, कालपाशाः, मुद्गरः च सजीवाः इव तस्य सहचराः। एतेन कविः यमस्य अद्भुतं रूपं चित्रयति — सः केवलं योद्धा न, अपितु सर्वविनाशस्य साक्षात् रूपम्। ‘यस्य संक्षिप्यते सर्वम्’ इति मृत्योः परिचयः — सः प्रलयकाले सर्वं संहरति। देवानाम् अपि कम्पः — यमस्य कोपः सर्वेषां भयकारणम्। पूर्वसर्गे यमः शान्तः न्यायाधीशः इव वर्णितः, अत्र तु सः क्रुद्धः योद्धा — तस्य द्वे रूपे। ‘रथो मे उपनीयताम्’ इति वचनं संक्षिप्तं त्वरितं च — तस्य क्रोधस्य तीव्रतां सूचयति। रथस्य वर्णनं विना एव तस्य सहचराणां वर्णनं कविः करोति, येन भयानकता वर्धते। अस्य दृश्यस्य भयानकता रावणस्य दर्पं परीक्षते — अद्यावधि सः मानुषान् देवान् च अजयत्, किन्तु इदानीं साक्षात् मृत्युना सह युद्धम्। यमः स्वयं रणं याति, न तु दूतान् प्रेषयति — एतत् तस्य क्रोधस्य गाम्भीर्यं सूचयति।

Agastya continued. When the lord Vaivasvata heard Rāvaṇa's great roar, he knew that his enemy had won and his own army had been destroyed. Knowing his warriors slain, his eyes red with anger, he said at once to his charioteer, "Bring my chariot," words brief and hurried with the heat of his rage. His charioteer brought up his great divine chariot and stood ready, and Yama of great energy mounted it. Before him stood Death, dart and hammer in hand, Death who sweeps away this whole threefold world at the end of time. At his side stood the Rod of Time in bodily form, Yama's divine weapon, blazing like fire. On either side were set the Nooses of Time, which leave no gap for escape, and the hammer, whose touch is like fire, also stood there in bodily form. Seeing Time himself enraged, the terror of all the worlds, the three worlds were shaken and even the gods in heaven trembled. Yama's weapons stand beside him like living companions, and so the poet paints his awesome form: he is not merely a warrior but destruction itself. In the previous sarga Yama appeared as a calm judge; here he is a furious warrior, the two faces of one god. He goes to battle himself rather than sending messengers, which shows how grave his anger was. And this dreadful sight puts Rāvaṇa's pride to the test: until now he had beaten men and gods, but now he must fight Death in person.

२यमस्य रणागमनं, रावणमन्त्रिणां पलायनं, युद्धारम्भः

८ततस्त्वचोदयत्सूतस्तानश्वान्रुचिरप्रभान्।
प्रययौ भीमसंनादो यत्र रक्षःपतिः स्थितः॥

९मुहूर्तेन यमं ते तु हया हरिहयोपमाः।
प्रापयन्मनसस्तुल्या यत्र तत्प्रस्तुतं रणम्॥

१०दृष्ट्वा तथैव विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम्।
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सहसा विप्रदुद्रुवुः॥

११लघुसत्त्वतया ते हि नष्टसंज्ञा भयार्दिताः।
नेह योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा प्रययुर्दिशः॥

१२स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम्।
नाक्षुभ्यत दशग्रीवो न चापि भयमाविशत्॥

१३स तु रावणमासाद्य व्यसृजच्छक्तितोमरान्।
यमो मर्माणि संक्रुद्धो रावणस्य न्यकृन्तत॥

१४रावणस्तु ततः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह।
तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः॥

ततः सूतः रुचिरप्रभान् तान् अश्वान् अचोदयत्; सः भीमसंनादः रथः यत्र रक्षःपतिः स्थितः तत्र प्रययौ। हरिहयोपमाः मनसा तुल्याः ते हयाः मुहूर्तेन यमं यत्र तत् रणं प्रस्तुतं तत्र प्रापयन्। तथा विकृतं मृत्युसमन्वितं रथं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य सचिवाः सहसा विप्रदुद्रुवुः। ते लघुसत्त्वतया नष्टसंज्ञाः भयार्दिताः ‘इह योद्धुं समर्थाः न स्मः’ इति उक्त्वा दिशः प्रययुः। किन्तु दशग्रीवः लोकभयावहं तादृशं रथं दृष्ट्वा अपि न अक्षुभ्यत, भयं च न आविशत्। अत्र रावणस्य धैर्यं प्रशंसितम् — मन्त्रिणः पलायिताः, सः एकाकी तिष्ठति। ततः संक्रुद्धः यमः रावणम् आसाद्य शक्तितोमरान् व्यसृजत्, रावणस्य मर्माणि च न्यकृन्तत। रावणः स्वस्थः ततः शरवर्षं मुमोच, यथा अम्बुदः तोयवर्षं, तस्मिन् वैवस्वतरथे। यमस्य अश्वानां ‘मनसस्तुल्याः’ इति वर्णनं तेषां वेगं दर्शयति — यत्र मनः गच्छति तत्र ते क्षणेन। मन्त्रिणां पलायनं पूर्वसर्गस्य तेषां पराक्रमस्य विरुद्धम् — यमदूतैः सह ते युद्धवन्तः, किन्तु साक्षात् मृत्युं दृष्ट्वा तेषां धैर्यं नष्टम्। ‘लघुसत्त्वतया’ इति कारणं कविः ददाति — तेषां सत्त्वम् अल्पम्। रावणः तु वरबलात् निर्भयः, किन्तु तस्य धैर्यम् अपि स्वाभाविकम् इति कविः सूचयति। यमस्य प्रथमः प्रहारः मर्मस्थानेषु — सः अनुभवी योद्धा इव दुर्बलानि स्थानानि लक्ष्यीकरोति। रावणस्य प्रत्युत्तरं मेघवृष्टिवत् — निरन्तरं बाहुल्येन च। एवं द्वयोः समबलयोः युद्धम् आरब्धम्। अत्र कविः रावणस्य वीरतां न्यूनं न करोति — सः यमस्य रथं दृष्ट्वा अपि स्थिरः। एषा वीरता तस्य दुष्टस्वभावेन सह मिश्रिता — तस्य गुणाः दोषाः च उभे कथायाम् प्रदर्शिताः। मन्त्रिणां पलायनं तस्य एकाकित्वं दर्शयति।

The charioteer urged on the brilliant horses, and the chariot, roaring terribly, sped to where the lord of the rākṣasas stood. Those horses, like Indra's own and swift as thought, going wherever the mind goes, brought Yama in a moment to the battlefield. Seeing that dreadful chariot with Death riding in it, the rākṣasa lord's ministers suddenly fled. Having little courage, they lost their wits in terror and ran off in all directions, crying, "We cannot fight here." They had fought Yama's messengers bravely enough, but the sight of Death himself broke their nerve, and Rāvaṇa was left alone. But Daśagrīva, seeing that chariot, the terror of the worlds, was not shaken, and no fear entered him. His courage is praised: his ministers fled and he stood alone. His boon made him fearless, yet the poet suggests that his firmness was also his own nature. Yama came at Rāvaṇa and, in great anger, hurled javelins and lances and pierced him in his vital parts, like an experienced fighter aiming at the weak places. Rāvaṇa, steady, answered with a shower of arrows on Vaivasvata's chariot, relentless as a cloud pouring rain. So a battle of two evenly matched foes began. The poet does not belittle Rāvaṇa's bravery; it stands in his story beside his wickedness, for both his virtues and his faults are shown.

३सप्तरात्रं घोरं युद्धं, देवानाम् आगमनं, रावणस्य बाणवर्षः

१५ततो महाशक्तिशतैः पात्यमानैर्महोरसि।
नाशक्नोत्प्रतिकर्तुं स राक्षसः शल्यपीडितः॥

१६एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा।
सप्तरात्रं कृतः संख्ये विसंज्ञो विमुखो रिपुः॥

१७तदाऽऽसीत्तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः।
जयमाकांक्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः॥

१८ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्तद्रणाजिरे॥

१९संवर्त इव लोकानां युध्यतोरभवत्तदा।
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च॥

२०राक्षसेन्द्रोऽपि विस्फार्य चापमिन्द्राशनिप्रभम्।
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणांस्ततोऽसृजत्॥

२१मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरार्दयत्।
यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत्॥

ततः महोरसि पात्यमानैः महाशक्तिशतैः शल्यपीडितः सः राक्षसः प्रतिकर्तुं न अशक्नोत्। एवं नानाप्रहरणैः अमित्रकर्षिणा यमेन सप्तरात्रं संख्ये कृतः रिपुः विसंज्ञः विमुखः अभवत्। तदा जयम् आकाङ्क्षतोः समरेषु अनिवर्तिनोः यमराक्षसयोः द्वयोः तुमुलं युद्धम् आसीत्। वीर राम, ततः सगन्धर्वाः देवाः सिद्धाः परमर्षयः च प्रजापतिं पुरस्कृत्य तत् रणाजिरे समेताः। राक्षसानां मुख्यस्य प्रेतानाम् ईश्वरस्य च युध्यतोः तदा लोकानां संवर्तः इव अभवत् — प्रलयकालः इव। राक्षसेन्द्रः अपि इन्द्राशनिप्रभं चापं विस्फार्य आकाशं निरन्तरम् इव कुर्वन् ततः बाणान् असृजत्। सः चतुर्भिः विशिखैः मृत्युं, सप्तभिः सूतम् आर्दयत्, शतसहस्रेण बाणैः शीघ्रं यमस्य मर्मसु अताडयत्। सप्तरात्रं युद्धम् इति कालस्य दीर्घता युद्धस्य गौरवं दर्शयति — एतावत्कालं यमेन सह युद्धं कस्य अपि न अभवत्। रावणः क्षणं विसंज्ञः, क्षणं पुनः उत्थितः — एवं युद्धस्य उत्थानपतनानि। देवानां प्रेक्षकत्वेन आगमनं नारदस्य कौतूहलस्य इव — सर्वे अस्य अद्भुतस्य युद्धस्य साक्षिणः। प्रजापतेः उपस्थितिः अग्रे निर्णायकी भविष्यति — सः एव युद्धं निवर्तयिष्यति। ‘संवर्त इव लोकानाम्’ इति उपमा युद्धस्य प्रलयकारितां सूचयति। रावणस्य बाणानां लक्ष्यत्रयं ध्येयम् — मृत्युः, सूतः, यमः; सः सर्वान् एकदा एव प्रहरति। युद्धस्य वर्णने दिवारात्रयोः भेदः नास्ति — सप्त रात्रयः अविरतं युद्धम्। रावणस्य ‘विसंज्ञः विमुखः’ इति अवस्था तस्य प्रथमः वास्तविकः पराजयः इव, किन्तु सः पुनः उत्तिष्ठति। द्वयोः अपि ‘समरेष्वनिवर्तिनोः’ इति विशेषणं — उभौ अपि रणात् न निवर्तेते। मृत्योः सूतस्य च प्रहरणं रावणस्य धृष्टतां दर्शयति — सः मृत्युम् अपि बाणैः विध्यति। शतसहस्रबाणाः यमस्य मर्मसु — एषः अतिशयोक्तिः युद्धस्य तीव्रतां सूचयति।

Then, with hundreds of great javelins falling on his broad chest, the rākṣasa, tormented by the darts, could not strike back. So Yama, harrier of foes, fought him with many kinds of weapons for seven nights, until his enemy lay senseless and turned from the fight; it was, it seemed, Rāvaṇa's first real defeat, but he rose again. Then a tumultuous battle raged between the two, Yama and the rākṣasa, both eager for victory and neither ever turning back. Then, heroic Rāma, the gods with the gandharvas, the siddhas and the supreme seers, with Prajāpati at their head, gathered on that battlefield. As the chief of the rākṣasas and the lord of the dead fought on, it was like the dissolution of the worlds. The lord of the rākṣasas bent his bow, bright as Indra's thunderbolt, and loosed his arrows until the sky seemed filled without a gap. He struck Death with four arrows and the charioteer with seven, and swiftly struck Yama in his vital parts with a hundred thousand. The seven nights show how great the battle was, for no one had ever fought Yama so long, and the fighting did not pause between day and night. The gods came as spectators, as Nārada had in his curiosity, all of them witnesses of this wondrous fight, and Prajāpati's presence will prove decisive, for he is the one who will stop it. Rāvaṇa's three targets, Death, the charioteer and Yama, struck all at once, show his daring, for he wounds even Death with his arrows; and the hundred thousand arrows are an exaggeration that conveys the fury of the fight.

४यमस्य कोपपावकः, मृत्युकालयोः हर्षः, मृत्योः प्रार्थना

२२ततः क्रुद्धस्य वदनाद्यमस्य समजायत।
ज्वालामाली सनिश्वासः सधूमः कोपपावकः॥

२३तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसंनिधौ।
प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः॥

२४ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत।
मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम्॥

२५नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः।
हिरण्यकशिपुः श्रीमान्नमुचिः शम्बरस्तथा॥

२६निसन्दिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनोऽपि च।
शम्भुर्दैत्यो महाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च॥

२७राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः।
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्च ह्यप्सरोगणाः॥

२८युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा।
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा॥

२९एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः।
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः॥

३०मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम्।
नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति॥

३१बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः।
स दृष्टो न मया काल मुहूर्तमपि जीवति॥

ततः क्रुद्धस्य यमस्य वदनात् ज्वालामाली सनिश्वासः सधूमः कोपपावकः समजायत। तत् आश्चर्यं देवदानवसंनिधौ दृष्ट्वा सुसंरब्धौ मृत्युकालौ प्रहर्षितौ बभूवतुः — तयोः कर्मणः अवसरः आगतः इति। ततः क्रुद्धतरः मृत्युः वैवस्वतम् अभाषत — ‘मुञ्च मां, यावत् समरे इमं पापराक्षसं हन्मि। रक्षः, अद्य एषा मर्यादा न भवेत् — एषः मम निसर्गः। हिरण्यकशिपुः श्रीमान्, नमुचिः, शम्बरः, निसन्दिः, धूमकेतुः, वैरोचनः बलिः, शम्भुः दैत्यः, महाराजः वृत्रः, बाणः च; शास्त्रविदः राजर्षयः, गन्धर्वाः, महोरगाः, ऋषयः, पन्नगाः, दैत्याः, यक्षाः, अप्सरोगणाः च; महाराज, युगान्तपरिवर्ते समहार्णवा सपर्वतसरिद्द्रुमा पृथिवी अपि मया क्षयं नीता। एते अन्ये च बहवः बलवन्तः दुरासदाः मया दृष्टाः विनिपन्नाः — किम् उत अयं निशाचरः? धर्मज्ञ, साधु मां मुञ्च, यावत् एनं निहन्मि। मया दृष्टः कश्चित् बलवान् अपि न जीवति। काल, एतत् मम बलं न, किन्तु एषा निसर्गतः मर्यादा — मया दृष्टः मुहूर्तम् अपि न जीवति।’ मृत्योः वचने तस्य स्वभावस्य परिचयः — तस्य दृष्टिमात्रेण प्राणी मृतः। सः पूर्वं हतानां महतां नामानि गणयति — दैत्यराजाः, राजर्षयः, सम्पूर्णा पृथिवी च। एतस्य सूच्याः उद्देशः रावणस्य तुच्छत्वं दर्शयितुम् — ‘किमुत अयं निशाचरः?’ मृत्युः अत्र विनयं दर्शयति — सः स्वस्य बलस्य गर्वं न करोति, किन्तु ‘निसर्गः’ इति वदति; मारणं तस्य स्वभावः, न तु पराक्रमः। मृत्युकालयोः हर्षः विचित्रः — युद्धं तयोः उत्सवः इव। यमस्य मुखात् निर्गतः कोपाग्निः तस्य क्रोधस्य दृश्यं रूपम्। मृत्योः सूचीगतानि नामानि पुराणप्रसिद्धानि — हिरण्यकशिपुः नृसिंहेन हतः, वृत्रः इन्द्रेण, बलिः वामनेन बद्धः इत्यादि। मृत्योः कथने कालचक्रस्य चित्रम् अपि — युगान्ते समग्रा पृथिवी समुद्रैः पर्वतैः नदीभिः वृक्षैः सह तेन नाशिता। तस्य दृष्ट्या रावणः एकः सामान्यः प्राणी। ‘मर्यादा हि निसर्गतः’ इति वाक्यं द्विवारं प्रयुक्तम् (२५, ३१) — तस्य बलस्य आधारः नियमः एव, न तु पराक्रमः। मृत्युः यमस्य अनुमतिं याचते — सः स्वतन्त्रः न, किन्तु धर्मराजस्य अधीनः। एषः क्रमः यमलोकस्य व्यवस्थां दर्शयति। ‘धर्मज्ञ’ इति यमस्य सम्बोधनं तस्य न्यायशीलतां स्मारयति। मृत्युः यदि रावणं पश्येत् तर्हि सः म्रियेत — किन्तु वरस्य कारणात् एतत् अपि असम्भवम् इति अग्रे ब्रह्मा स्पष्टीकरिष्यति।

Then from the mouth of the enraged Yama was born a fire of wrath, wreathed in flames, hissing and smoking, his anger made visible. Seeing that wonder before the gods and dānavas, Death and Time, greatly roused, were delighted, for the moment for their own work had come; to them the battle was like a festival. Then Death, angrier still, said to Vaivasvata: "Release me, so that I may kill this wicked rākṣasa in battle. For this rākṣasa there shall be no exception to the law today; such is my nature. Glorious Hiraṇyakaśipu, Namuci, Śambara, Nisandi, Dhūmaketu, Bali son of Virocana, the daitya Śambhu, the great king Vṛtra and Bāṇa; royal seers learned in the scriptures, gandharvas and great serpents, seers, snakes, daityas, yakṣas and hosts of apsarases; and at the turning of the ages the earth itself with its great oceans, its mountains, rivers and trees, great king: all these and many others, mighty and hard to approach, perished once I had looked on them. What then of this night-ranger? Release me, knower of dharma, and I will kill him. No one, however strong, lives once I have looked on him. This is not my strength, Time; it is the law set by nature. Once I have seen him he will not live a moment." Death's words reveal his nature: a mere glance from him means death. He lists the great ones he has taken, demon kings, royal seers, the whole earth at the end of an age, many of them figures from the old stories, such as Hiraṇyakaśipu slain by Narasiṁha, Vṛtra by Indra, and Bali bound by the dwarf, and the list is meant to show how small Rāvaṇa is: "what then of this night-ranger?" Yet Death shows a kind of humility too: he claims no pride in his strength but calls killing his nature, a law and not a feat. He asks Yama's leave, for he is not free but subject to Dharmarāja, and so the order of Yama's world is shown, with Yama addressed as "knower of dharma" for his justice. If Death were to look on Rāvaṇa he should die; but because of the boon even that was impossible, as Brahmā will soon make clear.

५यमस्य स्वयं कालदण्डोद्यमनं, तस्य प्रभावः, सुराणां क्षोभः

३२तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान्।
अब्रवीत्तत्र तं मृत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम्॥

३३ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः।
कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना॥

३४यस्य पार्श्वेषु निहिताः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः।
पावकाशनिसंकाशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः॥

३५दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामपि कर्षति।
किं पुनः स्पृशमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः॥

३६स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम्।
तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणोऽस्फुरत्॥

३७ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात्त्रस्ता रणाजिरे।
सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम्॥

तस्य वचनं श्रुत्वा प्रतापवान् धर्मराजः तत्र तं मृत्युम् अब्रवीत् — ‘त्वं तिष्ठ; अहम् एव एनं निहन्मि।’ ततः संरक्तनयनः क्रुद्धः प्रभुः वैवस्वतः अमोघं कालदण्डं पाणिना तोलयामास। यस्य पार्श्वेषु कालपाशाः निहिताः प्रतिष्ठिताः, पावकाशनिसंकाशः मुद्गरः च मूर्तिमान् स्थितः। यः दर्शनात् एव प्राणिनां प्राणान् कर्षति, तस्य स्पृशमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः किं वक्तव्यम्? सः ज्वालापरिवारः दण्डः राक्षसं निर्दहन् इव, बलवता तेन यमेन स्पृष्टः सः महाप्रहरणः अस्फुरत्। ततः तस्मात् रणाजिरे सर्वे त्रस्ताः विदुद्रुवुः; दण्डोद्यतं यमं दृष्ट्वा सर्वे सुराः अपि क्षुभिताः। यमः मृत्युं निवार्य स्वयं दण्डं गृह्णाति — एषः निर्णयः तस्य क्रोधस्य पराकाष्ठां सूचयति। कालदण्डस्य वर्णनं भयानकम् — तस्य दर्शनम् एव मृत्युः, स्पर्शः किमुत। देवानाम् अपि पलायनं सूचयति यत् अयं दण्डः सर्वविनाशकः, न केवलं रावणस्य। अत्र युद्धस्य निर्णायकः क्षणः उपस्थितः — दण्डपाते रावणस्य मरणं निश्चितम्। कविः अत्र स्थगयति, येन पाठकस्य कौतूहलं वर्धते। ‘अमोघम्’ इति विशेषणं दण्डस्य अव्यर्थतां सूचयति — एतत् एव ब्रह्मणः चिन्तायाः कारणं भविष्यति। यमः मृत्योः याचनां न स्वीकरोति — सः स्वयम् एव शत्रुं हन्तुम् इच्छति। एषः तस्य स्वाभिमानः — तस्य सैन्यं नष्टं, अतः सः स्वयं प्रतिशोधं करिष्यति। दण्डस्य स्फुरणं तस्य जीवन्तत्वं सूचयति।

Hearing him, the mighty Dharmarāja said to Death, "Stay; I will kill him myself." Then the lord Vaivasvata, his eyes red with anger, raised in his hand the unfailing Rod of Time, with the Nooses of Time set at its sides and the hammer, like fire and thunderbolt, standing by in bodily form: the rod whose mere sight draws out the life of living beings, so what of one it touches or falls on? Wreathed in flames, as though it would burn the rākṣasa up, that great weapon flashed in the mighty god's grasp, like a living thing. Then everyone fled the battlefield in terror, and even the gods were shaken to see Yama with the rod raised. Yama's refusing Death and taking up the rod himself shows his anger at its height; his army had been destroyed, and in his pride he would take revenge in person. The rod is dreadful: to see it is death, let alone to be struck by it, and the flight even of the gods shows that it destroys everything, not Rāvaṇa alone. It is called unfailing, and that is exactly what will trouble Brahmā. This is the decisive moment of the battle, for if the rod falls, Rāvaṇa's death is certain; and the poet pauses here to heighten the suspense.

६पितामहस्य प्रादुर्भावः, वरसत्यत्वस्य रक्षायै दण्डनिवर्तनस्य याचना

३८तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम्।
यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत्॥

३९वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम।
न हन्तव्यस्त्वयैतेन दण्डेनैष निशाचरः॥

४०वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव।
स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः॥

४१यो हि मामनृतं कुर्याद्देवो वा मानुषोऽपि वा।
त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः॥

४२क्रुद्धेन विप्रमुक्तोऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये।
प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः॥

४३अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः॥

४४तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो रावणमूर्धनि।
नह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति॥

४५यदि ह्यस्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः।
म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतोऽनृतम्॥

४६तन्निवर्तय लङ्केशाद्दण्डमेतं समुद्यतम्।
सत्यं च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे॥

तस्मिन् यमे दण्डेन रावणं प्रहर्तुकामे पितामहः साक्षात् दर्शयित्वा इदम् अब्रवीत् — ‘महाबाहो वैवस्वत अमितविक्रम, त्वया अनेन दण्डेन एषः निशाचरः न हन्तव्यः। त्रिदशपुङ्गव, मया अस्मै वरः दत्तः खलु; यत् मया व्याहृतं वचः, तत् त्वया अनृतं न कार्यम्। यः हि माम् अनृतं कुर्यात् — देवः वा मानुषः वा — तेन त्रैलोक्यम् अनृतं कृतं स्यात्, न अत्र संशयः। क्रुद्धेन विप्रमुक्तः अयं रौद्रः लोकत्रयभयावहः दण्डः प्रियाप्रिये निर्विशेषं प्रजाः संहरते। अयम् अमितप्रभः कालदण्डः सर्वेषां प्राणिनाम् अमोघः; मया एव पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः सृष्टः। सौम्य, तत् एषः रावणमूर्धनि न पात्यः; अस्मिन् पतिते कश्चित् मुहूर्तम् अपि न जीवति। यदि अस्मिन् निपतिते एषः राक्षसः न म्रियेत, अथवा म्रियते, तदा उभयतः अनृतम्। तस्मात् लङ्केशात् समुद्यतम् एतं दण्डं निवर्तय; यदि लोकान् अवेक्षसे, अद्य मां सत्यं कुरुष्व।’ ब्रह्मणः तर्कः सूक्ष्मः — दण्डः अमोघः, वरः अपि सत्यः; द्वयोः विरोधे यदि दण्डः पतति, रावणः म्रियेत चेत् वरः असत्यः, न म्रियेत चेत् दण्डस्य अमोघत्वम् असत्यम्। अतः दण्डस्य अपातः एव एकः उपायः। अत्र सत्यस्य महिमा — ब्रह्मणः वचनं त्रैलोक्यस्य आधारः; तस्य भङ्गे सर्वलोकस्य सत्यं नश्यति। दण्डस्य निर्विशेषता अपि ध्येया — सः प्रियाप्रिये न भेदं करोति, सर्वान् संहरति। अतः तस्य प्रयोगः लोकानां नाशाय अपि स्यात्। ब्रह्मा यमं ‘त्रिदशपुङ्गव’ इति सम्मानयति, ‘सौम्य’ इति सान्त्वयति — तस्य आज्ञा विनयपूर्णा याचना एव। एतेन रावणस्य रक्षा ब्रह्मणः वरेण एव जाता; सः स्वबलेन न जितवान्। अत्र रामायणस्य मूलप्रश्नस्य उत्तरम् अपि गूढम् — रावणः देवैः अवध्यः, अतः मनुष्येण रामेण एव तस्य वधः सम्भवः। यमः अपि देवः, अतः सः रावणं हन्तुं न अर्हति। ब्रह्मणः वचनम् अनेन रामावतारस्य आवश्यकतां सूचयति। ‘मृत्युपुरस्कृतः’ इति पदेन दण्डस्य उत्पत्तिः अपि दर्शिता — ब्रह्मा एव तं मृत्युना सह सृष्टवान्। अतः दण्डः वरः च उभौ ब्रह्मणः सृष्टौ; तयोः विरोधं सः स्वयम् एव निवारयति।

As Yama was about to strike Rāvaṇa with the rod, the Grandsire appeared in person and said: "Vaivasvata, mighty-armed, of boundless valour, you must not kill this night-ranger with this rod. I have given him a boon, bull among the gods, and you must not make false the word I have spoken. Whoever makes me a liar, god or man, makes the three worlds false; there is no doubt of it. Once released in anger, this fearsome rod, the terror of the three worlds, destroys creatures without distinguishing friend from foe. This Rod of Time, of boundless splendour, unfailing against all living beings, I myself created long ago, with Death at its head. So it must not be brought down on Rāvaṇa's head, gentle one, for when it falls no one lives even a moment. If it falls and the rākṣasa does not die, or if Daśagrīva dies, then either way there is falsehood. So turn this raised rod away from the lord of Laṅkā, and if you care for the worlds, keep my word true today." Brahmā's reasoning is subtle. The rod never fails, and the boon is true; if the rod falls, then either Rāvaṇa dies and the boon is false, or he lives and the rod's unfailing power is false. So the only way is for the rod not to fall. Here the greatness of truth is shown: Brahmā's word is the foundation of the three worlds, and if it were broken the truth of all the worlds would perish. The rod, too, spares no one, friend or foe, so its use might destroy the worlds themselves. Brahmā honours Yama as "bull among the gods" and soothes him as "gentle one", so that his command is really a courteous request. Both the rod and the boon were Brahmā's own creations, and he himself resolves the conflict between them. So Rāvaṇa was saved by Brahmā's boon, not by his own strength. And the root question of the Rāmāyaṇa is quietly answered here: Rāvaṇa could not be killed by the gods, and Yama too is a god, so only a man, Rāma, could slay him. Brahmā's words point to why Rāma had to be born.

७यमस्य अन्तर्धानं, रावणस्य यमलोकात् निर्गमनं, देवानां स्वर्गगमनम्

४७एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा।
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान्॥

४८किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि।
न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं वरपुरस्कृतः॥

४९एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः।
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत॥

५०दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः।
आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात्॥

५१स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः॥

एवम् उक्तः धर्मात्मा यमः तदा प्रत्युवाच — ‘एषः दण्डः व्यावर्तितः; भवान् हि नः प्रभविष्णुः। किन्तु वरपुरस्कृतः अयं यदि मया हन्तुं न शक्यः, तर्हि इदानीं रणगतेन मया किं कर्तुं शक्यम्? तस्मात् अस्य रक्षसः दर्शनात् अहं प्रणश्यामि।’ इति उक्त्वा सः सरथः साश्वः तत्र एव अन्तरधीयत। दशग्रीवः तु तं जित्वा आत्मनः नाम विश्राव्य भूयः पुष्पकम् आरुह्य यमसादनात् निष्क्रान्तः। सः वैवस्वतः ब्रह्मपुरोगमैः देवैः सह हृष्टः त्रिदिवं जगाम, महामुनिः नारदः च। यमस्य धर्मात्मत्वं अत्र प्रकटितम् — सः ब्रह्मणः वचनं मानयति, स्वस्य क्रोधं निगृह्णाति। किन्तु सः रावणस्य पुरतः पराजितः इव न तिष्ठति, अपितु अन्तर्धानं करोति — एषः तस्य गौरवस्य रक्षणस्य उपायः। रावणः स्वस्य नाम विश्रावयति — सः यमस्य अपसरणं जयम् एव मन्यते, पूर्वम् इव। किन्तु पाठकः जानाति यत् तस्य रक्षा ब्रह्मवरात् एव। सर्गस्य अन्ते सर्वे प्रसन्नाः — यमः स्वस्य कर्तव्यं कृत्वा, ब्रह्मा स्ववरस्य रक्षया, नारदः च कौतूहलस्य पूर्त्या। ‘प्रणश्यामि’ इति पदं ‘अदृश्यः भवामि’ इति अर्थे — यमस्य नाशः न, किन्तु अन्तर्धानम्।

At this the righteous Yama replied: "There, the rod is withdrawn, for you are our master. But if he cannot be killed by me because he is protected by a boon, what can I do now in this battle? So I shall vanish from this rākṣasa's sight." With these words he disappeared on the spot, with his chariot and horses. Daśagrīva, thinking he had conquered him, proclaimed his own name, mounted Puṣpaka again and went out from Yama's abode. And Vaivasvata went joyfully to heaven with the gods led by Brahmā, and so did the great sage Nārada. Yama's righteousness shows here: he honours Brahmā's word and masters his own anger. But he does not stand before Rāvaṇa like a defeated foe; he vanishes, which is his way of keeping his dignity, for "vanish" here means to become invisible, not to perish. Rāvaṇa, as before, took the withdrawal for a victory and proclaimed his name, but the reader knows he was saved only by Brahmā's boon. At the end of the sarga all are content: Yama for having done his duty, Brahmā for having kept his boon true, and Nārada for having satisfied his curiosity.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
वैवस्वतः २२.१ विवस्वतः (सूर्यस्य) पुत्रः, यमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘विवस्वत्’ शब्दात् अण्-तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्रोधसंरक्तलोचनः २२.२ कोपेन रक्तनयनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधेन संरक्ते लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उपनीयताम् २२.२ आनीयताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति (‘मे उपनीयताम्’ इत्यत्र प्रगृह्यवत् असन्धिः मुद्रणे)
समासः
समासः नास्ति — उप + ‘नी’ धातुः
विभक्तिः
लोट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रासमुद्गरहस्तश्च २२.४ प्रासमुद्गरधारी
सन्धिः
प्रासमुद्गरहस्तः + च → विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्)
समासः
प्रासः मुद्गरः च हस्ते यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
संक्षिप्यते २२.४ संह्रियते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — सम् + ‘क्षिप्’ धातुः, कर्मणि
विभक्तिः
लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
ज्वलदग्निवत् २२.५ प्रज्वलितः अग्निः इव
सन्धिः
ज्वलत् + अग्निवत् → जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
ज्वलन् अग्निः — कर्मधारयः; तद्वत् — वतिप्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम्
निश्छिद्राः २२.६ छिद्ररहिताः
सन्धिः
निर् + छिद्राः → निश्छिद्राः — रेफस्य विसर्गः, ततः शकारः
समासः
निर्गतं छिद्रं येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्षुब्धमकम्पन्त २२.७ क्षोभितं, कम्पिताः अभवन्
सन्धिः
क्षुब्धम् + अकम्पन्त → मकारस्य अचि संयोगः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘क्षुब्धम्’ प्रथमा, नपुंसकम्; ‘अकम्पन्त’ लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
हरिहयोपमाः २२.९ इन्द्राश्वसदृशाः
सन्धिः
हय + उपमाः → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
हरेः (इन्द्रस्य) हयाः — षष्ठीतत्पुरुषः; ते उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
लघुसत्त्वतया २२.११ अल्पधैर्यत्वात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लघु सत्त्वं यस्य सः लघुसत्त्वः — बहुव्रीहिः; तस्य भावः — तल्-प्रत्ययः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नाक्षुभ्यत २२.१२ न क्षुब्धः अभवत्
सन्धिः
न + अक्षुभ्यत → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘क्षुभ्’ धातुः (दिवादिः)
विभक्तिः
लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
व्यसृजच्छक्तितोमरान् २२.१३ शक्तीः तोमरान् च अक्षिपत्
सन्धिः
व्यसृजत् + शक्ति → श्चुत्वं छत्वं च (त् + श् → च्छ्)
समासः
शक्तयः च तोमराः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
‘व्यसृजत्’ लङ्; ‘शक्तितोमरान्’ द्वितीया, बहुवचनम्
न्यकृन्तत २२.१३ अच्छिनत्
सन्धिः
नि + अकृन्तत → यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः
समासः नास्ति — नि + ‘कृत्’ धातुः (तुदादिः)
विभक्तिः
लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
यमेनामित्रकर्षिणा २२.१६ शत्रुपीडकेन यमेन
सन्धिः
यमेन + अमित्र → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अमित्रान् कर्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समरेष्वनिवर्तिनोः २२.१७ युद्धेषु अपराङ्मुखयोः
सन्धिः
समरेषु + अनिवर्तिनोः → यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः
न निवर्तिनौ अनिवर्तिनौ — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘समरेषु’ सप्तमी; ‘अनिवर्तिनोः’ षष्ठी, द्विवचनम्
इन्द्राशनिप्रभम् २२.२० वज्रवत् दीप्तम्
सन्धिः
इन्द्र + अशनि → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
इन्द्रस्य अशनिः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य प्रभा इव प्रभा यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सनिश्वासः २२.२२ श्वासयुक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निश्वासेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मृत्युकालौ २२.२३ मृत्युः कालः च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मृत्युः च कालः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
यावद्धन्मीमं २२.२४ यावत् एनं हन्मि
सन्धिः
यावत् + हन्मि → जश्त्वं, हकारस्य पूर्वसवर्णः (द्ध); हन्मि + इमम् → सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति — ‘हन्’ धातुः (अदादिः)
विभक्तिः
‘हन्मि’ लट्, उत्तमपुरुषः; ‘इमम्’ द्वितीया
निसर्गतः २२.२५ स्वभावतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘निसर्ग’ शब्दात् तसिल्
विभक्तिः
अव्ययम्
सपर्वतसरिद्द्रुमा २२.२८ पर्वतनदीवृक्षसहिता
सन्धिः
सरित् + द्रुम → जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
पर्वताः सरितः द्रुमाः च — द्वन्द्वः; तैः सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पृथिवी’ विशेषणम्)
किमुतायं २२.२९ किं पुनः अयम्
सन्धिः
किमुत + अयम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘किमुत’ अव्ययम्; ‘अयम्’ प्रथमा
मर्यादैषा २२.३१ एषा सीमा (नियमः)
सन्धिः
मर्यादा + एषा → वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कालदण्डममोघं २२.३३ अव्यर्थं कालदण्डम्
सन्धिः
कालदण्डम् + अमोघम् → मकारस्य अचि संयोगः
समासः
कालस्य दण्डः — षष्ठीतत्पुरुषः; न मोघः अमोघः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
पावकाशनिसंकाशो २२.३४ अग्निवज्रसदृशः
सन्धिः
पावक + अशनि → सवर्णदीर्घः; संकाशः + मुद्गरः → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः
पावकः च अशनिः च — द्वन्द्वः; ताभ्यां संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ज्वालापरिवारस्तु २२.३६ ज्वालाभिः परिवृतः
सन्धिः
ज्वालापरिवारः + तु → विसर्गस्य सकारः
समासः
ज्वालाः परिवारः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दण्डोद्यतं २२.३७ दण्डम् उत्थापितवन्तम्
सन्धिः
दण्ड + उद्यतम् → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उद्यतः दण्डः येन सः — बहुव्रीहिः (पूर्वनिपातः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दर्शयित्वेदमब्रवीत् २२.३८ आत्मानं प्रदर्श्य इदम् उक्तवान्
सन्धिः
दर्शयित्वा + इदम् → गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘दृश्’ णिजन्तात् क्त्वा
विभक्तिः
‘दर्शयित्वा’ क्त्वान्तम्; ‘अब्रवीत्’ लङ्
त्रिदशपुङ्गव २२.४० हे देवश्रेष्ठ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्रिदशेषु पुङ्गवः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
प्रियाप्रिये २२.४२ मित्रे शत्रौ च
सन्धिः
प्रिय + अप्रिये → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
प्रियं च अप्रियं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
तदाप्युभयतोऽनृतम् २२.४५ तदा अपि उभयथा असत्यम्
सन्धिः
तदा + अपि → सवर्णदीर्घः; अपि + उभयतः → यण्; उभयतः + अनृतम् → विसर्गस्य उत्वं, पूर्वरूपम्
समासः
न ऋतम् अनृतम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘उभयतः’ अव्ययम्; ‘अनृतम्’ प्रथमा
प्रभविष्णुर्हि २२.४७ प्रभुः एव
सन्धिः
प्रभविष्णुः + हि → विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति — प्र + ‘भू’ धातोः इष्णुच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत २२.४९ अश्वैः सह तत्र एव अदृश्यः अभवत्
सन्धिः
साश्वः + तत्र → विसर्गस्य सकारः; तत्र + एव → वृद्धिः; एव + अन्तरधीयत → सवर्णदीर्घः
समासः
अश्वैः सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘साश्वः’ प्रथमा; ‘अन्तरधीयत’ लङ्, कर्मकर्तरि