॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः २१

उत्तरकाण्डम् — एकविंशः सर्गः

रावणस्य यमलोकाक्रमणं यमसैनिकसंहारश्च

नारदेन यमाय वृत्तान्तकथनम्, पुष्पकस्य आगमनम्, नरकयातनानां पुण्यभोगानां च दर्शनम्, प्रेतानां मोचनम्, यमदूतैः सह युद्धम्, पुष्पकभङ्गः, पाशुपतास्त्रेण यमसैन्यस्य दाहः

नारदः लघुविक्रमः यमसदनं गत्वा अग्निपुरस्कृतं प्राणिनां कर्मानुसारं विधानं कुर्वन्तं यमं ददर्श, ‘दशग्रीवः त्वां वशं नेतुम् उपयाति’ इति च न्यवेदयत्। तदा एव उदितः अंशुमान् इव दीप्तं पुष्पकं दूरात् आगतम्। रावणः यमलोके पापिनः वध्यमानान् क्लिश्यमानान्, कृमिभिः सारमेयैः च भक्ष्यमाणान्, वैतरणीं तार्यमाणान्, तप्तवालुकासु असिपत्रवने रौरवे क्षारनद्यां क्षुरधारासु च पीड्यमानान्, क्षुधितान् तृषितान् च अपश्यत्; पुण्यकृतः च गृहेषु गीतवादित्रैः मोदमानान् ददर्श। सः पापकर्मभिः पीड्यमानान् प्रेतान् बलात् अमोचयत्। क्रुद्धाः प्रेतगोपाः यमयोधाः प्रासपरिघशूलैः पुष्पकं बभञ्जुः, किन्तु तत् ब्रह्मतेजसा अक्षयम् अभवत्। रावणस्य मन्त्रिणः यमसैन्यैः सह घोरं युद्धं चक्रुः; यमयोधाः रावणम् एव शूलवर्षैः जर्जरीकृत्य पुष्पकात् भूमौ पातयामासुः। लब्धसंज्ञः रावणः पाशुपतम् अस्त्रं सन्धाय मुमोच; तस्य तेजसा दग्धाः यमसैनिकाः माहेन्द्रध्वजाः इव पेतुः, रावणः च सचिवैः सह महानादं ननाद।

१नारदस्य यमलोकगमनं यमं प्रति वृत्तान्तनिवेदनं च

१एवं संचिन्त्य विप्रेन्द्रो जगाम लघुविक्रमः।
आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति॥

२अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम्।
विधानमनुतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम्॥

३स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम्।
अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः॥

४कच्चित्क्षेमं नु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति।
किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित॥

५अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः।
श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम्॥

६एष नाम्ना दशग्रीवः पितृराज निशाचरः।
उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम्॥

७एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो।
दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति॥

एवं सञ्चिन्त्य लघुविक्रमः विप्रेन्द्रः नारदः यथावृत्तं तत् आख्यातुं यमस्य सदनं प्रति जगाम। तत्र सः अग्निपुरस्कृतं देवं यमम् अपश्यत्, यः यस्य प्राणिनः यादृशं कर्म तादृशं विधानम् अनुतिष्ठति स्म। यमः अग्निं साक्षिणं कृत्वा प्राणिनां कर्मफलं निर्णयति — एषः तस्य धर्मराजत्वस्य परिचयः। यमः अपि तत्र प्राप्तं महर्षिं नारदं दृष्ट्वा धर्मतः अर्घ्यम् आवेद्य सुखम् आसीनं तम् अब्रवीत् — ‘देवर्षे, कच्चित् क्षेमम्? कच्चित् धर्मः न नश्यति? देवगन्धर्वसेवित, ते आगमनस्य किं कृत्यम्?’ यमस्य प्रश्नः धर्मस्य रक्षायाः चिन्तां दर्शयति — सः प्रथमं धर्मस्य कुशलं पृच्छति। तदा भगवान् ऋषिः नारदः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘श्रूयताम्, अभिधास्यामि; विधानं च विधीयताम्। पितृराज, एषः दशग्रीवः नाम निशाचरः सुदुर्जयं त्वां विक्रमैः वशं नेतुम् उपयाति। प्रभो, एतेन कारणेन अहं त्वरितः आगतः। किन्तु दण्डप्रहरणस्य तव अद्य किं नु भविष्यति?’ नारदस्य अन्तिमः प्रश्नः व्यङ्ग्यपूर्णः — कालदण्डधारिणः यमस्य किं भयम्? अथवा सः कौतूहलेन पृच्छति — अद्य किं भविष्यति इति। पूर्वसर्गे सः रावणं यमं प्रति प्रेरितवान्, अत्र यमं सावधानं करोति — उभयोः पक्षयोः सः सन्देशवाहकः। एषः तस्य स्वभावः — युद्धं प्रेरयति, किन्तु धर्मस्य पक्षं न त्यजति। यमस्य शान्तिः अपि ध्येया — सः अतिथिं सत्कृत्य एव वार्तां पृच्छति, न तु त्वरया। नारदः ‘विधानं विधीयताम्’ इति वदति — प्रतीकारस्य उपायः क्रियताम् इति। तस्य उपदेशः द्विधा — एकतः सूचना, अन्यतः सज्जतायाः प्रेरणा। यमः कालदण्डधारी इति नारदः स्मारयति, येन तस्य शक्तेः अपि स्मरणं भवति।

Having reflected thus, Nārada, chief of the brahmins, swift of step, went to Yama's abode to tell him what had happened. There he found the god Yama with Fire set before him as witness, meting out to every living being what its deeds deserved; this is Yama as Dharmarāja, judging the fruit of actions. When Yama saw the great seer arrive, he offered him water for a guest as dharma requires, and when Nārada was seated at ease, Yama said: "Is all well, divine seer? Is dharma not perishing? What brings you here, you whom gods and gandharvas honour?" Yama's first question is about dharma, which shows where his care lay, and his calm is notable too: he honours his guest before asking for news, without any hurry. Then the holy seer Nārada said: "Listen, and I will tell you; and let measures be taken. King of the ancestors, a night-ranger named Daśagrīva is coming to bring you under his power by force of arms, hard to conquer though you are. That is why I have come in haste, my lord. What will become of you today, you whose weapon is the rod?" This last question is either teasing, for what need the bearer of Death's rod fear, or plain curiosity about what the day would bring; it also reminds Yama of his own power. In the previous sarga Nārada urged Rāvaṇa on towards Yama; here he puts Yama on his guard, carrying word to both sides. That is his nature: he stirs up conflict, but never leaves the side of dharma. His "let measures be taken" is both a warning and a push to prepare a defence.

२पुष्पकस्य आगमनं यमलोकप्रकाशनं च

८एतस्मिन्नन्तरे दूरादंशुमन्तमिवोदितम्।
ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः॥

९तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः।
कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपमभ्यवर्तत॥

१०सोऽपश्यत्स महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः।
प्राणिनः सुकृतं चैव भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम्॥

एतस्मिन् अन्तरे दूरात् उदितम् अंशुमन्तम् इव दीप्तम् आयान्तं तस्य रक्षसः विमानं ददृशुः। महाबलः रावणः पुष्पकस्य प्रभया तं सर्वं देशं वितिमिरं कृत्वा समीपम् अभ्यवर्तत। यमलोकः अन्धकारमयः इति प्रसिद्धिः; तत्र पुष्पकस्य प्रकाशः प्रथमं समागतः — एतत् दृश्यं विचित्रम्। ततः सः महाबाहुः दशग्रीवः ततस्ततः प्राणिनः सुकृतं दुष्कृतं च भुञ्जानान् अपश्यत्। अत्र कविः कर्मफलस्य सिद्धान्तं साक्षात् दर्शयति — यमलोके सर्वे स्वकर्मणां फलम् एव अनुभवन्ति, न तु अन्यस्य। रावणस्य आगमनेन तस्य नियमस्य भङ्गः भविष्यति इति सूचना। सूर्यस्य उपमा पुष्पकस्य तेजः दर्शयति, किन्तु तत् तेजः यमलोकस्य शान्तिं भनक्ति। ‘ततस्ततः’ इति पदेन यमलोकस्य विस्तारः सूचितः।

Meanwhile they saw from afar the rākṣasa's aerial chariot approaching, blazing like the rising sun. Lighting up the whole region with the radiance of Puṣpaka and driving away its darkness, mighty Rāvaṇa drew near. Yama's world is known as a place of darkness, and the light of Puṣpaka breaking into it for the first time is a striking sight; the chariot's brilliance, like the sun's, shatters the stillness of that world. Then mighty-armed Daśagrīva saw living beings here and there experiencing the fruits of their good deeds and their evil ones. Here the poet shows the law of karma directly: in Yama's world all experience the fruit of their own deeds and no one else's. "Here and there" hints at how vast that world is, and Rāvaṇa's arrival foreshadows the breaking of its order.

३रावणेन नरकयातनानां पुण्यभोगानां च दर्शनम्

११अपश्यत्सैनिकांश्चास्य यमस्यानुचरैः सह।
यमस्य पुरुषैरुग्रैर्घोररूपैर्भयानकैः॥

१२ददर्श वध्यमानांश्च क्लिश्यमानांश्च देहिनः।
क्रोशतश्च महानादं तीव्रनिष्टनतत्परान्॥

१३कृमिभिर्भक्ष्यमाणांश्च सारमेयैश्च दारुणैः।
श्रोत्रायासकरा वाचो वदतश्च भयावहाः॥

१४संतार्यमाणान्वैतरणीं बहुशः शोणितोदकाम्।
वालुकासु च तप्तासु तप्यमानान्मुहुर्मुहुः॥

१५असिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान्।
रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि॥

१६पानीयं याचमानांश्च तृषितान्क्षुधितानपि।
शवभूतान्कृशान्दीनान्विवर्णान्मुक्तमूर्धजान्॥

१७मलपङ्कधरान्दीनान्रूक्षांश्च परिधावतः।
ददर्श रावणो मार्गे शतशोऽथ सहस्रशः॥

१८कांश्चिच्च गृहमुख्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः।
प्रमोदमानानद्राक्षीद्रावणः सुकृतैः स्वकैः॥

१९गोरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः।
गृहांश्च गृहदातारः स्वकर्मफलमश्नतः॥

२०सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिरलंकृतान्।
धार्मिकानपरांस्तत्र दीप्यमानान्स्वतेजसा॥

रावणः यमस्य सैनिकान् तस्य अनुचरैः घोररूपैः भयानकैः उग्रैः पुरुषैः सह अपश्यत्। सः वध्यमानान् क्लिश्यमानान् च देहिनः ददर्श, ये महानादं क्रोशन्तः तीव्रं निष्टनन्तः आसन्। केचित् कृमिभिः भक्ष्यमाणाः, केचित् दारुणैः सारमेयैः; ते श्रोत्रायासकराः भयावहाः वाचः वदन्ति स्म। केचित् शोणितोदकां वैतरणीं बहुशः सन्तार्यमाणाः, केचित् तप्तासु वालुकासु मुहुर्मुहुः तप्यमानाः। अधार्मिकाः असिपत्रवने भिद्यमानाः, रौरवे, क्षारनद्यां, क्षुरधारासु च पीड्यमानाः। केचित् तृषिताः क्षुधिताः पानीयं याचमानाः, शवभूताः कृशाः दीनाः विवर्णाः मुक्तमूर्धजाः, मलपङ्कधराः दीनाः रूक्षाः परिधावन्तः — एवं शतशः सहस्रशः प्राणिनः रावणः मार्गे ददर्श। अपरतः कांश्चित् पुण्यकृतः मुख्येषु गृहेषु गीतवादित्रनिःस्वनैः स्वकैः सुकृतैः प्रमोदमानान् अद्राक्षीत्। गोप्रदातारः गोरसं, अन्नदायिनः अन्नं, गृहदातारः गृहाणि — एवं स्वकर्मफलम् अश्नन्तः आसन्। अपरे धार्मिकाः सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिः अलंकृताः स्वतेजसा दीप्यमानाः आसन्। अत्र नरकस्य स्वर्गस्य च सम्पूर्णं चित्रं दत्तम् — यत् दत्तं तत् एव प्राप्यते, यत् कृतं तत् एव भुज्यते। दानस्य फलं समानरूपं — गोदाता गोरसं, अन्नदाता अन्नं लभते इति। एते श्लोकाः (११–२०) वुल्गेटस्य विशेषाः; समीक्षितसंस्करणे एतानि वर्णनानि न सन्ति। वैतरणी, असिपत्रवनं, रौरवः इत्यादयः नरकाः पुराणेषु प्रसिद्धाः। एतत् वर्णनं रावणस्य अग्रिमस्य कर्मणः पृष्ठभूमिः — सः पीडितान् दृष्ट्वा तान् मोचयितुम् इच्छति, यमस्य व्यवस्थां च भनक्ति। कविः अत्र पाठकाय अपि उपदेशं ददाति — कर्मणः फलं अवश्यं भोक्तव्यम्, इह वा परत्र वा। वर्णनस्य क्रमः ध्येयः — प्रथमं यमदूताः, ततः पीड्यमानाः पापिनः, ततः विविधाः नरकाः, अन्ते पुण्यवतां भोगाः। एषः क्रमः दुःखात् सुखं प्रति गच्छति, येन पाठकस्य मनसि धर्मस्य फलस्य स्पष्टं चित्रं भवति। पापिनां यातनाः विविधाः — कृमिदंशः, श्वदंशः, नदीतरणं, तप्तवालुका, असिच्छेदः, क्षारजलं, क्षुरधाराः, क्षुधा, तृषा च। प्रत्येका यातना किञ्चित् पापविशेषं सूचयति इति पुराणानि वदन्ति। पुण्यवतां भोगाः अपि त्रिविधाः — गोरसम्, अन्नं, गृहं च, यानि तैः दानरूपेण दत्तानि। एतेन दानस्य महिमा प्रकटितः। रावणः एतत् सर्वं मार्गे पश्यन् गच्छति — तस्य मनसि किं भवति इति कविः न वदति, किन्तु तस्य अनन्तरं कर्म तस्य भावं सूचयति। पुण्यवतां तेजः ‘स्वतेजसा दीप्यमानान्’ इति पदेन दर्शितम् — तेषां प्रकाशः तेषां कर्मणः एव।

He saw Yama's soldiers and his attendants, fierce men, terrible in form and frightening. He saw embodied beings being beaten and tormented, crying out loudly and wailing shrilly. Some were being devoured by worms, others by savage dogs, and they uttered frightful cries that hurt the ear. Some were made to cross the Vaitaraṇī, whose water is blood, again and again, and some were scorched over and over on burning sands. The wicked were being cut to pieces in the forest of sword-leaved trees, in the hell called Raurava, in the river of brine and on the edges of razors. Others, thirsty and hungry, begged for water: corpse-like, emaciated, wretched and pale, their hair dishevelled, covered in mud and filth, haggard, running about. Such beings Rāvaṇa saw on his way by hundreds and thousands. And elsewhere he saw some in fine houses, rejoicing to the sound of song and music in the fruit of their good deeds: givers of cows enjoying milk, givers of food enjoying food, givers of houses enjoying houses, each eating the fruit of his own deeds. Other righteous ones there were adorned with gold, gems and pearls and attended by young women, shining with their own splendour, a light that was the fruit of their deeds. Here is a full picture of hell and heaven: what is given is what is received, and what is done is what is reaped; the reward of a gift takes the form of the gift itself. The Vaitaraṇī, the forest of sword-leaves and Raurava are hells well known from the old stories. The description moves in order from Yama's messengers, to the tormented sinners, to the different hells, and finally to the pleasures of the righteous, from sorrow towards joy, so that the reader sees clearly the fruit of dharma. The torments are many, worms and dogs, the river, the burning sand, the sword-leaves, the brine, the razors, hunger and thirst, and the old stories say each answers to a particular sin; the rewards are milk, food and houses, the very things the righteous gave, which shows the greatness of giving. The poet is also teaching his reader: the fruit of one's deeds must be tasted, here or hereafter. He does not say what passed through Rāvaṇa's mind as he went, but his next act reveals it, for seeing the sufferers he resolves to set them free and break Yama's order.

४प्रेतानां मोचनं, प्रेतगोपानाम् आक्रमणं पुष्पकभङ्गश्च

२१ददर्श स महाबाहू रावणो राक्षसाधिपः।
ततस्तान्भिद्यमानांश्च कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः॥

२२रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद्बली।
प्राणिनो मोक्षितास्तेन दशग्रीवेण रक्षसा॥

२३सुखमापुर्मुहूर्तं ते ह्यतर्कितमचिन्तितम्।
प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन महीयसा॥

२४प्रेतगोपाः सुसंक्रुद्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन्।
ततो हलहलाशब्दः सर्वदिग्भ्यः समुत्थितः॥

२५धर्मराजस्य योधानां शूराणां सम्प्रधावताम्।
ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुसलैः शक्तितोमरैः॥

२६पुष्पकं समधर्षन्त शूराः शतसहस्रशः।
तस्यासनानि प्रासादान्वेदिकास्तोरणानि च॥

२७पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव।
देवनिष्ठानभूतं तद्विमानं पुष्पकं मृधे॥

२८भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा।
असंख्या सुमहत्यासीत्तस्य सेना महात्मनः॥

महाबाहुः राक्षसाधिपः रावणः एतान् दृष्ट्वा ततः स्वकैः दुष्कृतैः कर्मभिः भिद्यमानान् प्राणिनः विक्रमेण बलात् अमोचयत्; दशग्रीवेण तेन रक्षसा ते प्राणिनः मोक्षिताः। अत्र रावणस्य कर्म दयाजन्यं न, अपितु यमस्य अधिकारस्य अवमाननम् — सः यमस्य नियमं भङ्क्तुम् इच्छति। महीयसा राक्षसेन प्रेतेषु मुच्यमानेषु ते मुहूर्तम् अतर्कितम् अचिन्तितं सुखम् आपुः। किन्तु तत् सुखं क्षणिकम् — कर्मफलस्य नियमः अनतिक्रमणीयः। ततः सुसंक्रुद्धाः प्रेतगोपाः राक्षसेन्द्रम् अभिद्रवन्; सर्वदिग्भ्यः सम्प्रधावतां धर्मराजस्य शूराणां योधानां हलहलाशब्दः समुत्थितः। ते शूराः शतसहस्रशः प्रासैः परिघैः शूलैः मुसलैः शक्तितोमरैः पुष्पकं समधर्षन्त; तस्य आसनानि प्रासादान् वेदिकाः तोरणानि च मधुकराः इव शीघ्रं बभञ्जुः। मधुकराणाम् उपमा तेषां सङ्ख्यां वेगं च दर्शयति — यथा भ्रमराः पुष्पं परितः आवृण्वन्ति। किन्तु देवनिष्ठानभूतं तत् पुष्पकं विमानं मृधे भज्यमानम् अपि ब्रह्मतेजसा तथा एव अक्षयम् आसीत्। पुष्पकं ब्रह्मणा निर्मितं, अतः नाशरहितम्। तस्य महात्मनः यमस्य सेना असङ्ख्या सुमहती आसीत्, यत्र अग्रयातॄणां शूराणां शतानि सहस्राणि च आसन्। रावणस्य अस्य कर्मणः द्विविधा व्याख्या सम्भवति — केचित् तत्र करुणां पश्यन्ति, अन्ये यमस्य अपमानम्। मुद्रणस्य हिन्दीभाष्यं ‘पराक्रमद्वारा बलपूर्वक मुक्त कर दिया’ इति केवलं घटनां वदति। किन्तु प्रेतानां सुखम् ‘अतर्कितम्’ इति पदं सूचयति यत् तेषां मोक्षः धर्मानुसारी न, अपितु बलात्कारेण। अतः यमस्य योधाः क्रुद्धाः — तेषां स्वामिनः न्यायः भग्नः। युद्धस्य आरम्भः अत्र एव — प्रेतगोपानां कोलाहलः सर्वदिक्षु प्रसृतः। पुष्पकस्य भङ्गः अपि तस्य अक्षयत्वेन निष्फलः — एतत् पूर्वसर्गेषु वर्णितस्य तस्य दिव्यत्वस्य पुनः स्मरणम्। ब्रह्मणः तेजः अत्र अपि रावणस्य रक्षकम्, यथा तस्य वरः। यमस्य सेनायाः असङ्ख्यत्वं तस्य राज्यस्य विशालतां दर्शयति — सर्वेषां मृतानां स्वामी सः।

Mighty-armed Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, saw all this, and then, by his valour and by force, he set free those beings who were being torn apart for their own evil deeds. Released by Daśagrīva, the departed found for a moment a happiness they had never expected or imagined. That happiness was fleeting, for the law of the fruit of deeds cannot be overstepped. Some see compassion in what Rāvaṇa did, others an insult to Yama, but the word "unexpected" shows that the release was not according to dharma but by force: what Rāvaṇa wanted was to break Yama's rule and flout his authority. As the mighty rākṣasa went on releasing the departed, the guardians of the dead, furious, rushed at the lord of the rākṣasas, and an uproar rose from every quarter as Dharmarāja's warriors came running. Hundreds of thousands of those heroes assailed Puṣpaka with darts, iron clubs, spears, pestles, javelins and lances. Swarming like bees about a flower, they swiftly broke up its seats, its towers, its platforms and its arches. Yet that aerial chariot, the seat of the gods, though broken in battle, remained imperishable through the power of Brahmā who had made it; here too, as with his boon, Brahmā's power shielded Rāvaṇa. The army of great Yama was countless and immense, as befits the lord of all the dead. Yama's warriors were enraged because their master's justice had been broken, and with their clamour spreading in every direction the battle began.

५रावणमन्त्रिणां यमयोधैः सह युद्धं, रावणस्य जर्जरीकरणम्

२९शूराणामग्रयातॄणां सहस्राणि शतानि च।
ततो वृक्षैश्च शैलैश्च प्रासादानां शतैस्तथा॥

३०ततस्ते सचिवास्तस्य यथाकामं यथाबलम्।
अयुध्यन्त महावीराः स च राजा दशाननः॥

३१ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः।
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत्॥

३२अन्योन्यं ते महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्भृशम्।
यमस्य च महाबाहो रावणस्य च मन्त्रिणः॥

३३अमात्यांस्तांस्तु संत्यज्य यमयोधा महाबलाः।
तमेव चाभ्यधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम्॥

३४ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः।
फुल्लाशोक इवाभाति पुष्पके राक्षसाधिपः॥

ततः रावणस्य ते सचिवाः महावीराः यथाकामं यथाबलं वृक्षैः शैलैः शतैः प्रासादैः च अयुध्यन्त; सः राजा दशाननः च अयुध्यत। यमलोकस्य प्रासादाः एव तेषाम् आयुधानि अभवन् — एतेन युद्धस्य उग्रता सूचिता। शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ते राक्षसेन्द्रस्य अमात्याः महत् आयोधनं चक्रुः। महाबाहो राम, यमस्य रावणस्य च ते महाभागाः मन्त्रिणः अन्योन्यं प्रहरणैः भृशं जघ्नुः। ततः महाबलाः यमयोधाः तान् अमात्यान् सन्त्यज्य शूलवर्षैः दशाननम् एव अभ्यधावन्त। तेषां युद्धनीतिः चतुरा — सेनापतिः एव मुख्यः लक्ष्यः। ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैः जर्जरीकृतः राक्षसाधिपः पुष्पके फुल्लः अशोकः इव आबभौ। रक्ताक्तस्य रावणस्य फुल्लाशोकेन उपमा विचित्रा — अशोकस्य रक्तवर्णानि पुष्पाणि इव तस्य रक्तस्रावाः। अत्र प्रथमवारं रावणः स्वयं व्रणितः दृश्यते — यमयोधाः तं जर्जरीकर्तुं समर्थाः। मन्त्रिणां युद्धे वृक्षाः शैलाः प्रासादाः च आयुधानि — एषः राक्षसानां युद्धशैल्याः परिचयः, ये लब्धं सर्वम् आयुधं कुर्वन्ति। उभयोः पक्षयोः मन्त्रिणः ‘महाभागाः’ इति कविः वदति — शत्रवः अपि वीराः इति सम्मानः। रावणस्य प्रति शूलवर्षः यमयोधानां सङ्घटितं युद्धकौशलं दर्शयति। रावणः अत्र न पलायते, किन्तु पुष्पके एव तिष्ठन् प्रहारान् सहते। यमस्य मन्त्रिणः अपि रावणस्य मन्त्रिभिः तुल्यबलाः इति युद्धस्य दीर्घता सूचयति। अशोकोपमा अपि व्यङ्ग्यपूर्णा — ‘अशोकः’ इति नाम शोकरहितत्वं सूचयति, किन्तु रावणस्य अवस्था शोचनीया।

The army had hundreds and thousands of heroes in its van. Rāvaṇa's ministers, great heroes, fought it as they wished and as their strength allowed, with trees and rocks and hundreds of Yama's own mansions, for the rākṣasas make a weapon of whatever comes to hand, and the ten-faced king fought too. Their limbs smeared with blood and struck by every kind of weapon, the ministers of the rākṣasa lord fought a great battle. Yama's ministers and Rāvaṇa's struck one another hard with their weapons, mighty-armed Rāma; the poet calls both sides illustrious, honouring even the enemy as heroes, and their being evenly matched hints at how long the fight went on. Then Yama's mighty warriors left the ministers and rushed at the ten-faced one himself with showers of spears, a shrewd move, since the leader is the chief target. His limbs smeared with blood and battered by their blows, the lord of the rākṣasas stood on Puṣpaka looking like an aśoka tree in flower. The image is a strange one: his streaming blood is like the red blossoms of the aśoka. For the first time Rāvaṇa himself is seen wounded, for Yama's warriors were able to batter him. He did not flee but stood on Puṣpaka and bore their blows. And there is irony in the image too, for aśoka means "without sorrow", while Rāvaṇa's plight was a sorry one.

६रावणस्य अस्त्रवर्षः, यमयोधानां प्रत्याक्रमणं, पुष्पकात् भूमौ अवतरणम्

३५स तु शूलगदाप्रासाञ्छक्तितोमरसायकान्।
मुसलानि शिलावृक्षान्मुमोचास्त्रबलाद्बली॥

३६तरूणां च शिलानां च शस्त्राणां चातिदारुणम्।
यमसैन्येषु तद्वर्षं पपात धरणीतले॥

३७तांस्तु सर्वान्विनिर्भिद्य तदस्त्रमपहत्य च।
जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रशः॥

३८परिवार्य च तं सर्वे शैलं मेघोत्करा इव।
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासमपोथयन्॥

३९विमुक्तकवचः क्रुद्धः सिक्तः शोणितविस्रवैः।
ततः स पुष्पकं त्यक्त्वा पृथिव्यामवतिष्ठत॥

४०ततः स कार्मुकी बाणी समरे चाभिवर्धत।
लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः॥

सः बली अस्त्रबलात् शूलगदाप्रासान् शक्तितोमरसायकान् मुसलानि शिलावृक्षान् च मुमोच। तरूणां शिलानां शस्त्राणां च अतिदारुणं तत् वर्षं यमसैन्येषु धरणीतले पपात। किन्तु ते सर्वे यमयोधाः तान् सर्वान् विनिर्भिद्य तत् अस्त्रम् अपहत्य च एकं घोरं राक्षसं शतसहस्रशः जघ्नुः। मेघोत्कराः शैलम् इव ते सर्वे तं परिवार्य भिन्दिपालैः शूलैः च निरुच्छ्वासम् अपोथयन् — तस्य श्वासस्य अपि अवकाशं न ददुः। ततः विमुक्तकवचः क्रुद्धः शोणितविस्रवैः सिक्तः सः पुष्पकं त्यक्त्वा पृथिव्याम् अवतिष्ठत। ततः मुहूर्तेन लब्धसंज्ञः कार्मुकी बाणी सः समरे अभिवर्धत, क्रुद्धः अन्तकः इव तस्थौ। अत्र रावणस्य क्षणिकः पराजयः — कवचं भग्नं, विमानं त्यक्तम्; किन्तु सः संज्ञां लब्ध्वा पुनः उत्तिष्ठति। ‘यथान्तकः’ इति उपमा विचित्रा — यमलोके एव सः अन्तकः इव स्थितः। यमयोधानां सामर्थ्यं ध्येयम् — ते रावणस्य अस्त्राणि अपि निवारयन्ति, यत् पूर्वं कोऽपि न अकरोत्। ‘एकं घोरं राक्षसं शतसहस्रशः’ इति — एकस्य विरुद्धं लक्षाः। मेघैः परिवृतस्य शैलस्य उपमा रावणस्य स्थैर्यं यमयोधानां बाहुल्यं च युगपत् दर्शयति। कवचस्य नाशः पुष्पकस्य त्यागः च रावणस्य सङ्कटस्य पराकाष्ठा। किन्तु मुहूर्तेन एव सः संज्ञां लब्ध्वा पुनः सन्नद्धः — एषः तस्य दृढः स्वभावः। ‘कार्मुकी बाणी’ इति द्वे विशेषणे तस्य पुनः सज्जतां सूचयतः।

Then, by the power of his weapons, the mighty one hurled spears, maces, darts, javelins, lances and arrows, pestles, rocks and trees, and that most terrible shower of trees, rocks and weapons fell upon Yama's troops on the ground. But they shattered it all, warded off his weapons, and struck the dreadful rākṣasa, one against hundreds of thousands. They surrounded him on every side like masses of cloud around a mountain and pounded him with javelins and spears, leaving him no room even to breathe. His armour stripped away, enraged and drenched in streams of blood, he left Puṣpaka and stood on the ground. Then, recovering his senses in a moment, he took up his bow and arrows and rose again in the battle, standing there in his anger like the Destroyer himself. This is Rāvaṇa's moment of defeat: his armour broken and his chariot abandoned. The power of Yama's warriors is worth noting, for they turned aside even Rāvaṇa's weapons, which no one had done before. The image of clouds around a mountain shows at once Rāvaṇa's steadiness and the multitude of his foes. Yet in a moment he recovers and arms himself again, such is his stubborn nature; and it is strange that in Yama's own world he should stand like the Destroyer.

७पाशुपतास्त्रप्रयोगः, यमसैन्यस्य दाहः, रावणस्य सिंहनादः

४१ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं संधाय कार्मुके।
तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं व्यपकर्षत॥

४२आकर्णात्स विकृष्याथ चापमिन्द्रारिराहवे।
मुमोच तं शरं क्रुद्धस्त्रिपुरे शंकरो यथा॥

४३तस्य रूपं शरस्यासीत्सधूमज्वालमण्डलम्।
वनं दहिष्यतो घर्मे दावाग्नेरिव मूर्च्छतः॥

४४ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे।
मुक्तो गुल्मान्द्रुमांश्चापि भस्म कृत्वा प्रधावति॥

४५ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु।
रणे तस्मिन्निपतिता माहेन्द्रा इव केतवः॥

४६ततस्तु सचिवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः।
ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम्॥

ततः सः कार्मुके दिव्यं पाशुपतम् अस्त्रं सन्धाय ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति तान् उक्त्वा तत् चापं व्यपकर्षत। इन्द्रारिः सः आहवे आकर्णात् चापं विकृष्य क्रुद्धः तं शरं मुमोच, यथा त्रिपुरे शङ्करः। पाशुपतास्त्रं शिवस्य अस्त्रम्; त्रिपुरदाहस्य उपमा अतः सर्वथा उचिता। तस्य शरस्य रूपं सधूमज्वालमण्डलम् आसीत्, यथा घर्मे वनं दहिष्यतः दावाग्नेः मूर्च्छतः। ज्वालामाली सः शरः क्रव्यादैः अनुगतः रणे मुक्तः गुल्मान् द्रुमान् च भस्म कृत्वा प्रधावति स्म। क्रव्यादाः मांसभक्षकाः जन्तवः शरम् अनुगच्छन्ति — यत्र सः गच्छति तत्र मृतदेहाः भविष्यन्ति इति ज्ञात्वा। तस्य तेजसा दग्धाः वैवस्वतस्य सैन्याः तस्मिन् रणे माहेन्द्राः केतवः इव निपतिताः। इन्द्रध्वजस्य उत्सवान्ते तस्य पातनम् इव तेषां पतनम्। ततः भीमविक्रमः राक्षसः सचिवैः सार्धं मेदिनीं कम्पयन् इव सुमहानादं ननाद। सर्गस्य अन्ते रावणस्य विजयः इव दृश्यते, किन्तु यमः स्वयम् अद्यापि रणं न आगतः — तस्य आगमनम् अग्रिमे सर्गे। एवं कविः कथायाः तनावं वर्धयति। सैन्यस्य नाशः यमस्य क्रोधस्य कारणं भविष्यति। रावणः शिवभक्तः इति प्रसिद्धिः; तस्य पाशुपतास्त्रस्य प्राप्तिः अपि तेन सह सङ्गच्छते। अस्त्रस्य प्रभावः वनदाहेन उपमितः — सः केवलं शत्रून् न, अपितु गुल्मान् द्रुमान् अपि दहति। ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति वचनं योद्धुः आह्वानम्; रावणः पलायमानान् अपि रोधयति। यमसैन्यस्य नाशेन अग्रिमे सर्गे यमस्य स्वयं रणागमनस्य कारणं सिद्धम्।

Then he fitted the divine Pāśupata weapon to his bow and, crying to them, "Stand! Stand!", drew it back. Drawing the bow to his ear, the enemy of Indra loosed that arrow in his fury, as Śaṅkara loosed his at the Three Cities. The comparison is apt, for the Pāśupata is Śiva's own weapon, and Rāvaṇa's having it fits his fame as Śiva's devotee. The arrow took the form of a ring of smoke and flame, like a forest fire spreading in the hot season, about to burn up a forest. Garlanded with flames and followed by flesh-eating creatures, which knew that wherever it went there would be corpses, the arrow rushed across the battlefield, turning shrubs and trees to ashes. Burnt by its fiery power, the troops of Yama, son of Vivasvat, fell on the field like the banners of great Indra lowered at the end of his festival. Then the rākṣasa of terrible prowess and his ministers let out a mighty roar that seemed to make the earth tremble. The sarga ends in what looks like Rāvaṇa's victory, but Yama himself has not yet come to the field; his coming is told in the next sarga, and so the poet heightens the suspense. The destruction of his army is what will bring Yama out to fight in person.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
लघुविक्रमः २१.१ शीघ्रगामी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लघुः विक्रमः (गतिः) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
देवमग्निपुरस्कृतम् २१.२ अग्निं पुरतः स्थापितवन्तं देवम्
सन्धिः
देवम् + अग्नि → मकारस्य अचि संयोगः
समासः
अग्निः पुरस्कृतः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अर्घ्यमावेद्य २१.३ पूजाजलं निवेद्य
सन्धिः
अर्घ्यम् + आवेद्य → मकारस्य अचि संयोगः
समासः
समासः नास्ति — आ + ‘विद्’ णिजन्तात् ल्यप्
विभक्तिः
‘अर्घ्यम्’ द्वितीया; ‘आवेद्य’ ल्यबन्तम्
किमागमनकृत्यं २१.४ आगमनस्य किं प्रयोजनम्
सन्धिः
किम् + आगमन → मकारस्य अचि संयोगः
समासः
आगमनस्य कृत्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
श्रूयतामभिधास्यामि २१.५ श्रूयतां, कथयिष्यामि
सन्धिः
श्रूयताम् + अभिधास्यामि → मकारस्य अचि संयोगः
समासः
समासः नास्ति — अभि + ‘धा’ धातुः
विभक्तिः
‘श्रूयताम्’ कर्मणि लोट्; ‘अभिधास्यामि’ लृट्, उत्तमपुरुषः
दण्डप्रहरणस्याद्य २१.७ दण्डायुधस्य अद्य
सन्धिः
प्रहरणस्य + अद्य → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
दण्डः प्रहरणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘दण्डप्रहरणस्य’ षष्ठी, एकवचनम्; ‘अद्य’ अव्ययम्
अंशुमन्तमिवोदितम् २१.८ उदितं सूर्यम् इव
सन्धिः
अंशुमन्तम् + इव → संयोगः; इव + उदितम् → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अंशु’ शब्दात् मतुप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वितिमिरं २१.९ अन्धकाररहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतं तिमिरं यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
घोररूपैर्भयानकैः २१.११ भीषणाकारैः भयङ्करैः
सन्धिः
घोररूपैः + भयानकैः → विसर्गस्य रेफः
समासः
घोरं रूपं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
तीव्रनिष्टनतत्परान् २१.१२ उच्चैः आर्तनादं कुर्वतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तीव्रं निष्टनम् — कर्मधारयः; तस्मिन् तत्पराः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
श्रोत्रायासकरा २१.१३ कर्णपीडाकराः
सन्धिः
श्रोत्र + आयास → सवर्णदीर्घः; श्रोत्रायासकराः + वाचः → विसर्गलोपः (आकारात् परस्य, हशि)
समासः
श्रोत्रयोः आयासः — षष्ठीतत्पुरुषः; तं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाचः’ विशेषणम्)
शोणितोदकाम् २१.१४ रक्तजलाम्
सन्धिः
शोणित + उदकाम् → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शोणितम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
असिपत्रवने २१.१५ खड्गपत्रवृक्षाणां वने (नरकविशेषे)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
असयः इव पत्राणि येषां ते असिपत्राः — बहुव्रीहिः; तेषां वनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
मुक्तमूर्धजान् २१.१६ विकीर्णकेशान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुक्ताः मूर्धजाः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
गीतवादित्रनिःस्वनैः २१.१८ गानवाद्यध्वनिभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गीतानि च वादित्राणि च — द्वन्द्वः; तेषां निःस्वनाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
स्वकर्मफलमश्नतः २१.१९ स्वकर्मणां फलं भुञ्जानान्
सन्धिः
फलम् + अश्नतः → मकारस्य अचि संयोगः
समासः
स्वस्य कर्म — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य फलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘अश्नतः’ शत्रन्तं द्वितीया, बहुवचनम्
महाबाहू २१.२१ दीर्घभुजः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
महान्तौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
मुद्रणे ऊकारान्तं रूपम्; प्रथमा, एकवचनम् इति अन्वयः (‘रावणः’ विशेषणम्)
मोक्षितास्तेन २१.२२ तेन मुक्ताः
सन्धिः
मोक्षिताः + तेन → विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘मोक्ष्’ धातोः क्तः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
ह्यतर्कितमचिन्तितम् २१.२३ अप्रत्याशितम् अकल्पितं च
सन्धिः
हि + अतर्कितम् → यण्सन्धिः; अतर्कितम् + अचिन्तितम् → संयोगः
समासः
न तर्कितम् — नञ्तत्पुरुषः; न चिन्तितम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘सुखम्’ विशेषणम्)
प्रेतगोपाः २१.२४ प्रेतरक्षकाः, यमदूताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रेतान् गोपायन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
हलहलाशब्दः २१.२४ कोलाहलः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हलहला इति शब्दः — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वेदिकास्तोरणानि २१.२६ वेदीः बहिर्द्वाराणि च
सन्धिः
वेदिकाः + तोरणानि → विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘वेदिकाः’, ‘तोरणानि’ द्वितीया, बहुवचनम्
देवनिष्ठानभूतं २१.२७ देवानाम् अधिष्ठानस्वरूपम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
देवानां निष्ठानम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् भूतम् — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अग्रयातॄणां २१.२९ पुरोगामिनां
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अग्रे यान्ति इति अग्रयातारः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
शोणितदिग्धाङ्गाः २१.३१ रक्तलिप्तशरीराः
सन्धिः
दिग्ध + अङ्गाः → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शोणितेन दिग्धानि अङ्गानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
फुल्लाशोक २१.३४ पुष्पितः अशोकवृक्षः
सन्धिः
फुल्ल + अशोकः → सवर्णदीर्घः; अशोकः + इव → विसर्गलोपः
समासः
फुल्लः अशोकः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शूलगदाप्रासाञ्छक्तितोमरसायकान् २१.३५ शूलानि गदाः प्रासान् शक्तीः तोमरान् बाणान् च
सन्धिः
प्रासान् + शक्ति → नकारस्य ञकारः शकारस्य छकारः (श्चुत्वं, छत्वम्)
समासः
शूलाः गदाः प्रासाः च — द्वन्द्वः; शक्तयः तोमराः सायकाः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
निरुच्छ्वासमपोथयन् २१.३८ श्वासावकाशं विना अताडयन्
सन्धिः
निर् + उच्छ्वासम् → रेफस्य अचि संयोगः; उद् + श्वास → उच्छ्वास (श्चुत्वं, छत्वम्)
समासः
निर्गतः उच्छ्वासः यस्मात् — बहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणम्)
विभक्तिः
‘निरुच्छ्वासम्’ अव्ययवत्; ‘अपोथयन्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
शोणितविस्रवैः २१.३९ रक्तधाराभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोणितस्य विस्रवाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
चापमिन्द्रारिराहवे २१.४२ युद्धे इन्द्रशत्रुः धनुः
सन्धिः
इन्द्र + अरिः → सवर्णदीर्घः; इन्द्रारिः + आहवे → विसर्गस्य रेफः
समासः
इन्द्रस्य अरिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘चापम्’ द्वितीया; ‘इन्द्रारिः’ प्रथमा; ‘आहवे’ सप्तमी
क्रव्यादानुगतो २१.४४ मांसभक्षकैः अनुसृतः
सन्धिः
क्रव्याद + अनुगतः → सवर्णदीर्घः; अनुगतः + रणे → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः
क्रव्यम् अदन्ति इति क्रव्यादाः — उपपदतत्पुरुषः; तैः अनुगतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्