उत्तरकाण्डम् — विंशः सर्गः
मेघमध्ये नारदस्य दर्शनम्, मर्त्यलोकस्य क्लेशं विहाय यमं जेतुम् उपदेशः, रावणस्य प्रतिज्ञा, दक्षिणदिशि प्रस्थानम्, नारदस्य कौतूहलं विचारश्च
मर्त्यान् वित्रासयन् रावणः मेघमध्ये नारदं मुनिपुङ्गवम् आससाद। अभिवादनानन्तरं नारदः पुष्पके स्थितं तं वदति — ‘सौम्य, तव विक्रमैः प्रीतः अस्मि। किन्तु देवैः अवध्यः त्वं किमर्थं मृत्युवशं गतं मानुषं लोकं हंसि? एषः लोकः स्वयम् एव व्यसनैः जराव्याधिभिः क्षुत्पिपासाभिः मोहेन च क्लिश्यते; कः मतिमान् तं युद्धेन क्लेशयेत्? जितः एव सः। सर्वे एते यमसादनं गन्तारः; अतः यमं निगृह्णीष्व — तस्मिन् जिते सर्वं जितम्।’ रावणः ‘रसातलं गत्वा त्रैलोक्यं जित्वा अमृतार्थं समुद्रं मथिष्यामि’ इति वदति; नारदः ‘अयं मार्गः प्रेतराजपुरं याति’ इति सूचयति। रावणः हसित्वा ‘कृतम्; वैवस्वतवधोद्यतः दक्षिणाम् आशां गच्छामि, लोकपालान् चतुरः जेष्यामि’ इति प्रतिज्ञाय मन्त्रिभिः सह प्रययौ। नारदः ध्यानम् आस्थाय चिन्तयति — ‘यः सर्वेषां धाता विधाता साक्षी कालः, तं कथं राक्षसः जेष्यति? कौतूहलात् अहम् अपि यमसादनं यास्यामि, विमर्दं द्रष्टुम्।’
१ततो वित्रासयन्मर्त्यान्पृथिव्यां राक्षसाधिपः।
आससाद घने तस्मिन्नारदं मुनिपुङ्गवम्॥
२तस्याभिवादनं कृत्वा दशग्रीवो निशाचरः।
अब्रवीत्कुशलं पृष्ट्वा हेतुमागमनस्य च॥
३नारदस्तु महातेजा देवर्षिरमितप्रभः।
अब्रवीन्मेघपृष्ठस्थो रावणं पुष्पके स्थितम्॥
४राक्षसाधिपते सौम्य तिष्ठ विश्रवसः सुत।
प्रीतोऽस्म्यभिजनोपेत विक्रमैरूर्जितैस्तव॥
५विष्णुना दैत्यघातैश्च गन्धर्वोरगधर्षणैः।
त्वया समं विमर्दैश्च भृशं हि परितोषितः॥
अगस्त्यः वदति — ततः पृथिव्यां मर्त्यान् वित्रासयन् राक्षसाधिपः घने मेघमध्ये मुनिपुङ्गवं नारदम् आससाद। दशग्रीवः निशाचरः तस्य अभिवादनं कृत्वा कुशलं पृष्ट्वा आगमनस्य हेतुं च अब्रवीत्। रावणः अपि ऋषीणां प्रति शिष्टाचारं जानाति — नारदस्य प्रभावः सर्वत्र मान्यः। ततः मेघपृष्ठस्थः महातेजाः अमितप्रभः देवर्षिः नारदः पुष्पके स्थितं रावणम् अब्रवीत् — ‘राक्षसाधिपते सौम्य विश्रवसः सुत, तिष्ठ। अभिजनोपेत, तव ऊर्जितैः विक्रमैः प्रीतः अस्मि। विष्णुना कृतैः दैत्यघातैः, गन्धर्वोरगधर्षणैः च यथा अहं तुष्टः, तथा त्वया कृतैः विमर्दैः अपि भृशं परितोषितः।’ नारदस्य वचने गूढः अभिप्रायः — सः कलहप्रियः इति प्रसिद्धः; तस्य प्रशंसा रावणस्य अहंकारं वर्धयितुं, ततः तं नूतनं युद्धं प्रति प्रेरयितुम्। विष्णोः दैत्यवधेन सह रावणस्य विजयानां तुलना अपि व्यङ्ग्यपूर्णा — विष्णुः धर्मरक्षायै युध्यते, रावणः तु दर्पात्। ‘सौम्य’ इति सम्बोधनम् अपि सान्त्वनार्थम् — नारदः रावणं क्रुद्धं न कर्तुम् इच्छति। नारदः मेघपृष्ठे स्थितः, रावणः पुष्पके — द्वयोः अपि संवादः आकाशे एव जायते। एतत् दृश्यं कथायाः गतिं सूचयति — इतः परं रावणस्य विजययात्रा लोकपालानां लोकेषु, न तु पृथिव्याम्। मुनेः प्रशंसा रावणस्य कर्णयोः मधुरा, अतः सः तस्य उपदेशं श्रोतुं सज्जः भवति।
Agastya went on. As the lord of the rākṣasas moved over the earth terrifying mortals, he met Nārada, bull among sages, in the midst of the clouds. Daśagrīva the night-ranger saluted him, asked after his welfare and asked why he had come; even Rāvaṇa knew the courtesy due to seers, and Nārada's influence was respected everywhere. Then Nārada, the divine seer of great energy and boundless splendour, standing on the back of a cloud, spoke to Rāvaṇa, who stood in Puṣpaka: "Lord of the rākṣasas, gentle one, son of Viśravas, wait a moment. I am pleased with your mighty deeds of valour, you of noble birth. As I was well pleased with Viṣṇu when he slaughtered the daityas and crushed the gandharvas and serpents, so I am greatly pleased with you for your battles." There is a hidden purpose in Nārada's words. He is famous for his love of quarrels, and his praise is meant to swell Rāvaṇa's pride and then steer him towards a new fight. Comparing Rāvaṇa's conquests with Viṣṇu's slaying of the daityas is also ironic, for Viṣṇu fights to protect dharma and Rāvaṇa out of pride. He calls him "gentle one" to soothe him, since he has no wish to anger him. The whole conversation takes place in the sky, Nārada on a cloud and Rāvaṇa in Puṣpaka, and the scene points to where the story is heading: from now on Rāvaṇa's campaign moves from the earth to the worlds of the guardians. The sage's praise was sweet to Rāvaṇa's ears, and it made him ready to hear his advice.
६किंचिद्वक्ष्यामि तावत्तु श्रोतव्यं श्रोष्यसे यदि।
तन्मे निगदतस्तात समाधिं श्रवणे कुरु॥
७किमयं वध्यते तात त्वयावध्येन दैवतैः।
हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः॥
८देवदानवदैत्यानां यक्षगन्धर्वरक्षसाम्।
अवध्येन त्वया लोकः क्लेष्टुं योग्यो न मानुषः॥
९नित्यं श्रेयसि सम्मूढं महद्भिर्व्यसनैर्वृतम्।
हन्यात्कस्तादृशं लोकं जराव्याधिशतैर्युतम्॥
१०तैस्तैरनिष्टोपगमैरजस्रं यत्र कुत्र कः।
मतिमान्मानुषे लोके युद्धेन प्रणयी भवेत्॥
११क्षीयमाणं दैवहतं क्षुत्पिपासाजरादिभिः।
विषादशोकसम्मूढं लोकं त्वं क्षपयस्व मा॥
१२पश्य तावन्महाबाहो राक्षसेश्वर मानुषम्।
मूढमेवं विचित्रार्थं यस्य न ज्ञायते गतिः॥
१३क्वचिद्वादित्रनृत्यादि सेव्यते मुदितैर्जनैः।
रुद्यते चापरैरार्तैर्धाराश्रुनयनाननैः॥
१४मातापितृसुतस्नेहभार्याबन्धुमनोरमैः।
मोहितोऽयं जनो ध्वस्तः क्लेशं स्वं नावबुध्यते॥
१५तत्किमेवं परिक्लिश्य लोकं मोहनिराकृतम्।
जित एव त्वया सौम्य मर्त्यलोको न संशयः॥
नारदः वदति — ‘किञ्चित् वक्ष्यामि; तत् श्रोतव्यं, यदि श्रोष्यसे। तात, निगदतः मम वचनं श्रोतुं समाधिं कुरु। तात, दैवतैः अवध्येन त्वया अयं लोकः किमर्थं वध्यते? यदा अयं लोकः मृत्युवशं गतः, तदा हतः एव। देवदानवदैत्यानां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् अवध्येन त्वया मानुषः लोकः क्लेष्टुं योग्यः न। नित्यं श्रेयसि सम्मूढं, महद्भिः व्यसनैः वृतं, जराव्याधिशतैः युक्तं तादृशं लोकं कः हन्यात्? यत्र कुत्र तैः तैः अनिष्टोपगमैः अजस्रं पीडिते मानुषे लोके कः मतिमान् युद्धेन प्रणयी भवेत्? दैवहतं क्षुत्पिपासाजरादिभिः क्षीयमाणं विषादशोकसम्मूढं लोकं त्वं मा क्षपयस्व। महाबाहो राक्षसेश्वर, पश्य तावत् — अयं मानुषः लोकः मूढः एवं विचित्रार्थः, यस्य गतिः न ज्ञायते। क्वचित् मुदितैः जनैः वादित्रनृत्यादि सेव्यते, अपरैः आर्तैः धाराश्रुनयनाननैः रुद्यते। मातापितृसुतस्नेहैः भार्याबन्धुमनोरमैः मोहितः अयं जनः ध्वस्तः स्वं क्लेशं न अवबुध्यते। तत् एवं मोहनिराकृतं लोकं परिक्लिश्य किम्? सौम्य, त्वया मर्त्यलोकः जितः एव, न संशयः।’ अत्र नारदस्य उपदेशे संसारस्य दुःखस्वभावस्य वर्णनम् — जरा, व्याधिः, क्षुधा, शोकः, मोहः च मनुष्यान् निरन्तरं पीडयन्ति। सुखदुःखयोः मिश्रणम् अपि दर्शितम् — एकत्र नृत्यं, अन्यत्र रोदनम्। स्नेहबन्धाः एव मनुष्यस्य मोहस्य कारणम्, येन सः स्वस्य दुःखम् अपि न जानाति। अस्मात् तर्कात् नारदः निष्कर्षं वदति — यः स्वयम् एव नश्यति, तस्य वधे शौर्यं नास्ति। एषः उपदेशः करुणापूर्णः इव प्रतीयते, किन्तु तस्य लक्ष्यं रावणं मर्त्यलोकात् दूरं यमं प्रति नेतुम्। वस्तुतः नारदः मानवानां रक्षणं कुर्वन् रावणस्य विनाशस्य मार्गम् अपि उद्घाटयति। ‘मा क्षपयस्व’ इति स्पष्टः निषेधः — एतत् एव उपदेशस्य केन्द्रम्। मर्त्यलोकः दुःखपूर्णः, अतः तस्य वधः पौरुषं न, अपितु दुर्बलस्य पीडनम् इति नारदस्य तात्पर्यम्। नारदस्य वाक्येषु वैराग्यस्य स्वरः स्पष्टः — संसारः स्वप्नवत् अनित्यः, तत्र युद्धेन कीर्तिः न लभ्यते। ‘हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः’ इति वाक्यं सर्वस्य उपदेशस्य सूत्रम् — यः मृत्योः अधीनः सः पूर्वम् एव मृतः इव। अस्य तर्कस्य स्वाभाविकः निष्कर्षः — मृत्योः स्वामी यमः एव वास्तविकः प्रतिद्वन्द्वी। एवं नारदः चतुरतया रावणस्य दृष्टिं मानुषात् यमं प्रति नयति। ‘श्रोष्यसे यदि’ इति सशङ्कं वचनं रावणस्य स्वभावं जानतः मुनेः सावधानतां दर्शयति।
Nārada said: "I will tell you something, then, which you should hear, if you will listen. Give your attention, dear one, to what I say. Why do you, whom the gods cannot slay, go on slaying this world? This world is already slain, for it has fallen under the sway of death. You cannot be killed by gods, dānavas, daityas, yakṣas, gandharvas or rākṣasas; you ought not to torment the world of men. It is always confused about its own good, beset by great calamities, afflicted by old age and a hundred diseases; who would kill such a world? Everywhere it is assailed without end by one misfortune after another; what wise man would take pleasure in making war on the human world? Do not destroy a world already struck down by fate, wasting away with hunger, thirst and old age, and dazed by despair and grief. Look, mighty-armed lord of the rākṣasas, at this human world, so deluded and pulled so many ways that no one can tell where it is going. In one place happy people enjoy music and dance; in another, people weep in distress, their faces streaming with tears. Deluded by love for mother, father and son and by the charms of wife and kin, these people are ruined and do not even see their own suffering. What is the use of tormenting a world so undone by delusion? You have conquered the world of mortals already, gentle one, there is no doubt of it." Nārada describes the sorrowful nature of worldly life: old age, disease, hunger, grief and delusion torment people without end, and joy and sorrow are mixed together, dancing in one place and weeping in another. The bonds of affection are the root of human delusion, which keeps a man from seeing even his own pain. From this he concludes that there is no heroism in killing those who are perishing anyway: to destroy a suffering world is not valour but the oppression of the weak, and "do not destroy it" is the heart of his counsel. There is a note of renunciation in his words, that the world is fleeting as a dream and no fame is to be won by war on it. The key sentence is "this world is already slain, for it has fallen under the sway of death": whoever is subject to death is as good as dead already. The natural conclusion is that death's master, Yama, is the real opponent. The advice sounds full of compassion, and it does protect mankind, but its aim is to draw Rāvaṇa away from the mortal world towards Yama, so that Nārada, in shielding men, also opens the road to Rāvaṇa's undoing. His cautious "if you will listen" shows he knew Rāvaṇa's temper.
१६अवश्यमेभिः सर्वैश्च गन्तव्यं यमसादनम्।
तन्निगृह्णीष्व पौलस्त्य यमं परपुरंजय॥
१७तस्मिञ्जिते जितं सर्वं भवत्येव न संशयः।
एवमुक्तस्तु लङ्केशो दीप्यमानं स्वतेजसा॥
१८अब्रवीन्नारदं तत्र सम्प्रहस्याभिवाद्य च।
महर्षे देवगन्धर्वविहार समरप्रिय॥
१९अहं समुद्यतो गन्तुं विजयार्थं रसातलम्।
ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान्सुरान्वशे॥
२०समुद्रममृतार्थं च मथिष्यामि रसालयम्।
अथाब्रवीद्दशग्रीवं नारदो भगवानृषिः॥
नारदः उपसंहरति — ‘एभिः सर्वैः अवश्यं यमसादनं गन्तव्यम्। पौलस्त्य परपुरञ्जय, तस्मात् यमं निगृह्णीष्व; तस्मिन् जिते सर्वं जितं भवति एव, न संशयः।’ अयं तर्कः कौशलपूर्णः — सर्वे प्राणिनः अन्ते यमस्य वशं गच्छन्ति, अतः यमस्य विजेता सर्वेषां विजेता। एवम् उक्तः स्वतेजसा दीप्यमानः लङ्केशः नारदम् अभिवाद्य सम्प्रहस्य तत्र अब्रवीत् — ‘देवगन्धर्वविहार समरप्रिय महर्षे, अहं विजयार्थं रसातलं गन्तुं समुद्यतः। ततः लोकत्रयं जित्वा नागान् सुरान् च वशे स्थाप्य अमृतार्थं रसालयं समुद्रं मथिष्यामि।’ ‘समरप्रिय’ इति सम्बोधनं नारदस्य स्वभावं सूचयति — सः युद्धदर्शनप्रियः। रावणस्य योजना महती — रसातलस्य विजयः, त्रैलोक्यस्य वशीकरणं, अमृतस्य प्राप्तिः च। अमृतमन्थनस्य तस्य इच्छा देवानाम् अमृतप्राप्तेः अनुकरणम्, येन सः अपि अमरः भवेत्। रावणः नारदस्य वचनं सम्पूर्णं न स्वीकरोति; सः स्वस्य पूर्वनिश्चितां योजनां वदति। किन्तु तस्य योजनायाम् अपि यमस्य विजयः अन्तर्भवति, यतः रसातलस्य मार्गः यमपुरेण एव। तस्य हासः नारदस्य उपदेशस्य लघुतां मन्यमानस्य इव। ‘देवगन्धर्वविहार’ इति सम्बोधनेन रावणः नारदस्य सर्वत्र सञ्चारं स्मरति — सः देवलोकेषु अपि स्वच्छन्दः विचरति। एतानि विशेषणानि रावणस्य कूटबुद्धिम् अपि सूचयन्ति — सः मुनेः प्रियं वदति।
Nārada concluded: "All these must certainly go to the abode of Yama. So subdue Yama, son of Pulastya, conqueror of enemy cities. When he is conquered, everything is conquered, without a doubt." The argument is clever: every living thing ends up under Yama's rule, so the conqueror of Yama is the conqueror of all. At these words the lord of Laṅkā, blazing with his own energy, saluted Nārada, burst out laughing and said: "Great seer, you who roam among gods and gandharvas and delight in battle, I am setting out to conquer Rasātala. Then, having conquered the three worlds and brought the serpents and gods under my control, I shall churn the ocean, the home of nectar, for the sake of the nectar." Calling Nārada one who delights in battle points to his nature, for he loves to watch a fight, and "you who roam among gods and gandharvas" recalls how freely he moves even through the worlds of the gods; with such flattering words Rāvaṇa says what the sage would like to hear. Rāvaṇa does not simply accept Nārada's counsel; he announces his own plan, and it is a vast one: the conquest of Rasātala, the subjugation of the three worlds, and the winning of the nectar. His wish to churn the ocean imitates the gods' winning of the nectar, so that he too might become immortal. His laughter suggests he thought little of Nārada's advice; yet his own plan would lead him to Yama after all, since the road to Rasātala passes by Yama's city.
२१क्व खल्विदानीं मार्गेण त्वयेहान्येन गम्यते।
अयं खलु सुदुर्गम्यः प्रेतराजपुरं प्रति॥
२२मार्गो गच्छति दुर्धर्ष यमस्यामित्रकर्शन।
स तु शारदमेघाभं हासं मुक्त्वा दशाननः॥
२३उवाच कृतमित्येव वचनं चेदमब्रवीत्।
तस्मादेवमहं ब्रह्मन्वैवस्वतवधोद्यतः॥
२४गच्छामि दक्षिणामाशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः।
मया हि भगवन्क्रोधात्प्रतिज्ञातं रणार्थिना॥
२५अवजेष्यामि चतुरो लोकपालानिति प्रभो।
तदिह प्रस्थितोऽहं वै पितृराजपुरं प्रति॥
२६प्राणिसंक्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना।
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तमभिवाद्य च॥
२७प्रययौ दक्षिणामाशां प्रविष्टः सह मन्त्रिभिः।
नारदस्तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानमास्थितः॥
अथ भगवान् ऋषिः नारदः दशग्रीवम् अब्रवीत् — ‘इदानीं त्वया इह अन्येन मार्गेण क्व गम्यते? दुर्धर्ष अमित्रकर्शन, अयं खलु सुदुर्गमः मार्गः प्रेतराजपुरं प्रति यमस्य गच्छति।’ नारदः सूक्ष्मं सूचयति — रसातलस्य मार्गः यमपुरेण एव गच्छति। सः दशाननः शारदमेघाभं हासं मुक्त्वा ‘कृतम्’ इति उवाच, इदं च वचनम् अब्रवीत् — ‘ब्रह्मन्, तस्मात् अहं वैवस्वतवधोद्यतः यत्र सूर्यात्मजः नृपः यमः तां दक्षिणाम् आशां गच्छामि। भगवन्, रणार्थिना मया क्रोधात् प्रतिज्ञातम् — चतुरः लोकपालान् अवजेष्यामि इति। प्रभो, तत् इह पितृराजपुरं प्रति प्रस्थितः अहम्; प्राणिसंक्लेशकर्तारं यमं मृत्युना योजयिष्यामि।’ एवम् उक्त्वा दशग्रीवः तं मुनिम् अभिवाद्य मन्त्रिभिः सह दक्षिणाम् आशां प्रविष्टः प्रययौ। रावणस्य वचने विरोधाभासः — यः स्वयं प्राणिनां क्लेशकर्ता सः यमं ‘प्राणिसंक्लेशकर्तारं’ इति निन्दति। ‘मृत्युना योजयिष्यामि’ इति वचनं विचित्रम् — मृत्योः स्वामिनं मृत्युना हन्तुम् इच्छा। शारदमेघस्य उपमा तस्य हासस्य शुभ्रतां गम्भीरतां च सूचयति। ‘कृतम्’ इति एकेन पदेन सः नारदस्य सूचनां स्वीकरोति, निश्चयं च घोषयति। लोकपालविजयस्य प्रतिज्ञा पूर्वं कुबेरविजयेन आरब्धा, इदानीं यमः द्वितीयः लक्ष्यः, अग्रे वरुणः इन्द्रः च। ‘यत्र सूर्यात्मजः नृपः’ इति पदेन यमस्य राजत्वं स्वीकृतम्; रावणः तं राजानम् इव जेतुं गच्छति। यमस्य नगरं दक्षिणस्यां दिशि इति पुराणप्रसिद्धिः अत्र अनुसृता। मन्त्रिभिः सह प्रयाणं तस्य राजोचितं वैभवं दर्शयति — सः एकाकी न, किन्तु सेनया सह। रावणस्य प्रतिज्ञा क्रोधात् कृता इति तेन एव स्वीकृतम् — ‘क्रोधात् प्रतिज्ञातम्’; अतः तस्य कर्मणां मूलं विवेकः न, अपितु क्रोधः। एतत् तस्य पतनस्य अपि कारणं भविष्यति।
Then the holy seer Nārada said to Daśagrīva: "Why are you going by this other way now? This road, so hard to travel, leads to the city of the king of the dead. It goes to Yama, you invincible harrier of foes." Nārada is quietly pointing out that the way to Rasātala runs past Yama's city. The ten-faced one laughed a laugh like an autumn cloud and said, "Then it is settled," and went on: "So, brahmin, I go to the southern quarter, where the king who is the son of the Sun dwells, intent on slaying Yama, son of Vivasvat. For, holy one, in my eagerness for battle I have vowed in anger to conquer the four guardians of the world. So, my lord, I have set out for the city of the king of the ancestors. Yama, who torments all living beings, I shall unite with death." Having said this, Daśagrīva saluted the sage and set out with his ministers into the southern quarter. With the single word "settled" he took Nārada's hint and declared his resolve. The vow to conquer the guardians of the world had begun with his victory over Kubera; now Yama was the second target, and Varuṇa and Indra would follow. The southern quarter is where the old stories place Yama's city, and in calling him the king who is the son of the Sun Rāvaṇa acknowledges his royalty and goes to conquer him as one king another. He went with his ministers, in royal state, not alone. There is a contradiction in his words: he, who torments all beings, condemns Yama as the tormentor of beings; and his wish to "unite with death" the very lord of death is strange indeed. He himself admits his vow was made in anger, so the root of his deeds was anger, not judgement, and that would also be the cause of his fall.
२८चिन्तयामास विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः।
येन लोकास्त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः॥
२९क्षीणे चायुषि धर्मेण स कालो जेष्यते कथम्।
स्वदत्तकृतसाक्षी यो द्वितीय इव पावकः॥
३०लब्धसंज्ञा विचेष्टन्ते लोका यस्य महात्मनः।
यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः॥
३१तं कथं राक्षसेन्द्रोऽसौ स्वयमेव गमिष्यति।
यो विधाता च धाता च सुकृतं दुष्कृतं तथा॥
३२त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं विजयिष्यते।
अपरं किं तु कृत्वैवं विधानं संविधास्यति॥
३३कौतूहलं समुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम्।
विमर्दं द्रष्टुमनयोर्यमराक्षसयोः स्वयम्॥
रावणे गते महातेजाः नारदः मुहूर्तं ध्यानम् आस्थितः विधूमः पावकः इव विप्रेन्द्रः चिन्तयामास — ‘येन सेन्द्राः त्रयः लोकाः सचराचराः आयुषि क्षीणे धर्मेण क्लिश्यन्ते, सः कालः कथं जेष्यते? यः स्वदत्तकृतयोः साक्षी, द्वितीयः पावकः इव, यस्य महात्मनः प्रभावेन लब्धसंज्ञाः लोकाः विचेष्टन्ते, यस्य भयार्दिताः त्रयः लोकाः नित्यं विद्रवन्ति, तं राक्षसेन्द्रः स्वयम् एव कथं गमिष्यति? यः विधाता धाता च, यः सुकृतं दुष्कृतं च फलयति, येन त्रैलोक्यं विजितं, तं कथं विजयिष्यते? अपरं किं विधानं कृत्वा एषः संविधास्यति? मम कौतूहलं समुत्पन्नम्; अनयोः यमराक्षसयोः विमर्दं द्रष्टुं स्वयम् अहं यमसादनं यास्यामि।’ नारदस्य चिन्तने यमस्य स्वरूपं वर्णितम् — सः केवलं मृत्युदेवः न, अपितु धर्मस्य नियन्ता, कर्मफलदाता, सर्वेषां साक्षी च। अतः तस्य विजयः असम्भवः इव। तथापि नारदः परिणामं न जानाति, अतः कौतूहलम्। अस्य सर्गस्य अन्ते कथायाः नवः प्रसङ्गः उद्घाटितः — अग्रिमे सर्गे यमलोके युद्धं वर्ण्यते। ‘विधूमः पावकः इव’ इति उपमा नारदस्य ध्यानस्य निर्मलतां दर्शयति। ‘समुत्पन्नो’ इति पुंलिङ्गं रूपं ‘कौतूहलम्’ इत्यनेन सह मुद्रणे दृश्यते, तत् यथामुद्रणं रक्षितम् — नारदः स्वयं कौतूहलेन युक्तः इति अर्थः अपि सम्भवति। नारदस्य प्रश्नाः त्रयः — कालः कथं जेष्यते, कथं राक्षसः स्वयं तं गमिष्यति, केन विधानेन तं विजयिष्यते। एते प्रश्नाः पाठकस्य मनसि अपि कौतूहलं जनयन्ति।
When Rāvaṇa had gone, Nārada of great energy sat for a moment absorbed in meditation, like a smokeless fire, and the chief of brahmins reflected: "He who, according to dharma, afflicts the three worlds with Indra and all that moves and does not move when their life is spent: how can that Time be conquered? He who is witness to all that is given and done, like a second fire; by whose power the worlds gain awareness and move and act; in fear of whom the three worlds are forever in flight: how will this lord of the rākṣasas approach him of his own accord? He who ordains and sustains, who gives good and evil deeds their fruit, by whom the three worlds have been conquered: how will Rāvaṇa conquer him? What other means will he devise to bring it about? My curiosity is aroused. I shall go to Yama's abode myself to watch the clash of these two, Yama and the rākṣasa." The simile of the smokeless fire shows the clarity of Nārada's meditation. His thoughts describe Yama's true nature: not merely the god of death but the regulator of dharma, the giver of the fruit of deeds and the witness of all, so that to conquer him seems impossible. Nārada asks three questions, how Time can be conquered, how the rākṣasa will dare go to him of his own accord, and by what means he could win, and they stir the reader's curiosity too. Yet even Nārada does not know how it will end, and so he is curious. The sarga closes by opening a new episode: the battle in Yama's world is told in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।