उत्तरकाण्डम् — एकोनविंशः सर्गः

अनरण्यवधः रावणस्य शापप्राप्तिश्च

रावणस्य राज्ञां पराजयः, अयोध्यायाम् अनरण्येन द्वन्द्वयुद्धम्, सेनानाशः, तलप्रहारेण अनरण्यस्य पतनम्, इक्ष्वाकुकुले रामजन्मनः शापः

मरुत्तं जित्वा रावणः युद्धकाङ्क्षी नरेन्द्राणां नगराणि ययौ, ‘युद्धं दीयतां, निर्जिताः स्म इति वा ब्रूत’ इति सर्वान् अवदत्। दुष्यन्त-सुरथ-गाधि-गय-पुरूरवःप्रभृतयः प्राज्ञाः राजानः परस्परं मन्त्रयित्वा ‘निर्जिताः स्मः’ इति अब्रुवन्। ततः सः शक्रेण अमरावतीम् इव अनरण्येन सुगुप्ताम् अयोध्याम् आसाद्य तं द्वन्द्वयुद्धाय आह्वयत्। अनरण्यस्य महती चतुरङ्गसेना निष्क्रान्ता, रावणबलं प्राप्य च अग्नौ हव्यम् इव नष्टा। राजा स्वयं धनुः विस्फारयन् रावणम् आससाद; तस्य अमात्याः मृगाः इव पलायिताः। अनरण्यस्य अष्टौ बाणशतानि रावणस्य शिरसि न किञ्चित् क्षतम् अकुर्वन्; रावणस्य तलप्रहारेण राजा रथात् पपात। रावणस्य उपहासं श्रुत्वा मुमूर्षुः राजा ‘कालेन एव अहं हतः, त्वं निमित्तमात्रम्’ इति उक्त्वा शशाप — ‘इक्ष्वाकूणाम् अस्मिन् कुले दाशरथिः रामः उत्पत्स्यते, सः ते प्राणान् हरिष्यति।’ देवदुन्दुभयः नेदुः, पुष्पवृष्टिः पपात, राजा स्वर्गं ययौ।

१रावणस्य नरेन्द्रपुरेषु गमनं, राज्ञां पराजयस्वीकारः

१अथ जित्वा मरुत्तं स प्रययौ राक्षसाधिपः।
नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः॥

२समासाद्य तु राजेन्द्रान्महेन्द्रवरुणोपमान्।
अब्रवीद्राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति॥

३निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एष मे हि सुनिश्चयः।
अन्यथा कुर्वतामेवं मोक्षो नैवोपपद्यते॥

४ततस्त्वभीरवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मनिश्चयाः।
मन्त्रयित्वा ततोऽन्योन्यं राजानः सुमहाबलाः॥

५निर्जिताः स्मेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः।
दुष्यन्तः सुरथो गाधिर्गयो राजा पुरूरवाः॥

६एते सर्वेऽब्रुवंस्तात निर्जिताः स्मेति पार्थिवाः।
अथायोध्यां समासाद्य रावणो राक्षसाधिपः॥

अगस्त्यः अनुवर्तयति — मरुत्तं जित्वा सः राक्षसाधिपः दशाननः युद्धकाङ्क्षी सन् नरेन्द्राणां नगराणि प्रययौ। महेन्द्रवरुणोपमान् राजेन्द्रान् समासाद्य सः राक्षसेन्द्रः अब्रवीत् — ‘मम युद्धं दीयताम्; अथवा निर्जिताः स्मः इति ब्रूत — एषः मम सुनिश्चयः। अन्यथा एवं कुर्वतां मोक्षः न एव उपपद्यते।’ ततः अभीरवः प्राज्ञाः धर्मनिश्चयाः सुमहाबलाः पार्थिवाः अन्योन्यं मन्त्रयित्वा रिपोः वरबलं ज्ञात्वा ‘निर्जिताः स्मः’ इति अभाषन्त। दुष्यन्तः सुरथः गाधिः गयः राजा पुरूरवाः च — एते सर्वे पार्थिवाः, तात, ‘निर्जिताः स्मः’ इति अब्रुवन्। अत्र कविः राज्ञां विवेकं प्रशंसति — ते भीरवः न, किन्तु प्राज्ञाः; ब्रह्मणः वरेण रक्षितं शत्रुं युद्धेन जेतुम् अशक्यं ज्ञात्वा व्यर्थं प्रजानां नाशं न इच्छन्ति। ‘धर्मनिश्चयाः’ इति विशेषणेन तेषां निर्णयः अपि धर्मानुसारी इति सूचितम्। प्रसिद्धानां राजवंशानां नामग्रहणेन रावणस्य प्रभावस्य विस्तारः दर्शितः — पौरववंशः (दुष्यन्तः, पुरूरवाः), कान्यकुब्जः (गाधिः), अन्ये च। एतेषां विपरीतम् अग्रे इक्ष्वाकुवंशीयः अनरण्यः युद्धम् एव वृणोति। अथ सः राक्षसाधिपः रावणः अयोध्याम् आसाद्य गतः। रावणस्य नियमः द्विविधः — युद्धं वा पराजयस्य घोषणा वा; तृतीयः मार्गः नास्ति। राज्ञः मन्त्रणा अपि ध्येया — ते एकाकिनः न निर्णयन्ति, किन्तु परस्परं विमृश्य। एतत् राजनीतेः लक्षणम्। तेषां पराजयस्वीकारः लज्जाकरः न, यतः सः प्रजानां रक्षायै। रावणः अपि तान् न हिनस्ति, यतः तस्य उद्देशः केवलं स्वस्य श्रेष्ठत्वस्य स्वीकारः।

Agastya continued. Having conquered Marutta, the ten-faced lord of the rākṣasas, eager for battle, set out for the cities of kings. Approaching kings who were the equals of great Indra and Varuṇa, he said: "Give me battle, or else say, 'We are defeated.' This is my fixed resolve. Whoever does otherwise shall not escape." Then those kings, fearless and wise, firm in dharma and very mighty, took counsel with one another, and knowing the surpassing strength their enemy drew from his boon, they said, "We are defeated." Duṣyanta, Suratha, Gādhi, Gaya and King Purūravas, all these kings, dear one, said, "We are defeated." Then Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, came to Ayodhyā. The poet praises these kings for their good sense. They were not cowards but wise: knowing that an enemy shielded by Brahmā's boon could not be beaten in battle, they would not waste their people's lives, and their decision too is said to accord with dharma. They did not decide alone but after consulting one another, as statecraft requires, and there was no shame in yielding when it was done to protect their subjects. Rāvaṇa did not harm them either, for all he wanted was the acknowledgement of his supremacy; his rule allowed only two choices, battle or a declaration of defeat, and no third. Naming famous royal lines, the Pauravas Duṣyanta and Purūravas, Gādhi of Kānyakubja and others, shows how far his power reached. Against them stands Anaraṇya of the Ikṣvāku line, who chooses to fight.

२अयोध्यायाम् अनरण्यस्य आह्वानं तस्य प्रत्युत्तरं च

७सुगुप्तामनरण्येन शक्रेणेवामरावतीम्।
स तं पुरुषशार्दूलं पुरंदरसमं बले॥

८प्राह राजानमासाद्य युद्धं देहीति रावणः।
निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूहि त्वमेवं मम शासनम्॥

९अयोध्याधिपतिस्तस्य श्रुत्वा पापात्मनो वचः।
अनरण्यस्तु संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रमथाब्रवीत्॥

१०दीयते द्वन्द्वयुद्धं ते राक्षसाधिपते मया।
संतिष्ठ क्षिप्रमायत्तो भव चैवं भवाम्यहम्॥

सा अयोध्या अनरण्येन तथा सुगुप्ता आसीत् यथा शक्रेण अमरावती। तं बले पुरन्दरसमं पुरुषशार्दूलं राजानम् आसाद्य रावणः प्राह — ‘युद्धं देहि; अथवा निर्जितः अस्मि इति ब्रूहि — एतत् मम शासनम्।’ तस्य पापात्मनः वचः श्रुत्वा अयोध्याधिपतिः अनरण्यः संक्रुद्धः राक्षसेन्द्रम् अब्रवीत् — ‘राक्षसाधिपते, मया ते द्वन्द्वयुद्धं दीयते। क्षिप्रम् आयत्तः संतिष्ठ; अहम् अपि एवं सज्जः भवामि।’ अत्र इक्ष्वाकुवंशस्य क्षात्रतेजः प्रकटितम् — अन्ये राजानः वरं ज्ञात्वा नताः, किन्तु अनरण्यः अपमानं न सहते। ‘शासनम्’ इति रावणस्य पदं तस्य दर्पं सूचयति; सः स्वतन्त्रं राजानम् अपि आज्ञापयति। अमरावत्या सह अयोध्यायाः उपमा रामस्य नगरस्य गौरवं वर्धयति — इयं मानुषाणां स्वर्गपुरी इव। अनरण्यस्य उत्तरं संक्षिप्तं वीरोचितं च — सः न विवदति, न च भयं दर्शयति, केवलं युद्धाय आह्वानं स्वीकरोति। अनरण्यः अयोध्यायाः अधिपतिः, रामस्य पूर्वजः — अतः अस्य प्रसङ्गस्य रामाय विशेषं महत्त्वम्।

Ayodhyā was guarded by Anaraṇya as well as Amarāvatī is guarded by Śakra; the comparison raises Rāma's city to a heaven among men. Approaching that tiger among men, equal to Purandara in strength, Rāvaṇa said to the king, "Give me battle, or else say, 'I am defeated.' That is my command." His word "command" shows his arrogance: he gives orders even to an independent king. Hearing the words of that evil one, Anaraṇya, lord of Ayodhyā, flared up in anger and said to the lord of the rākṣasas: "I give you single combat, lord of the rākṣasas. Make ready quickly and stand; I too am making ready." Here the warrior spirit of the Ikṣvākus shines out: other kings bowed, knowing of the boon, but Anaraṇya would not bear the insult. His answer is short and heroic; he does not argue or show any fear, he simply accepts the challenge. And since Anaraṇya was lord of Ayodhyā and Rāma's own ancestor, this episode has special meaning for Rāma.

३अनरण्यस्य सेनायाः निर्गमः विनाशश्च

११अथ पूर्वं श्रुतार्थेन निर्जितं सुमहद्बलम्।
निष्क्रामत्तन्नरेन्द्रस्य बलं रक्षोवधोद्यतम्॥

१२नागानां दशसाहस्रं वाजिनां नियुतं तथा।
रथानां बहुसाहस्रं पत्तीनां च नरोत्तम॥

१३महीं संछाद्य निष्क्रान्तं सपदातिरथं रणे।
ततः प्रवृत्तं सुमहद्युद्धं युद्धविशारद॥

१४अनरण्यस्य नृपते राक्षसेन्द्रस्य चाद्भुतम्।
तद्रावणबलं प्राप्य बलं तस्य महीपतेः॥

१५प्राणश्यत तदा सर्वं हव्यं हुतमिवानले।
युद्ध्वा च सुचिरं कालं कृत्वा विक्रममुत्तमम्॥

१६प्रज्वलन्तं तमासाद्य क्षिप्रमेवावशेषितम्।
प्राविशत्संकुलं तत्र शलभा इव पावकम्॥

१७सोऽपश्यत्तन्नरेन्द्रस्तु नश्यमानं महाबलम्।
महार्णवं समासाद्य वनापगशतं यथा॥

अथ पूर्वं रावणस्य वृत्तान्तं श्रुतवता राज्ञा सज्जितं सुमहत् बलं रक्षोवधोद्यतं नगरात् निष्क्रामत्। नागानां दशसहस्रं, वाजिनां नियुतं, रथानां बहुसहस्रं, पत्तीनां च असङ्ख्याः — नरोत्तम, सा सपदातिरथा सेना महीं संछाद्य रणे निष्क्रान्ता। युद्धविशारद राम, ततः अनरण्यस्य नृपतेः राक्षसेन्द्रस्य च अद्भुतं सुमहत् युद्धं प्रवृत्तम्। किन्तु तस्य महीपतेः बलं रावणबलं प्राप्य तदा सर्वम् अनले हुतं हव्यम् इव प्राणश्यत। तत् बलं सुचिरं कालं युद्ध्वा उत्तमं विक्रमं कृत्वा अपि प्रज्वलन्तं तं रावणम् आसाद्य क्षिप्रम् एव अवशेषितं जातम्, शलभाः इव पावकं संकुलं प्राविशत्। सः नरेन्द्रः नश्यमानं स्वं महाबलं तथा अपश्यत् यथा महार्णवं समासाद्य वनापगानां शतं विलीयते। अत्र त्रयः उपमाः क्रमेण सेनायाः नाशं दर्शयन्ति — अग्नौ हव्यम्, दीपे शलभाः, समुद्रे नद्यः। प्रत्येका उपमा अवश्यम्भाविनं विलयं सूचयति — न तत्र सेनायाः दोषः, किन्तु रावणस्य वरबलस्य प्राबल्यम्। सेनायाः विक्रमः अपि प्रशंसितः — ‘कृत्वा विक्रममुत्तमम्’ इति। सेनायाः सङ्ख्यावर्णनम् अपि इक्ष्वाकुराज्यस्य समृद्धिं दर्शयति। शलभोपमा विशेषेण ध्येया — शलभाः स्वयम् एव अग्निं प्रविशन्ति, तथा सैनिकाः अपि मरणं जानन्तः अपि रणात् न निवृत्ताः। ‘अथ पूर्वं श्रुतार्थेन’ इति पदेन राज्ञः दूरदर्शिता सूचिता — सः रावणस्य आगमनं पूर्वम् एव श्रुत्वा सेनां सज्जीकृतवान्। सः अप्रस्तुतः न गृहीतः। तथापि सज्जा अपि वरबलस्य पुरतः निष्फला जाता। अत्र कविः नियतेः प्राबल्यं दर्शयति — मानुषस्य प्रयत्नः यावान् अपि स्यात्, कालस्य विधानं न अतिक्रामति। एषः एव भावः अग्रे अनरण्यस्य वचने स्पष्टं प्रकटितः।

The king had heard of Rāvaṇa's doings beforehand and had made ready a very great army, which now marched out of the city intent on killing the rākṣasa; he had not been caught unprepared. Ten thousand elephants, a hundred thousand horses, many thousands of chariots and countless foot-soldiers, best of men, went forth to battle, covering the earth, a measure of the wealth of the Ikṣvāku kingdom. Then, Rāma, you who are skilled in war, a great and wondrous battle began between King Anaraṇya and the lord of the rākṣasas. But the king's army, meeting Rāvaṇa's forces, perished entirely, like an offering poured into the fire. It fought for a long time and showed the highest valour, yet meeting that blazing one it was quickly worn down to a remnant, and plunged into the press like moths into a flame. The king saw his great army vanish as a hundred forest streams vanish on reaching the great ocean. Three images in turn show the army's end: an offering in the fire, moths in a flame, rivers in the sea. Each speaks of an end that cannot be avoided, not through any fault of the army but because of the overwhelming strength of Rāvaṇa's boon; the army's valour is expressly praised. The moth image is especially apt, for moths enter the flame of their own accord, and so the soldiers did not turn back though they knew they would die. Here the poet shows the power of fate: however great a man's effort, it cannot overstep what Time has ordained. That same thought is spoken plainly by Anaraṇya a little later. Even his preparation proved useless against the power of the boon.

४अनरण्यस्य स्वयं युद्धं, तलप्रहारेण पतनम्

१८ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर्विस्फारयन्स्वयम्।
आससाद नरेन्द्रस्तं रावणं क्रोधमूर्च्छितः॥

१९अनरण्येन तेऽमात्या मारीचशुकसारणाः।
प्रहस्तसहिता भग्ना व्यद्रवन्त मृगा इव॥

२०ततो बाणशतान्यष्टौ पातयामास मूर्धनि।
तस्य राक्षसराजस्य इक्ष्वाकुकुलनन्दनः॥

२१तस्य बाणाः पतन्तस्ते चक्रिरे न क्षतं क्वचित्।
वारिधारा इवाभ्रेभ्यः पतन्त्यो गिरिमूर्धनि॥

२२ततो राक्षसराजेन क्रुद्धेन नृपतिस्तदा।
तलेनाभिहतो मूर्ध्नि स रथान्निपपात ह॥

२३स राजा पतितो भूमौ विह्वलः प्रविवेपितः।
वज्रदग्ध इवारण्ये सालो निपतितो यथा॥

ततः क्रोधमूर्च्छितः नरेन्द्रः स्वयं शक्रधनुःप्रख्यं धनुः विस्फारयन् तं रावणम् आससाद। अनरण्येन आहताः मारीच-शुक-सारण-प्रहस्ताः अमात्याः भग्नाः मृगाः इव व्यद्रवन्त। अत्र राज्ञः शौर्यम् — रावणस्य प्रसिद्धाः मन्त्रिणः अपि तस्य पुरतः न स्थिताः। ततः इक्ष्वाकुकुलनन्दनः सः राजा तस्य राक्षसराजस्य मूर्धनि अष्टौ बाणशतानि पातयामास। किन्तु ते बाणाः पतन्तः तस्मिन् क्वचित् अपि क्षतं न चक्रिरे — यथा अभ्रेभ्यः पतन्त्यः वारिधाराः गिरिमूर्धनि किमपि न कुर्वन्ति। वरस्य प्रभावः अत्र स्पष्टः — मानुषस्य शस्त्राणि तस्य न बाधन्ते, यतः सः मनुष्यान् तृणवत् मत्वा तेभ्यः अवध्यत्वं न याचितवान्, तथापि तस्य देहः दृढः। ततः क्रुद्धेन राक्षसराजेन तलेन मूर्ध्नि अभिहतः सः नृपतिः रथात् निपपात। सः राजा विह्वलः प्रविवेपितः भूमौ पतितः, यथा अरण्ये वज्रदग्धः सालः निपतितः। एकेन तलप्रहारेण एव राज्ञः पतनम् — एतेन रावणस्य अतिमानुषं बलं दर्शितम्; सः शस्त्रम् अपि न गृह्णाति। सालवृक्षस्य उपमा राज्ञः उन्नतत्वं स्थैर्यं च स्मारयति — सः पतितः अपि महान् एव। अनरण्यस्य एकाकिनः युद्धं तस्य वीरतां दर्शयति — सेनायां नष्टायाम् अपि सः न पलायते। अष्टौ बाणशतानि एकस्य एव शिरसि — एषा तस्य धनुर्विद्यायाः प्रशंसा। पर्वतस्य उपमा रावणस्य अचलत्वं सूचयति; वृष्टिः पर्वतं न चालयति, केवलं तस्य पृष्ठे प्रवहति।

Then the king, beside himself with rage, bent a bow like Indra's own and advanced against Rāvaṇa himself. Struck by Anaraṇya, the ministers Mārīca, Śuka, Sāraṇa and Prahasta broke and fled like deer; even Rāvaṇa's famous counsellors could not stand before him. Then the joy of the Ikṣvāku race rained eight hundred arrows on the head of the rākṣasa king, a feat that shows his mastery of the bow. But his arrows, falling, made no wound anywhere, like streams of rain from the clouds falling on a mountain peak: rain does not move a mountain, it only runs down its sides. Such was the power of the boon: though Rāvaṇa had not asked for immunity from men, whom he counted as straw, his body was still too hard for their weapons. Then the rākṣasa king in his anger struck the king on the head with the flat of his hand, and Anaraṇya fell from his chariot. Overcome and trembling, the king fell to the ground like a sāla tree blasted by lightning in the forest. That a single slap brought the king down, without Rāvaṇa even taking up a weapon, shows his more than human strength. The sāla tree recalls the king's loftiness and steadiness; even fallen, he is great. He had fought on alone after his army was destroyed and had not fled.

५रावणस्य उपहासः, अनरण्यस्य कालवादः

२४तं प्रहस्याब्रवीद्रक्ष इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम्।
किमिदानीं फलं प्राप्तं त्वया मां प्रति युध्यता॥

२५त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्वं मम दद्यान्नराधिप।
शङ्के प्रसक्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम॥

२६तस्यैवं ब्रुवतो राजा मन्दासुर्वाक्यमब्रवीत्।
किं शक्यमिह कर्तुं वै कालो हि दुरतिक्रमः॥

२७नह्यहं निर्जितो रक्षस्त्वया चात्मप्रशंसिना।
कालेनैव विपन्नोऽहं हेतुभूतस्तु मे भवान्॥

२८किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरिक्षये।
नह्यहं विमुखी रक्षो युध्यमानस्त्वया हतः॥

रावणः प्रहस्य तम् इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् अब्रवीत् — ‘मां प्रति युध्यता त्वया इदानीं किं फलं प्राप्तम्? नराधिप, त्रैलोक्ये कः अपि नास्ति यः मम द्वन्द्वयुद्धं दद्यात्। शङ्के त्वं भोगेषु प्रसक्तः मम बलं न शृणोषि।’ एवं ब्रुवतः तस्य वचः श्रुत्वा मन्दासुः राजा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘इह किं कर्तुं शक्यम्? कालः हि दुरतिक्रमः। रक्षः, आत्मप्रशंसिना त्वया अहं न निर्जितः; कालेन एव अहं विपन्नः, भवान् तु मम हेतुभूतः निमित्तमात्रम्। प्राणपरिक्षये इदानीं मया किं कर्तुं शक्यम्? रक्षः, अहं विमुखः न, युध्यमानः एव त्वया हतः।’ अनरण्यस्य वचने गभीरं तत्त्वम् — सर्वेषां नाशस्य कारणं कालः एव; जेता केवलं निमित्तम्। अनेन रावणस्य दर्पः खण्डितः — सः आत्मानं विजेतारं मन्यते, किन्तु राज्ञः दृष्ट्या सः कालस्य साधनमात्रम्। ‘विमुखी न’ इति वचनेन क्षत्रियस्य गौरवम् — रणे अपराङ्मुखः मरणं स्वर्गदायकम्। एषः एव भावः गीतायाम् अपि दृश्यते — ‘निमित्तमात्रं भव’ इति। राज्ञः वचनं मुमूर्षोः अपि धैर्यपूर्णम्; सः दीनवत् न याचते, किन्तु सत्यं वदति। रावणस्य प्रश्नस्य उत्तरं तेन न दत्तम्, अपितु प्रश्नस्य आधारः एव निराकृतः।

Laughing, the rākṣasa said to the Ikṣvāku lord of the earth: "What have you gained by fighting me now? There is no one in the three worlds who could stand against me in single combat, lord of men. I suspect you were so given to pleasures that you had never heard of my strength." As he spoke, the king, his life ebbing, answered: "What can be done here? Time is hard to overcome. You have not defeated me, rākṣasa, for all your boasting. It is Time alone that has brought me down; you are only its instrument. What can I do now, as my life is ending? But I did not turn my back, rākṣasa; you have killed me while I fought." There is a deep truth in Anaraṇya's words: the cause of every death is Time, and the victor is only its instrument. They shatter Rāvaṇa's pride, for he thinks himself the conqueror, but in the king's eyes he is merely Time's tool. The same thought appears in the Gītā: "be only the instrument." And "I did not turn my back" is a warrior's pride, for to die in battle facing the enemy wins heaven. The king's words are full of courage even as he dies; he does not plead but speaks the truth. He does not answer Rāvaṇa's question at all; he knocks away the ground it stood on.

६अनरण्यस्य शापः, दुन्दुभिनादः, स्वर्गगमनं च

२९इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद्वचो वक्ष्यामि राक्षस।
यदि दत्तं यदि हुतं यदि मे सुकृतं तपः।
यदि गुप्ताः प्रजाः सम्यक्तदा सत्यं वचोऽस्तु मे॥

३०उत्पत्स्यते कुले ह्यस्मिन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम्।
रामो दाशरथिर्नाम स ते प्राणान्हरिष्यति॥

३१ततो जलधरोदग्रस्ताडितो देवदुन्दुभिः।
तस्मिन्नुदाहृते शापे पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता॥

३२ततः स राजा राजेन्द्र गतः स्थानं त्रिविष्टपम्।
स्वर्गते च नृपे तस्मिन्राक्षसः सोऽपसर्पत॥

राजा पुनः वदति — ‘राक्षस, इक्ष्वाकुपरिभावित्वात् त्वया इक्ष्वाकूणाम् अपमानः कृतः, अतः वचः वक्ष्यामि। यदि मया दत्तं, यदि हुतं, यदि मे सुकृतं तपः, यदि मया प्रजाः सम्यक् गुप्ताः, तदा मम वचः सत्यम् अस्तु। महात्मनाम् इक्ष्वाकूणाम् अस्मिन् एव कुले दाशरथिः रामः नाम उत्पत्स्यते; सः ते प्राणान् हरिष्यति।’ तस्मिन् शापे उदाहृते जलधरोदग्रः देवदुन्दुभिः ताडितः, खात् च पुष्पवृष्टिः च्युता। राजेन्द्र, ततः सः राजा त्रिविष्टपं स्थानं गतः; तस्मिन् नृपे स्वर्गते सः राक्षसः ततः अपसर्पत। अत्र सत्यक्रियायाः रूपम् — राजा स्वस्य दान-होम-तपः-प्रजापालनानां पुण्यं साक्षित्वेन आह्वयति। वेदवत्याः शापस्य इव अस्यापि शापस्य लक्ष्यं रामः एव — द्वौ शापौ रावणवधस्य कारणे। एवं रामकथायाः पूर्वसूचना पुनः दृढीकृता। देवानां दुन्दुभिः पुष्पवृष्टिः च शापस्य स्वीकारं सूचयतः। राजा स्वकुलस्य भाविनं वीरं दृष्ट्वा इव शान्तः स्वर्गं याति — तस्य पराजयः अपि वंशस्य भाविविजयस्य बीजम्। २९तमः श्लोकः षट्पादः — सत्यक्रियायाः त्रयः अंशाः तत्र सङ्गृहीताः।

The king spoke again: "Since you have insulted the Ikṣvākus, rākṣasa, I will speak a word. If I have given gifts, if I have offered oblations, if I have practised good austerity, if I have protected my subjects well, then let my word be true. In this very line of the great-souled Ikṣvākus there will be born one named Rāma, son of Daśaratha, and he will take your life." When that curse was uttered, the drum of the gods, loud as a thundercloud, was beaten, and a rain of flowers fell from the sky. Then, lord of kings, the king went to heaven, and when he had gone, the rākṣasa withdrew. This is an act of truth: the king calls on the merit of his gifts, his offerings, his austerity and his protection of his people as witness to his words. Like Vedavatī's curse, this one too has Rāma as its instrument, so there are two curses behind Rāvaṇa's death, and the foreshadowing of Rāma's story grows stronger. The drums and the rain of flowers show that the gods accepted the curse. And the king goes to heaven at peace, as though he had glimpsed the future hero of his line; his defeat was the seed of his family's victory to come.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

युद्धकाङ्क्षी १९.१ युद्धेच्छुः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: युद्धं काङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

महेन्द्रवरुणोपमान् १९.२ इन्द्रवरुणसदृशान्

सन्धिः: महा + इन्द्र → गुणसन्धिः; वरुण + उपमान् → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: महेन्द्रः च वरुणः च — द्वन्द्वः; तौ उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

दीयतामिति १९.२ ‘दीयताम्’ इति

सन्धिः: दीयताम् + इति → मकारस्य अचि संयोगः
समासः: समासः नास्ति — ‘दा’ धातोः कर्मणि लोट्
विभक्तिः: लोट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

नैवोपपद्यते १९.३ न एव सम्भवति

सन्धिः: न + एव → वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); एव + उपपद्यते → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति — उप + ‘पद्’ धातुः
विभक्तिः: लट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

ततस्त्वभीरवः १९.४ ततः निर्भयाः

सन्धिः: ततः + तु → विसर्गस्य सकारः; तु + अभीरवः → यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः: न भीरवः अभीरवः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘अभीरवः’ प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

वरबलं १९.५ वरप्राप्तं श्रेष्ठं बलम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वरेण लब्धं बलम् — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः (वरं बलम् इति कर्मधारयः अपि)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

सर्वेऽब्रुवंस्तात १९.६ हे तात, सर्वे अवदन्

सन्धिः: सर्वे + अब्रुवन् → पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः); अब्रुवन् + तात → नकारस्य अनुस्वारः सकारागमश्च
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘सर्वे’ प्रथमा, बहुवचनम्; ‘अब्रुवन्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘तात’ सम्बोधनम्

शक्रेणेवामरावतीम् १९.७ इन्द्रेण अमरावती इव

सन्धिः: शक्रेण + इव → गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इव + अमरावतीम् → सवर्णदीर्घः
समासः: अमराणाम् आवती (नगरी) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘शक्रेण’ तृतीया; ‘अमरावतीम्’ द्वितीया, एकवचनम्

पुरंदरसमं १९.७ इन्द्रतुल्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुरं दारयति इति पुरंदरः — उपपदतत्पुरुषः; तेन समः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

द्वन्द्वयुद्धं १९.१० एकैकेन सह युद्धम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: द्वन्द्वेन (द्वयोः) युद्धम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

क्षिप्रमायत्तो १९.१० शीघ्रं सन्नद्धः

सन्धिः: क्षिप्रम् + आयत्तः → मकारस्य अचि संयोगः; आयत्तः + भव → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः: समासः नास्ति — आ + ‘यत्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: ‘क्षिप्रम्’ अव्ययम्; ‘आयत्तः’ प्रथमा, एकवचनम्

रक्षोवधोद्यतम् १९.११ राक्षसवधाय सन्नद्धम्

सन्धिः: रक्षः + वध → विसर्गस्य उत्वं, गुणः; वध + उद्यतम् → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: रक्षसः वधः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्मै उद्यतम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सपदातिरथं १९.१३ पदातिभिः रथैः च युक्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पदातयः च रथाः च — द्वन्द्वः; तैः सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः (सह-पूर्वपदः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

प्राणश्यत १९.१५ नष्टम् अभवत्

सन्धिः: प्र + अनश्यत → सवर्णदीर्घसन्धिः; नकारस्य णत्वम्
समासः: समासः नास्ति — प्र + ‘नश्’ धातुः
विभक्तिः: लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

क्षिप्रमेवावशेषितम् १९.१६ शीघ्रम् एव अल्पावशिष्टम्

सन्धिः: एव + अवशेषितम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — अव + ‘शिष्’ णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

वनापगशतं १९.१७ वननदीनां शतम्

सन्धिः: वन + आपग → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: वनस्य आपगाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तासां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

शक्रधनुःप्रख्यं १९.१८ इन्द्रधनुःसदृशम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति (विसर्गः यथावत्)
समासः: शक्रस्य धनुः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन प्रख्यम् (सदृशम्) — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)

क्रोधमूर्च्छितः १९.१८ क्रोधेन व्याप्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

इक्ष्वाकुकुलनन्दनः १९.२० इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्ददायकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: इक्ष्वाकूणां कुलम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् नन्दयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

इवाभ्रेभ्यः १९.२१ मेघेभ्यः इव

सन्धिः: इव + अभ्रेभ्यः → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अभ्रेभ्यः’ पञ्चमी, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

तलेनाभिहतो १९.२२ हस्ततलेन ताडितः

सन्धिः: तलेन + अभिहतः → सवर्णदीर्घः; अभिहतः + मूर्ध्नि → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः: समासः नास्ति — अभि + ‘हन्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: ‘तलेन’ तृतीया; ‘अभिहतः’ प्रथमा, एकवचनम्

वज्रदग्ध १९.२३ अशनिना दग्धः

सन्धिः: वज्रदग्धः + इव → विसर्गलोपः (अकारात् परस्य, अचि परे)
समासः: वज्रेण दग्धः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मन्दासुर्वाक्यमब्रवीत् १९.२६ क्षीणप्राणः वचनम् उक्तवान्

सन्धिः: मन्द + असुः → सवर्णदीर्घः; मन्दासुः + वाक्यम् → विसर्गस्य रेफः
समासः: मन्दाः असवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘मन्दासुः’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘अब्रवीत्’ लङ्

दुरतिक्रमः १९.२६ अतिक्रमितुम् अशक्यः

सन्धिः: दुर् + अतिक्रमः → सन्धिकार्यं नास्ति (रेफस्य अचि संयोगः)
समासः: दुःखेन अतिक्रम्यते इति — प्रादितत्पुरुषः (खल्-प्रत्ययः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

चात्मप्रशंसिना १९.२७ स्वयं स्वश्लाघां कुर्वता च

सन्धिः: च + आत्म → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: आत्मानं प्रशंसति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

हेतुभूतस्तु १९.२७ निमित्तमात्रम् एव

सन्धिः: हेतुभूतः + तु → विसर्गस्य सकारः
समासः: हेतुः भूतः — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयवत्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

प्राणपरिक्षये १९.२८ प्राणनाशसमये

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्राणानां परिक्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद्वचो १९.२९ इक्ष्वाकूणाम् अपमानकारित्वात् वचनम्

सन्धिः: परिभावित्वात् + वचः → जश्त्वम् (त् → द्); वचः + वक्ष्यामि → विसर्गस्य उत्वं, गुणः
समासः: इक्ष्वाकूणां परिभावी — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्य भावः — त्व-प्रत्ययः
विभक्तिः: ‘परिभावित्वात्’ पञ्चमी (हेतौ); ‘वचः’ द्वितीया

खाच्च्युता १९.३१ आकाशात् पतिता

सन्धिः: खात् + च्युता → खाच्च्युता — श्चुत्वम् (त् → च्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘खात्’ पञ्चमी, एकवचनम्; ‘च्युता’ प्रथमा, स्त्रीलिङ्गम्

सोऽपसर्पत १९.३२ सः निर्गतः

सन्धिः: सः + अपसर्पत → विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति — अप + ‘सृप्’ धातुः
विभक्तिः: लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदवत् प्रयोगः)