उत्तरकाण्डम् — अष्टादशः सर्गः

मरुत्तस्य पराजयः देवानां पक्षिभ्यः वरदानं च

उशीरबीजे मरुत्तस्य यज्ञः, देवानां तिर्यग्योनिप्रवेशः, रावणस्य युद्धयाचना, संवर्तस्य निवारणम्, रावणस्य जयघोषः, मयूर-वायस-हंस-कृकलासेभ्यः वरदानम्

वेदवत्याः अग्निप्रवेशानन्तरं रावणः पुष्पकम् आरुह्य पृथिवीं परिचक्राम। उशीरबीजे सः राजानं मरुत्तं देवैः सह यजन्तं ददर्श; बृहस्पतेः भ्राता संवर्तः तं याजयति स्म। रावणं दृष्ट्वा धर्षणभीताः देवाः तिर्यग्योनिं प्रविष्टाः — इन्द्रः मयूरः, यमः वायसः, कुबेरः कृकलासः, वरुणः हंसः अभवत्। रावणः यज्ञं प्रविश्य मरुत्तं ‘युद्धं देहि, निर्जितोऽस्मि इति वा वद’ इति अवदत्। मरुत्तः क्रुद्धः धनुः गृहीत्वा निर्ययौ, किन्तु संवर्तः ‘माहेश्वरं सत्रम् असमाप्तं कुलं दहेत्, दीक्षितस्य युद्धं न युक्तम्’ इति तं न्यवारयत्। मरुत्ते निवृत्ते शुकः रावणस्य जयं घोषयामास; रावणः यज्ञागतान् महर्षीन् भक्षयित्वा पुनः महीं ययौ। ततः देवाः स्वरूपं प्राप्य तेभ्यः प्राणिभ्यः वरान् ददुः — मयूराय सहस्रनेत्रचिह्नं भुजङ्गभयाभावं च, वायसाय रोगमृत्युभयाभावं पितृभोजनं च, हंसाय चन्द्रनिभं शुभ्रं वर्णं, कृकलासाय काञ्चनवर्णं शिरः च।

१मरुत्तस्य यज्ञः, देवानां तिर्यग्योनिप्रवेशः

१प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः।
पुष्पकं तु समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम्॥

२ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः।
उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु रावणः॥

३संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद्भ्राता बृहस्पतेः।
याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर्देवगणैर्वृतः॥

४दृष्ट्वा देवास्तु तद्रक्षो वरदानेन दुर्जयम्।
तिर्यग्योनिं समाविष्टास्तस्य धर्षणभीरवः॥

५इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः।
कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च वरुणोऽभवत्॥

वेदवत्यां हुताशं प्रविष्टायां रावणः पुष्पकं विमानम् आरुह्य पुनः मेदिनीं परिचक्राम। पूर्वसर्गस्य घटना तस्य मनसि न कञ्चित् पश्चात्तापं जनयति; सः दिग्विजयम् एव अनुसरति। ततः उशीरबीजं नाम देशम् आसाद्य सः मरुत्तं नृपतिं दैवतैः सह यजन्तं ददर्श। तत्र बृहस्पतेः साक्षात् भ्राता संवर्तः नाम धर्मज्ञः ब्रह्मर्षिः सर्वैः देवगणैः वृतः तं याजयामास। वरदानेन दुर्जयं तत् रक्षः दृष्ट्वा तस्य धर्षणात् भीताः देवाः तिर्यग्योनिं समाविष्टाः। इन्द्रः मयूरः संवृत्तः, धर्मराजः वायसः, धनाध्यक्षः कुबेरः कृकलासः, वरुणः च हंसः अभवत्। अत्र देवानां भयं विचित्रम् — ते लोकपालाः अपि ब्रह्मणः वरात् रावणं जेतुं न शक्नुवन्ति, अतः पक्षिरूपेण गूढाः तिष्ठन्ति। एषः प्रसङ्गः अग्रे वरदानस्य आधारः भविष्यति, यतः ये प्राणिनः देवानां रक्षणे साहाय्यम् अकुर्वन् ते तैः अनुगृहीताः। मरुत्तः प्रसिद्धः यज्वा राजा, यस्य यज्ञे देवाः स्वयम् आगच्छन्ति स्म। संवर्तः बृहस्पतेः कनिष्ठः भ्राता; सः एव तस्य ऋत्विक्। एवं यज्ञस्य वैभवं दर्शयित्वा कविः रावणस्य आगमनेन तस्य विघ्नं सूचयति। देवानां पलायनम् इव तेषां रूपान्तरम् — ते यज्ञं न त्यजन्ति, किन्तु अदृश्याः सन्तः तत्र एव तिष्ठन्ति।

When Vedavatī had entered the fire, Rāvaṇa mounted Puṣpaka and roamed over the earth once more. What had happened stirred no remorse in him; he simply went on with his conquest. Coming to the land called Uśīrabīja, he saw King Marutta performing a sacrifice in the company of the gods. The priest was Saṃvarta, a brahmin seer who knew dharma, Bṛhaspati's own younger brother, and all the hosts of gods were gathered around him. Seeing the rākṣasa, made invincible by his boon, and afraid of being assaulted by him, the gods took the bodies of animals. Indra became a peacock, Dharmarāja Yama a crow, Kubera the lord of wealth a chameleon, and Varuṇa a swan. The gods' fear is striking: even the guardians of the world could not overcome Rāvaṇa because of Brahmā's boon, so they hid in the forms of birds and beasts. Yet they did not abandon the sacrifice; they stayed there unseen. Marutta was a famous sacrificer at whose rites the gods themselves appeared, and after showing the splendour of his sacrifice the poet marks Rāvaṇa's arrival as its disruption. This episode is also the ground for the boons at the end of the sarga, for the creatures that sheltered the gods were rewarded by them.

२रावणस्य यज्ञप्रवेशः युद्धयाचना च

६अन्येष्वपि गतेष्वेवं देवेष्वरिनिषूदन।
रावणः प्राविशद्यज्ञं सारमेय इवाशुचिः॥

७तं च राजानमासाद्य रावणो राक्षसाधिपः।
प्राह युद्धं प्रयच्छेति निर्जितोऽस्मीति वा वद॥

८ततो मरुत्तो नृपतिः को भवानित्युवाच तम्।
अवहासं ततो मुक्त्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्॥

९अकुतूहलभावेन प्रीतोऽस्मि तव पार्थिव।
धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम्॥

१०त्रिषु लोकेषु कोऽन्योऽस्ति यो न जानाति मे बलम्।
भ्रातरं येन निर्जित्य विमानमिदमाहृतम्॥

अरिनिषूदन राम, अन्येषु अपि देवेषु एवं गतेषु रावणः अशुचिः सारमेयः इव यज्ञं प्राविशत्। कविः अत्र तीव्राम् उपमां प्रयुङ्क्ते — यथा श्वा यज्ञभूमिं दूषयति, तथा रावणस्य प्रवेशः यज्ञस्य पवित्रतां भनक्ति। सः राक्षसाधिपः राजानम् आसाद्य प्राह — ‘युद्धं प्रयच्छ, निर्जितोऽस्मि इति वा वद।’ एषः एव तस्य सर्वत्र नियमः — युद्धं वा पराजयस्वीकारः वा। ततः मरुत्तः नृपतिः ‘को भवान्?’ इति तम् उवाच। रावणः अवहासं मुक्त्वा अब्रवीत् — ‘पार्थिव, अकुतूहलभावेन तव प्रीतः अस्मि, यः त्वं धनदस्य अनुजं मां रावणं न अवगच्छसि। त्रिषु लोकेषु कः अन्यः अस्ति यः मम बलं न जानाति? येन भ्रातरं निर्जित्य इदं विमानम् आहृतम्।’ तस्य व्यङ्ग्यः स्पष्टः — ‘प्रीतोऽस्मि’ इति वचनं वस्तुतः क्रोधस्य आवरणम्। स्वस्य ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता इति तस्य दृढः विश्वासः, अतः अज्ञानम् अपि सः अपमानं मन्यते। रावणस्य आत्मश्लाघा ध्येया — सः स्वस्य भ्रातुः पराजयम् एव स्वस्य कीर्तेः प्रमाणं मन्यते। पुष्पकविमानं तस्य जयस्य चिह्नम्। अनेन तस्य धर्मबुद्धेः अभावः अपि व्यक्तः।

When the other gods too had disguised themselves in this way, slayer of foes, Rāvaṇa entered the sacrifice like an unclean dog. The simile is a sharp one: as a dog defiles a sacrificial ground, so Rāvaṇa's entry defiled the sacrifice. Approaching the king, the lord of the rākṣasas said: "Give me battle, or else say, 'I am defeated.'" That was his rule everywhere: fight, or admit defeat. King Marutta asked him, "Who are you?" Rāvaṇa burst out laughing and said: "I am pleased, king, at your lack of curiosity, since you do not know me, Rāvaṇa, the younger brother of the lord of wealth. Who else in the three worlds does not know my strength, I who conquered my brother and carried off this aerial chariot?" His sarcasm is plain: "I am pleased" is only a cover for anger. He was sure his fame had spread everywhere, so that even not being known felt like an insult. And his boast is telling: he takes his own brother's defeat as the proof of his glory, with Puṣpaka as its trophy, which shows how little sense of dharma he had.

३मरुत्तस्य कोपः, संवर्तस्य निवारणम्

११ततो मरुत्तः स नृपस्तं रावणमथाब्रवीत्।
धन्यः खलु भवान्येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः॥

१२न त्वया सदृशः श्लाघ्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते।
कं त्वं प्राक्केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान्वरम्॥

१३श्रुतपूर्वं हि न मया भाषसे यादृशं स्वयम्।
तिष्ठेदानीं न मे जीवन्प्रतियास्यसि दुर्मते॥

१४अद्य त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम्।
ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च नराधिपः॥

१५रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत्।
सोऽब्रवीत्स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः॥

१६श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं सम्प्रहारो न ते क्षमः।
माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत्॥

१७दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रोधित्वं दीक्षिते कुतः।
संशयश्च जये नित्यं राक्षसश्च सुदुर्जयः॥

१८स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः।
विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखोऽभवत्॥

ततः सः मरुत्तः नृपः रावणम् अथ अब्रवीत् — ‘धन्यः खलु भवान्, येन ज्येष्ठः भ्राता रणे जितः! त्वया सदृशः श्लाघ्यः त्रिषु लोकेषु न विद्यते। पूर्वं केवलं कं धर्मं चरित्वा त्वं वरं लब्धवान्? यादृशं त्वं स्वयं भाषसे तादृशं मया न श्रुतपूर्वम्। दुर्मते, तिष्ठ इदानीम्; मे जीवन् न प्रतियास्यसि। अद्य त्वां निशितैः बाणैः यमक्षयं प्रेषयामि।’ मरुत्तस्य वचने तीक्ष्णः उपहासः — ज्येष्ठभ्रातुः पराजयः न श्लाघ्यः, अपितु लज्जाकरः इति सः सूचयति। ततः नराधिपः शरासनं सायकान् च गृहीत्वा क्रुद्धः रणाय निर्ययौ; किन्तु संवर्तः तस्य मार्गम् आवृणोत्। सः महान् ऋषिः स्नेहसंयुक्तं मरुत्तम् अब्रवीत् — ‘यदि मम वाक्यं श्रोतव्यं, सम्प्रहारः ते न क्षमः। इदं माहेश्वरं सत्रम् असमाप्तं सत् कुलं दहेत्। दीक्षितस्य कुतः युद्धम्? दीक्षिते क्रोधित्वं कुतः? जये च नित्यं संशयः, राक्षसः च सुदुर्जयः।’ गुरोः वाक्यात् सः पृथिवीपतिः मरुत्तः निवृत्तः, सशरं चापं विसृज्य स्वस्थः मखमुखः अभवत्। अत्र धर्मस्य सूक्ष्मता दर्शिता — यज्ञे दीक्षितस्य क्रोधः युद्धं च निषिद्धम्; यजमानस्य प्रथमं कर्तव्यं यज्ञस्य समाप्तिः, न तु स्वाभिमानस्य रक्षा। मरुत्तः शूरः अपि गुरोः वचनं मानयति; तस्य निवृत्तिः भयात् न, धर्मात्। संवर्तः अपि व्यावहारिकं कारणं ददाति — युद्धे जयः अनिश्चितः, वरलब्धः राक्षसः च दुर्जयः। संवर्तस्य वचने त्रयः हेतवः — प्रथमः यज्ञस्य रक्षा, द्वितीयः दीक्षाधर्मः, तृतीयः युद्धस्य अनिश्चितता। एषः क्रमः ऋषेः विवेकं दर्शयति — सः धर्मम् आदौ, व्यवहारं पश्चात् वदति। मरुत्तस्य आज्ञापालनं शिष्यस्य आदर्शः। रावणः तु एनं निवृत्तिं पराजयम् इव मन्यते — एतत् तस्य दृष्टेः सङ्कीर्णताम् अपि दर्शयति। ‘माहेश्वरं सत्रम्’ इति पदेन यज्ञस्य देवता शिवः इति ज्ञायते; तस्य भङ्गः महान् अनर्थः।

Then King Marutta said to Rāvaṇa: "You are blessed indeed, to have conquered your elder brother in battle! There is no one in the three worlds as praiseworthy as you. What pure dharma did you practise once, to win your boon? I have never heard anything like what you say of yourself. Stand now, fool; you will not leave me alive. Today I will send you to Yama's abode with my sharp arrows." There is a biting mockery in Marutta's words: to defeat an elder brother is nothing to boast of, but a disgrace. Then the king took up his bow and arrows and set out for battle in a rage, but Saṃvarta blocked his way. The great seer spoke to him with affection: "If my word is to be heeded, fighting is not proper for you. This sacrifice to Maheśvara, if it is left unfinished, would burn up your whole family. How can one who is consecrated for a sacrifice fight? How can one who is consecrated give way to anger? Victory is always uncertain, and this rākṣasa is very hard to conquer." At his teacher's word King Marutta turned back; he laid down his bow and arrows, grew calm, and gave himself to the sacrifice. Here the subtlety of dharma is shown: one consecrated for a sacrifice may neither be angry nor fight, and the sacrificer's first duty is to complete the rite, not to defend his pride. Saṃvarta gives three reasons, the protection of the sacrifice, the rule of consecration, and the uncertainty of battle, speaking first of dharma and then of practical sense, as a wise seer would. Marutta, brave as he was, obeyed his teacher, a model disciple; he turned back not out of fear but out of dharma. Since the sacrifice was to Śiva, breaking it off would have been a great calamity. Rāvaṇa, though, took this withdrawal for defeat, which shows how narrow his view was.

४शुकस्य जयघोषः, रावणस्य महर्षिभक्षणं प्रस्थानं च

१९ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः।
रावणो जयतीत्युच्चैर्हर्षान्नादं विमुक्तवान्॥

२०तान्भक्षयित्वा तत्रस्थान्महर्षीन्यज्ञमागतान्।
वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः सम्प्रययौ महीम्॥

२१रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः।
ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वानि चाब्रुवन्॥

ततः तं निर्जितं मत्वा शुकः ‘रावणः जयति’ इति उच्चैः घोषयामास, हर्षात् नादं च विमुक्तवान्। वस्तुतः युद्धं न जातम्, तथापि निवृत्तिम् एव पराजयं मत्वा राक्षसाः जयं घोषयन्ति। रावणः तत्र यज्ञम् आगतान् तत्रस्थान् महर्षीन् भक्षयित्वा तेषां रुधिरैः वितृप्तः पुनः महीं सम्प्रययौ। एतत् तस्य क्रौर्यस्य पराकाष्ठा — यज्ञे आगताः निरपराधाः ऋषयः अपि तस्य आहारः। रावणे गते सेन्द्राः दिवौकसः देवाः स्वां योनिम् आसाद्य तानि सत्त्वानि अब्रुवन्। भयस्य कालः समाप्तः, इदानीं कृतज्ञतायाः कालः। शुकस्य घोषणा रावणस्य सेवकानां चाटुकारितां सूचयति। महर्षिभक्षणं तस्य राक्षसस्वभावस्य स्मारकम् — दिग्विजयः केवलं राजनीतिः न, अपितु हिंसा अपि।

Thinking Marutta defeated, Śuka proclaimed aloud, "Rāvaṇa is victorious!" and gave a shout of joy. No battle had actually been fought, yet the rākṣasas, taking the king's withdrawal for defeat, proclaimed a victory, and Śuka's cry shows the flattery of Rāvaṇa's servants. Then Rāvaṇa devoured the great seers who had come to the sacrifice and were present there, and sated with their blood, he set out over the earth again. This is the height of his cruelty: innocent seers who had come to a sacrifice became his food, a reminder that his conquest was not mere statecraft but violence. When Rāvaṇa had gone, the gods, the dwellers in heaven with Indra, took back their own forms and spoke to the creatures that had sheltered them. The time of fear was over, and the time of gratitude had come.

५इन्द्रेण मयूराय वरदानम्

२२हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम्।
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ भुजङ्गाद्धि न ते भयम्॥

२३इदं नेत्रसहस्रं तु यत्तद्बर्हे भविष्यति।
वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणाम्॥

२४एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूरस्य सुरेश्वरः॥

२५नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप।
सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्वेऽपि बर्हिणः॥

प्रथमम् इन्द्रः हर्षात् नीलबर्हिणं मयूरम् अब्रवीत् — ‘धर्मज्ञ, तव प्रीतः अस्मि; भुजङ्गात् ते भयं न भविष्यति। मम यत् इदं नेत्रसहस्रं, तत् तव बर्हे भविष्यति। मयि वर्षमाणे त्वं प्रीतिलक्षणां मुदं प्राप्स्यसि।’ एवं सुरेश्वरः इन्द्रः मयूराय वरं प्रादात्। नराधिप, पुरा मयूराणां बर्हाः नीलाः एव आसन्; सुराधिपात् वरं प्राप्य सर्वे बर्हिणः ततः गताः। अत्र लोकप्रसिद्धानां तथ्यानां कारणकथा दत्ता — मयूरस्य पक्षेषु चन्द्रकाः इन्द्रस्य सहस्रनेत्राणाम् अनुकृतिः, वर्षाकाले तस्य नृत्यं इन्द्रस्य प्रीतेः लक्षणम्, सर्पभक्षणं च तस्य वरस्य फलम्। २४तमः श्लोकः मुद्रणे एकेन एव अर्धेन निबद्धः। इन्द्रः मेघानां स्वामी, अतः तस्य वरः वर्षया सह सम्बद्धः। ‘धर्मज्ञ’ इति पक्षिणः सम्बोधनं विचित्रम् — मयूरः देवस्य रक्षणे सहायः अभवत्, अतः धर्मज्ञः इति गौरवेण उक्तः। मयूरस्य नीलः वर्णः पूर्वम् एव आसीत्, चन्द्रकाः तु वरात् आगताः।

First Indra joyfully said to the peacock with its blue tail: "I am pleased with you, knower of dharma. You shall have no fear of snakes. These thousand eyes of mine shall appear in your tail, and when I send the rain you shall feel a joy that is the sign of my favour." So Indra, lord of the gods, gave the peacock a boon. In former times, king, peacocks' tails were blue only; having received the boon from the lord of the gods, all the peacocks went their way. Here a story is given for well-known facts: the eyes on the peacock's tail copy Indra's thousand eyes, its dance in the rains is the sign of Indra's pleasure, and its eating of snakes comes from his boon. Because Indra is lord of the clouds, his boon is tied to the rain. Calling a bird "knower of dharma" is striking, but the peacock had helped protect a god and so is honoured with the title. Its blue colour was there already; only the eyes came from the boon.

६धर्मराजेन वायसाय वरदानम्

२६धर्मराजोऽब्रवीद्राम प्राग्वंशे वायसं प्रति।
पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य वचनं शृणु॥

२७यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया।
ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः॥

२८मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान्मम विहङ्गम।
यावत्त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद्भविष्यसि॥

२९ये च मद्विषयस्था वै मानवाः क्षुधयार्दिताः।
त्वयि भुक्ते सुतृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः॥

राम, ततः धर्मराजः प्राग्वंशे स्थितं वायसं प्रति अब्रवीत् — ‘पक्षिन्, तव सुप्रीतः अस्मि; प्रीतस्य मम वचनं शृणु। यथा अन्ये प्राणिनः मया विविधैः रोगैः पीड्यन्ते, ते रोगाः त्वयि न प्रभविष्यन्ति, मयि प्रीते न संशयः। विहङ्गम, मम वरात् मृत्युतः ते भयं नास्ति; यावत् नराः त्वां न वधिष्यन्ति तावत् त्वं जीविष्यसि। ये च मम विषये स्थिताः मानवाः क्षुधया अर्दिताः, त्वयि भुक्ते ते सबान्धवाः सुतृप्ताः भविष्यन्ति।’ प्राग्वंशः यज्ञशालायाः पूर्वभागः इति मुद्रणस्य अधोटिप्पण्यां स्पष्टीकृतम्। अत्र श्राद्धे काकाय बलिदानस्य आचारस्य मूलं दर्शितम् — पितृलोके स्थिताः पितरः काकस्य भोजनेन तृप्यन्ति इति। काकस्य दीर्घायुष्यम् अपि लोके प्रसिद्धम्। यमः रोगाणां मृत्योः च स्वामी, अतः तस्य वरः अपि तयोः सम्बन्धे एव। काकस्य भोजनेन पितॄणां तृप्तिः इति विश्वासः अद्यापि लोके प्रचलितः।

Then, Rāma, Dharmarāja Yama said to the crow perched on the eastern hall of the sacrificial enclosure: "Bird, I am well pleased with you; hear what I say in my pleasure. The many diseases with which I afflict other creatures shall have no power over you, have no doubt of it. By my boon you need not fear death; you shall live until men kill you. And the men of my realm who are tormented by hunger shall be fully satisfied, with all their kin, when you have eaten." Here is the origin of the custom of offering food to crows at the rites for the dead: the ancestors in Yama's world are satisfied when the crow eats, a belief still alive today. The crow's long life is also well known. Yama is lord of disease and death, so his boon concerns them both.

७वरुणेन हंसाय, कुबेरेण कृकलासाय वरदानम्, देवानां प्रस्थानम्

३०वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविचारिणम्।
श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर॥

३१वर्णो मनोरमः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः।
भविष्यति तवोदग्रः शुद्धफेनसमप्रभः॥

३२मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि।
प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम्॥

३३हंसानां हि पुरा राम न वर्णः सर्वपाण्डुरः।
पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः॥

३४अथाब्रवीद्वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम्।
हैरण्यं सम्प्रयच्छामि वर्णं प्रीतस्तवाप्यहम्॥

३५सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम्।
एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति॥

३६एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्यज्ञोत्सवे सुराः।
निवृत्ते सह राज्ञा ते पुनः स्वभवनं गताः॥

वरुणः गङ्गातोयविचारिणं हंसम् अब्रवीत् — ‘पत्ररथेश्वर, प्रीतिसंयुक्तं मम वचः श्रूयताम्। तव वर्णः मनोरमः सौम्यः चन्द्रमण्डलसंनिभः शुद्धफेनसमप्रभः उदग्रः भविष्यति। मम शरीरं जलम् आसाद्य त्वं नित्यं कान्तः भविष्यसि, अतुलां प्रीतिं च प्राप्स्यसि — एतत् मम प्रीतिलक्षणम्।’ राम, पुरा हंसानां वर्णः सर्वपाण्डुरः न आसीत्; तेषां पक्षाः नीलाग्रसंवीताः, क्रोडाः च शष्पाग्रवत् निर्मलाः आसन्। अथ वैश्रवणः गिरौ स्थितं कृकलासम् अब्रवीत् — ‘प्रीतः अहं ते हैरण्यं वर्णं सम्प्रयच्छामि। तव शिरः नित्यं सद्रव्यम् अक्षयं भविष्यति; मम प्रीत्या एषः काञ्चनकः वर्णः ते भविष्यति।’ कुबेरः धनाध्यक्षः, अतः तस्य वरः अपि सुवर्णरूपः — एषा सङ्गतिः ध्येया। एवं तस्मिन् यज्ञोत्सवे निवृत्ते ते सुराः तेभ्यः वरान् दत्त्वा राज्ञा सह पुनः स्वभवनं गताः। एवं प्रत्येकः देवः स्वस्वभावानुरूपं वरं ददाति — इन्द्रः मेघस्वामी मयूराय वर्षाप्रीतिं, यमः मृत्युस्वामी काकाय मृत्युभयाभावं, वरुणः जलस्वामी हंसाय जलाश्रितां कान्तिं, कुबेरः धनस्वामी कृकलासाय सुवर्णवर्णम्। सर्गस्य अन्ते मरुत्तस्य यज्ञः अपि समाप्तः इति सूचितम् — रावणस्य उपद्रवः यज्ञं नाशयितुं न अशक्नोत्। हंसस्य शुभ्रवर्णः वरुणस्य वरात् — एषा कथा अपि लोकप्रसिद्धस्य तथ्यस्य कारणं कल्पयति। कृकलासस्य शिरसि काञ्चनवर्णः अद्यापि दृश्यते इति लोके प्रसिद्धिः। चतुर्णां प्राणिनां वरदानेन सर्गस्य उत्तरार्धं लघुकथात्मकं जातम्, पूर्वार्धस्य उग्रतायाः विरुद्धं शान्तं च। रावणस्य आगमनं भयं जनयति, तस्य गमनं तु प्रसादस्य अवसरं ददाति — एषः विरोधः सर्गस्य रचनायाः सौन्दर्यम्। ‘सद्रव्यं शिरः’ इति वचनं कृकलासस्य शिरसि मणिः इव किमपि द्रव्यम् इति लोकविश्वासं सूचयति।

Varuṇa said to the swan that roams the waters of the Gaṅgā: "Lord of birds, hear my words spoken in love. Your colour shall be lovely and gentle like the orb of the moon, bright and radiant as pure foam. Dwelling in the water, which is my body, you shall always be beautiful and shall know matchless joy; this is the sign of my love." In the past, Rāma, swans were not wholly white; their wings were tipped with blue and their breasts were clear green like the tips of young grass. Then Vaiśravaṇa said to the chameleon on the hill: "I am pleased with you, and I give you a golden colour. Your head shall always hold some precious substance and never decay; by my favour this golden colour shall be yours." Kubera is lord of wealth, so it is fitting that his boon is gold, and the "precious substance" in the chameleon's head points to the common belief that it carries something like a jewel there. Having given these boons, the gods, when the festival of the sacrifice was over, went back with the king to their own abodes. So each god gave a boon suited to his own nature: Indra, lord of clouds, gave the peacock joy in the rain; Yama, lord of death, freed the crow from the fear of death; Varuṇa, lord of waters, gave the swan a beauty that dwells in water; Kubera, lord of wealth, gave the chameleon a golden colour. These stories explain well-known facts, the swan's whiteness and the golden head of the chameleon that people still point to. The end of the sarga shows that Marutta's sacrifice was completed after all; Rāvaṇa's intrusion could not destroy it. The boons to the four creatures make the second half of the sarga a set of light tales, calm against the violence of the first. Rāvaṇa's coming brings fear and his going brings an occasion for grace, and that contrast is the beauty of the sarga's design.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२९ पदानि

हुताशं १८.१ अग्निम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हुतम् अश्नाति इति हुताशः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

उशीरबीजमासाद्य १८.२ उशीरबीजदेशं प्राप्य

सन्धिः: उशीरबीजम् + आसाद्य → मकारस्य अच्-संयोगः (सन्धिकार्यं विशेषं नास्ति)
समासः: उशीरबीजं नाम देशः — संज्ञा; ‘आसाद्य’ आ + ‘सद्’ णिजन्तात् ल्यप्
विभक्तिः: ‘उशीरबीजम्’ द्वितीया, एकवचनम्; ‘आसाद्य’ ल्यबन्तम् अव्ययम्

याजयामास १८.३ यज्ञं कारितवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘यज्’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्
विभक्तिः: लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

धर्षणभीरवः १८.४ आक्रमणात् भीताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: धर्षणात् भीरवः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

तिर्यग्योनिं १८.४ पशुपक्षिजातिम्

सन्धिः: तिर्यक् + योनिम् → तिर्यग्योनिम् — जश्त्वम् (क् → ग्)
समासः: तिरश्चां योनिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

कृकलासो १८.५ सरटः, गिरगिट इति लोके

सन्धिः: कृकलासः + धनाध्यक्षः → कृकलासो धनाध्यक्षः — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः (हशि परे)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

देवेष्वरिनिषूदन १८.६ हे शत्रुनाशक, देवेषु

सन्धिः: देवेषु + अरि → यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः: अरीन् निषूदयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘देवेषु’ सप्तमी, बहुवचनम्; ‘अरिनिषूदन’ सम्बोधनम्

सारमेय १८.६ श्वा, कुक्कुरः

सन्धिः: सारमेयः + इव → सारमेय इव — विसर्गलोपः (अकारात् परस्य, अचि परे)
समासः: समासः नास्ति — ‘सरमा’ शब्दात् ढक्-तद्धितः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अकुतूहलभावेन १८.९ जिज्ञासायाः अभावेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न कुतूहलम् अकुतूहलम् — नञ्तत्पुरुषः; तस्य भावः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

धनदस्यानुजं १८.९ कुबेरस्य कनिष्ठं भ्रातरम्

सन्धिः: धनदस्य + अनुजम् → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: धनं ददाति इति धनदः — उपपदतत्पुरुषः; अनु जातः अनुजः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘धनदस्य’ षष्ठी; ‘अनुजम्’ द्वितीया, एकवचनम्

श्लाघ्यस्त्रिषु १८.१२ प्रशंसनीयः त्रिषु (लोकेषु)

सन्धिः: श्लाघ्यः + त्रिषु → विसर्गस्य सकारः (तकारे परे)
समासः: समासः नास्ति — ‘श्लाघ्’ धातोः ण्यत्
विभक्तिः: ‘श्लाघ्यः’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘त्रिषु’ सप्तमी

श्रुतपूर्वं १८.१३ पूर्वं श्रुतम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पूर्वं श्रुतम् — सुप्सुपासमासः (पूर्वकालः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

तिष्ठेदानीं १८.१३ अधुना स्थिरः भव

सन्धिः: तिष्ठ + इदानीम् → गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘तिष्ठ’ लोट्, मध्यमपुरुषः; ‘इदानीम्’ अव्ययम्

यमक्षयम् १८.१४ यमस्य गृहम्, मृत्युम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: यमस्य क्षयः (निवासः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मार्गमावृणोत् १८.१५ पन्थानं रुद्धवान्

सन्धिः: मार्गम् + आवृणोत् → मकारस्य अचि संयोगः
समासः: समासः नास्ति — आ + ‘वृ’ धातुः (स्वादिः)
विभक्तिः: ‘मार्गम्’ द्वितीया; ‘आवृणोत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

महानृषिः १८.१५ महान् मुनिः

सन्धिः: महान् + ऋषिः → सन्धिकार्यं नास्ति (नकारस्य ऋकारे संयोगः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सत्रमसमाप्तं १८.१६ अपूर्णः यज्ञः

सन्धिः: सत्रम् + असमाप्तम् → मकारस्य अचि संयोगः
समासः: न समाप्तम् असमाप्तम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

दीक्षितस्य १८.१७ यज्ञदीक्षां गृहीतवतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘दीक्ष्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मखमुखोऽभवत् १८.१८ यज्ञाभिमुखः जातः

सन्धिः: मखमुखः + अभवत् → विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः: मखः मुखे (प्रधाने) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘मखमुखः’ प्रथमा, एकवचनम्; ‘अभवत्’ लङ्

जयतीत्युच्चैर्हर्षान्नादं १८.१९ ‘जयति’ इति उच्चैः उक्त्वा हर्षेण नादम्

सन्धिः: जयति + इति → सवर्णदीर्घः; इति + उच्चैः → यण्; उच्चैः + हर्षात् → विसर्गस्य रेफः; हर्षात् + नादम् → अनुनासिकसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘जयति’ लट्; ‘हर्षात्’ पञ्चमी; ‘नादम्’ द्वितीया

वितृप्तो १८.२० सम्यक् तृप्तः

सन्धिः: वितृप्तः + रुधिरैः → विसर्गस्य उत्वं, गुणः (हशि परे)
समासः: समासः नास्ति — वि + ‘तृप्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

नीलबर्हिणम् १८.२२ नीलपिच्छं (मयूरम्)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नीलं बर्हं यस्य सः नीलबर्ही — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

भुजङ्गाद्धि १८.२२ सर्पात् एव

सन्धिः: भुजङ्गात् + हि → भुजङ्गाद्धि — जश्त्वं, हकारस्य पूर्वसवर्णः (द् + ह = द्ध)
समासः: भुजेन (कुटिलगत्या) गच्छति इति भुजङ्गः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘भुजङ्गात्’ पञ्चमी, एकवचनम्

प्रीतिलक्षणाम् १८.२३ प्रसादस्य चिह्नभूताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रीतेः लक्षणं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मुदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्राग्वंशे १८.२६ यज्ञशालायाः पूर्वभागे निर्मिते गृहे

सन्धिः: प्राक् + वंशे → प्राग्वंशे — जश्त्वम् (क् → ग्)
समासः: प्राक् (पूर्वदिशि) वंशः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

क्षुधयार्दिताः १८.२९ बुभुक्षया पीडिताः

सन्धिः: क्षुधया + अर्दिताः → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘क्षुधया’ तृतीया; ‘अर्दिताः’ प्रथमा, बहुवचनम्

पत्ररथेश्वर १८.३० हे पक्षिराज

सन्धिः: पत्ररथ + ईश्वर → गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: पत्राणि रथः यस्य सः पत्ररथः (पक्षी) — बहुव्रीहिः; तेषाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

शष्पाग्रनिर्मलाः १८.३३ नवतृणाग्रवत् स्वच्छाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शष्पस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तद्वत् निर्मलाः — उपमानकर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

हैरण्यं १८.३४ सुवर्णमयम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘हिरण्य’ शब्दात् अण्-तद्धितः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘वर्णम्’ इत्यस्य विशेषणम्)