उत्तरकाण्डम् — सप्तदशः सर्गः
हिमवद्वने तपस्विन्याः वेदवत्याः दर्शनम्, तस्याः वृत्तान्तः, रावणस्य धर्षणम्, शापः अग्निप्रवेशश्च, पद्मे पुनर्जन्म, सीतारूपेण जनककुले प्रादुर्भावः
अगस्त्यः रामं कथयति — महीतले विचरन् रावणः हिमवद्वने कृष्णाजिनजटाधरां तपस्विनीं कन्यां ददर्श। कामपीडितः सः तां पृष्टवान् — ‘यौवने किमर्थं तपः? कस्य त्वं सुता?’ इति। सा आत्मानं वेदवतीं ब्रह्मर्षेः कुशध्वजस्य वाङ्मयीं सुतां विज्ञापयति। पिता तां विष्णवे दातुम् ऐच्छत्; तेन क्रुद्धः दैत्यराजः शम्भुः सुप्तं तं जघान, माता च चिताम् आरुरोह। पितुः मनोरथं सत्यं कर्तुं सा नारायणं पतिं काङ्क्षमाणा घोरं तपः चरति। रावणः तां भार्यात्वेन याचते, विष्णुं च निन्दति; सा तं प्रत्याचष्टे। ततः सः तस्याः केशान् करेण परामृशत्; सा हस्तेन असिभूतेन केशान् छित्त्वा ‘तव वधार्थं पुनः अयोनिजा उत्पत्स्ये’ इति शप्त्वा अग्निं प्रविवेश। सा पुनः पद्मे समुद्भूता, रावणेन गृहीता, मन्त्रिवचनात् समुद्रे क्षिप्ता, ततः जनकस्य यज्ञभूमौ हलमुखोत्कृष्टा सीतारूपेण प्रादुरभवत् — सा एव रामस्य भार्या।
१अथ राजन्महाबाहुर्विचरन्पृथिवीतले।
हिमवद्वनमासाद्य परिचक्राम रावणः॥
२तत्रापश्यत्स वै कन्यां कृष्णाजिनजटाधराम्।
आर्षेण विधिना चैनां दीप्यन्तीं देवतामिव॥
३स दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां कन्यां तां सुमहाव्रताम्।
काममोहपरीतात्मा पप्रच्छ प्रहसन्निव॥
४किमिदं वर्तसे भद्रे विरुद्धं यौवनस्य ते।
नहि युक्ता तवैतस्य रूपस्यैवं प्रतिक्रिया॥
५रूपं तेऽनुपमं भीरु कामोन्मादकरं नृणाम्।
न युक्तं तपसि स्थातुं निर्गतो ह्येष निर्णयः॥
अगस्त्यः कथां पुनः आरभते — ‘राजन्, ततः महाबाहुः रावणः पृथिवीतले विचरन् हिमवतः वनम् आसाद्य परिचक्राम।’ तत्र सः कृष्णाजिनं जटाः च धारयन्तीं, आर्षेण विधिना तपसि निरतां, देवताम् इव दीप्यमानां कन्याम् अपश्यत्। रूपसम्पन्नां सुमहाव्रतां तां दृष्ट्वा सः काममोहपरीतात्मा अभवत्, प्रहसन् इव च पप्रच्छ — ‘भद्रे, यौवनस्य विरुद्धम् इदं किम् आचरसि? एतादृशस्य रूपस्य एषा प्रतिक्रिया न युक्ता। भीरु, तव रूपम् अनुपमं नृणां कामोन्मादकरम्; अतः तपसि स्थातुं न युक्तम् इति मम निर्णयः।’ अत्र कविः रावणस्य दृष्टिं दर्शयति — तपः तस्य दृष्ट्या रूपस्य व्यर्थः व्ययः एव। तस्य वचने विनयस्य आभासः अस्ति, किन्तु ‘प्रहसन्निव’ इति पदं तस्य अन्तर्गतं दर्पं कामं च सूचयति। तपस्विन्याः शान्तस्य रूपस्य पुरतः राक्षसस्य चञ्चलं मनः — एषः एव सर्गस्य मूलविरोधः। हिमवतः पवित्रं वनं तपसः स्थानम्, तत्र अपि रावणस्य कामः प्रविशति — इति कथायाः आरम्भे एव सूचितम्। अगस्त्यः एतां कथां रामं प्रति कथयति, अतः ‘राजन्’ इति सम्बोधनम्। रावणस्य दिग्विजयः पूर्वसर्गे आरब्धः; अत्र तस्य कामस्य प्रथमं फलं दृश्यते। कृष्णाजिनं जटाः च तस्याः वैराग्यस्य चिह्नानि।
Agastya took up the story again. "Then, king, mighty-armed Rāvaṇa, roaming over the earth, came to the forest of the Himālaya and wandered all about it." There he saw a maiden wearing a black antelope skin and matted hair, the marks of renunciation, living by the rule of the seers and shining like a goddess. At the sight of her beauty and her great vow he was overcome by the delusion of desire, and he asked her, almost laughing: "Good lady, what is this life you lead, so contrary to your youth? It does not suit such beauty as yours. Your beauty is matchless, timid one; it drives men mad with desire. It is not right for you to live in austerity; that is my judgement." The poet shows us Rāvaṇa's view: to him austerity was a waste of beauty. His words carry a show of courtesy, but "almost laughing" betrays the pride and lust beneath. The calm ascetic and the restless rākṣasa face each other, and that is the central conflict of the sarga. Even into the holy forest of the Himālaya, a place of austerity, Rāvaṇa's desire intrudes. His conquest of the world began in the previous sarga; here we see the first fruit of his lust.
६कस्यासि किमिदं भद्रे कश्च भर्ता वरानने।
येन सम्भुज्यसे भीरु स नरः पुण्यभाग्भुवि॥
७पृच्छतः शंस मे सर्वं कस्य हेतोः परिश्रमः।
एवमुक्ता तु सा कन्या रावणेन यशस्विनी॥
८अब्रवीद्विधिवत्कृत्वा तस्यातिथ्यं तपोधना।
कुशध्वजो नाम पिता ब्रह्मर्षिरमितप्रभः॥
९बृहस्पतिसुतः श्रीमान्बुद्ध्या तुल्यो बृहस्पतेः।
तस्याहं कुर्वतो नित्यं वेदाभ्यासं महात्मनः॥
१०सम्भूता वाङ्मयी कन्या नाम्ना वेदवती स्मृता।
ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः॥
रावणः पुनः पृच्छति — ‘वरानने, कस्य त्वं सुता? कः तव भर्ता? येन सह त्वं सम्भुज्यसे सः नरः भुवि पुण्यभाक्। कस्य हेतोः अयं परिश्रमः? सर्वं मे शंस।’ एवम् उक्ता सा यशस्विनी तपोधना कन्या विधिवत् तस्य आतिथ्यं कृत्वा अब्रवीत्। अत्र तस्याः शीलं ध्येयम् — राक्षसस्य अपि अतिथेः सत्कारं सा न त्यजति। सा वदति — ‘मम पिता कुशध्वजः नाम अमितप्रभः ब्रह्मर्षिः, बृहस्पतेः सुतः, बुद्ध्या बृहस्पतेः एव तुल्यः। नित्यं वेदाभ्यासं कुर्वतः तस्य महात्मनः अहं वाङ्मयी कन्या सम्भूता, नाम्ना वेदवती इति स्मृता।’ वेदाभ्यासात् जाता इति तस्याः नाम अपि सार्थकम् — वेदः एव तस्याः जन्मनः मूलम्। ततः सा वदति — ‘देवाः गन्धर्वाः यक्षाः राक्षसाः पन्नगाः च मम पितरं गत्वा मम वरणं रोचयन्ति स्म।’ सर्वेषु लोकेषु तस्याः ख्यातिः आसीत् इति अनेन सूच्यते। पुण्यभाक् इति रावणस्य वचनं तस्य मनोगतं स्पष्टं करोति — सः तस्याः पतिं प्रति ईर्ष्यां धारयति। कन्यायाः वचने दर्पः नास्ति, केवलं सत्यकथनम्। सा आत्मनः वंशं वर्णयित्वा रावणस्य प्रश्नस्य क्रमेण उत्तरं ददाति — कस्य सुता, किमर्थं तपः इति।
Rāvaṇa asked again: "Whose daughter are you, lovely-faced one, and who is your husband? The man who enjoys your company is blessed indeed on earth. What is all this toil for? Tell me everything." The words "blessed indeed" reveal what was in his mind: he already envied her husband. Addressed thus, the illustrious maiden, rich in austerity, first offered him the hospitality due to a guest, as the rule requires. Her character shows here: even to a rākṣasa, a guest, she does not deny the rites of welcome. Then she said: "My father was the brahmin seer Kuśadhvaja, of boundless splendour, the son of Bṛhaspati and his equal in wisdom. As that great soul recited the Veda day after day, I was born from it, a maiden made of sacred speech, and I am called Vedavatī." Her name fits, for the Veda itself was the source of her birth. "Then the gods, gandharvas, yakṣas, rākṣasas and serpents all went to my father and sought my hand," she said, which shows that her fame had spread through every world. There is no pride in her words, only the truth, and she answers Rāvaṇa's questions in order: whose daughter she is, and why she practises austerity.
११ते चापि गत्वा पितरं वरणं रोचयन्ति मे।
न च मां स पिता तेभ्यो दत्तवान्राक्षसेश्वर॥
१२कारणं तद्वदिष्यामि निशामय महाभुज।
पितुस्तु मम जामाता विष्णुः किल सुरेश्वरः॥
१३अभिप्रेतस्त्रिलोकेशस्तस्मान्नान्यस्य मे पिता।
दातुमिच्छति तस्मै तु तच्छ्रुत्वा बलदर्पितः॥
१४शम्भुर्नाम ततो राजा दैत्यानां कुपितोऽभवत्।
तेन रात्रौ शयानो मे पिता पापेन हिंसितः॥
१५ततो मे जननी दीना तच्छरीरं पितुर्मम।
परिष्वज्य महाभागा प्रविष्टा हव्यवाहनम्॥
१६ततो मनोरथं सत्यं पितुर्नारायणं प्रति।
करोमीति तमेवाहं हृदयेन समुद्वहे॥
१७इति प्रतिज्ञामारुह्य चरामि विपुलं तपः।
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया राक्षसपुङ्गव॥
१८नारायणो मम पतिर्न त्वन्यः पुरुषोत्तमात्।
आश्रये नियमं घोरं नारायणपरीप्सया॥
१९विज्ञातस्त्वं हि मे राजन्गच्छ पौलस्त्यनन्दन।
जानामि तपसा सर्वं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते॥
‘राक्षसेश्वर, स मम पिता तेभ्यः मां न दत्तवान्। तस्य कारणं वदिष्यामि, महाभुज निशामय। मम पितुः अभिप्रेतः जामाता त्रिलोकेशः सुरेश्वरः विष्णुः आसीत्; अतः सः अन्यस्मै मां दातुं न इच्छति स्म। तत् श्रुत्वा बलदर्पितः दैत्यानां राजा शम्भुः कुपितः अभवत्, तेन पापेन रात्रौ शयानः मम पिता हिंसितः। ततः मम दीना महाभागा जननी पितुः शरीरं परिष्वज्य हव्यवाहनं प्रविष्टा।’ एवं सा अनाथा जाता। ‘ततः पितुः नारायणं प्रति मनोरथं सत्यं करोमि इति तम् एव अहं हृदयेन समुद्वहे। इति प्रतिज्ञाम् आरुह्य विपुलं तपः चरामि। राक्षसपुङ्गव, एतत् सर्वं मया आख्यातम्। नारायणः एव मम पतिः, पुरुषोत्तमात् अन्यः न; नारायणपरीप्सया घोरं नियमम् आश्रये।’ अन्ते सा रावणं स्पष्टं वदति — ‘राजन् पौलस्त्यनन्दन, त्वं मया विज्ञातः; गच्छ। त्रैलोक्ये यत् वर्तते तत् सर्वं तपसा जानामि।’ तस्याः तपोबलं अनेन प्रकटितम् — सा अपरिचितस्य अपि अतिथेः स्वरूपं जानाति। पितुः इच्छां पुत्री स्वतपसा पूरयितुम् इच्छति; एषा पितृभक्तिः एव तस्याः व्रतस्य मूलम्। शम्भोः दुष्कृतम् अपि पूर्वसूचना — कामात् क्रोधः, क्रोधात् वधः इति क्रमः रावणस्य कथायाम् अपि पुनः दृश्यते। अत्र त्रीणि दुःखानि क्रमेण आगतानि — पितुः वधः, मातुः अग्निप्रवेशः, स्वस्य एकाकित्वम्। तथापि सा न विलपति, किन्तु पितुः मनोरथं स्वकर्तव्यं मत्वा तपसि निश्चला तिष्ठति। शम्भुः नाम दैत्यः न शिवः, किन्तु दैत्यानां राजा इति ध्येयम्। तस्य कोपस्य कारणं स्वस्य अवमाननम् — वेदवत्याः पिता तस्मै तां न दत्तवान् इति। ‘नारायणो मम पतिः’ इति वाक्यं तस्याः निश्चयस्य दृढतां दर्शयति — सा विष्णुम् एव पतिं मन्यते, विवाहात् पूर्वम् अपि। ‘विज्ञातस्त्वम्’ इति वचनेन सा रावणं तस्य स्वरूपं ज्ञात्वा एव निवारयति, न तु अज्ञानात्। ‘गच्छ’ इति एकेन पदेन आतिथ्यस्य समाप्तिः स्पष्टं सूचिता — अतिथिसत्कारः कृतः, इतः परं सम्भाषणं न। तपसा त्रैलोक्यज्ञानम् इति तस्याः तपसः महत्त्वम् अपि दर्शितम्।
"But my father did not give me to them, lord of the rākṣasas. I will tell you why; listen, mighty-armed one. My father wanted Viṣṇu, lord of the gods and of the three worlds, as his son-in-law, and so he would give me to no one else. Hearing this, Śambhu, king of the daityas, proud of his strength, grew angry, and that wicked one killed my father as he lay asleep at night. Then my grieving and noble mother embraced my father's body and entered the fire." So she was left alone. "Since then I have held one resolve in my heart: I will make my father's wish about Nārāyaṇa come true. Having taken that vow, I practise great austerity. I have told you everything now, bull among rākṣasas. Nārāyaṇa is my husband, and no one other than that Supreme Person; longing for Nārāyaṇa, I have undertaken this fierce discipline. I know who you are, king; go, son of Pulastya's line. By my austerity I know everything there is in the three worlds." Her ascetic power is revealed here, for she recognises even this stranger for what he is. Her vow is rooted in devotion to her father: she means to fulfil his wish by her own austerity. Three sorrows came to her one after another, her father's murder, her mother's entering the fire, and her own loneliness, yet she does not lament; she holds to her austerity, taking her father's wish as her duty. This Śambhu is a daitya king, not Śiva, and his anger came from wounded pride, since Kuśadhvaja would not give her to him. His crime also foreshadows Rāvaṇa's own story, the same chain of desire, anger and killing. "Nārāyaṇa is my husband" shows how firm her resolve was: she regards Viṣṇu as her husband even before any marriage. She sends Rāvaṇa away knowing exactly who he is, not in ignorance, and with the single word "go" she closes her hospitality: the guest has been honoured, and there is nothing more to say.
२०सोऽब्रवीद्रावणो भूयस्तां कन्यां सुमहाव्रताम्।
अवरुह्य विमानाग्रात्कन्दर्पशरपीडितः॥
२१अवलिप्तासि सुश्रोणि यस्यास्ते मतिरीदृशी।
वृद्धानां मृगशावाक्षि भ्राजते पुण्यसंचयः॥
२२त्वं सर्वगुणसम्पन्ना नार्हसे वक्तुमीदृशम्।
त्रैलोक्यसुन्दरी भीरु यौवनं तेऽतिवर्तते॥
२३अहं लङ्कापतिर्भद्रे दशग्रीव इति श्रुतः।
तस्य मे भव भार्या त्वं भुङ्क्ष्व भोगान्यथासुखम्॥
२४कश्च तावदसौ यं त्वं विष्णुरित्यभिभाषसे।
वीर्येण तपसा चैव भोगेन च बलेन च॥
२५स मया नो समो भद्रे यं त्वं कामयसेऽङ्गने।
इत्युक्तवति तस्मिंस्तु वेदवत्यथ साब्रवीत्॥
२६मा मैवमिति सा कन्या तमुवाच निशाचरम्।
त्रैलोक्याधिपतिं विष्णुं सर्वलोकनमस्कृतम्॥
२७त्वदृते राक्षसेन्द्रान्यः कोऽवमन्येत बुद्धिमान्।
एवमुक्तस्तया तत्र वेदवत्या निशाचरः॥
ततः कन्दर्पशरपीडितः रावणः विमानाग्रात् अवरुह्य तां सुमहाव्रतां कन्यां भूयः अब्रवीत् — ‘सुश्रोणि, त्वम् अवलिप्ता असि, यस्याः ते ईदृशी मतिः। मृगशावाक्षि, पुण्यसञ्चयः वृद्धानां स्त्रीणाम् एव भ्राजते। त्वं सर्वगुणसम्पन्ना त्रैलोक्यसुन्दरी; ईदृशं वक्तुं न अर्हसि; भीरु, तव यौवनम् अतिवर्तते। भद्रे, अहं लङ्कापतिः दशग्रीवः इति श्रुतः; मम भार्या भव, यथासुखं भोगान् भुङ्क्ष्व। यं त्वं विष्णुः इति अभिभाषसे सः कः? वीर्येण तपसा भोगेन बलेन च सः मया समः न, यं त्वं कामयसे।’ रावणस्य वाक्ये तस्य अहंकारः स्पष्टः — सः आत्मानं सर्वेभ्यः श्रेष्ठं मन्यते। इति उक्तवति तस्मिन् वेदवती तं निशाचरम् उवाच — ‘मा मा एवम्। त्रैलोक्याधिपतिं सर्वलोकनमस्कृतं विष्णुं त्वत् ऋते कः बुद्धिमान् अवमन्येत?’ एषः संवादः उत्तरकालस्य रामरावणयुद्धस्य बीजम् इव — यं विष्णुं रावणः अत्र निन्दति, सः एव रामरूपेण तं हनिष्यति। रावणस्य तर्कः अयम् — पुण्यसञ्चयः वृद्धानां कार्यम्, यौवने तु भोगः एव उचितः। सः तां ‘अवलिप्ता’ इति निन्दति, यतः तस्याः निश्चयः तस्य इच्छायाः विरुद्धः। सः स्वस्य राज्यं, नाम, बलं च उपस्थाप्य तां लोभयितुम् इच्छति। विष्णुं च सः अज्ञातम् इव ‘कः असौ?’ इति पृच्छति, येन स्वस्य श्रेष्ठत्वं दर्शयेत्। वेदवत्याः उत्तरं संक्षिप्तं दृढं च — ‘मा मैवम्’ इति द्विरुक्तिः तस्याः निषेधस्य तीव्रतां सूचयति। सा विष्णोः महिमानं स्मारयति — त्रैलोक्यस्य अधिपतिः सर्वलोकनमस्कृतः सः; तं बुद्धिमान् कः अवमन्येत? अनेन रावणस्य बुद्धिहीनता अपि व्यञ्जिता। प्रलोभनं विफलं जातम्, अतः अग्रे बलात्कारस्य प्रयत्नः। रावणः स्वस्य परिचयं ददाति — ‘अहं लङ्कापतिः दशग्रीवः’ — यथा तस्य नाम एव पर्याप्तं कारणं स्यात्। तस्य दृष्ट्या स्त्री भोगस्य वस्तु, न तु स्वतन्त्रा व्रतधारिणी। वेदवत्याः दृष्ट्या तु व्रतं जीवनस्य सारः। एतौ द्वौ दृष्टिकोणौ अत्र सम्मुखीभूतौ, तयोः सङ्घर्षः एव अग्रिमस्य घटनाक्रमस्य कारणम्।
Then Rāvaṇa, tormented by the arrows of Kandarpa, the god of love, stepped down from his aerial chariot and spoke again to the maiden of the great vow: "You are proud, fair-hipped one, to think as you do. Heaping up merit suits the old, fawn-eyed one. You have every virtue and are the beauty of the three worlds; you should not talk like this, timid one, for your youth is slipping away. I am the lord of Laṅkā, good lady, known as Daśagrīva. Become my wife and enjoy every pleasure as you please. And who is this Viṣṇu you speak of? In valour, in austerity, in enjoyment and in strength, the one you long for is no match for me, lovely woman." When he had said this, Vedavatī answered the night-ranger: "No, not so! Viṣṇu is the lord of the three worlds, honoured by all the worlds. Who but you, lord of the rākṣasas, if he had any sense, would despise him?" His arrogance is plain: he thinks himself above all. His argument is that merit-making is for the old and youth is for pleasure, and he calls her proud because her resolve crosses his desire. He tries to tempt her with his kingdom, his name and his strength, announcing "I am the lord of Laṅkā, Daśagrīva" as though his name were reason enough; to him a woman is an object of pleasure, not a free person bound by a vow of her own, while to her the vow is the heart of life. He asks "who is this Viṣṇu?" as if he had never heard of him, to make himself seem greater. This exchange is like the seed of the later war of Rāma and Rāvaṇa: the Viṣṇu he scorns here will slay him as Rāma. Vedavatī's reply is short and firm; her "No, not so!" says how strongly she refuses, and in recalling Viṣṇu's greatness she exposes Rāvaṇa's folly. Temptation has failed, and force comes next.
२८मूर्धजेषु तदा कन्यां कराग्रेण परामृशत्।
ततो वेदवती क्रुद्धा केशान्हस्तेन साच्छिनत्॥
२९असिर्भूत्वा करस्तस्याः केशांश्छिन्नांस्तदाकरोत्।
सा ज्वलन्तीव रोषेण दहन्तीव निशाचरम्॥
३०उवाचाग्निं समाधाय मरणाय कृतत्वरा।
धर्षितायास्त्वयानार्य न मे जीवितमिष्यते॥
३१रक्षस्तस्मात्प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते हुताशनम्।
यस्मात्तु धर्षिता चाहं त्वया पापात्मना वने॥
३२तस्मात्तव वधार्थं हि समुत्पत्स्ये ह्यहं पुनः।
नहि शक्यः स्त्रिया हन्तुं पुरुषः पापनिश्चयः॥
३३शापे त्वयि मयोत्सृष्टे तपसश्च व्ययो भवेत्।
यदि त्वस्ति मया किंचित्कृतं दत्तं हुतं तथा॥
३४तस्मात्त्वयोनिजा साध्वी भवेयं धर्मिणः सुता।
एवमुक्त्वा प्रविष्टा सा ज्वलितं जातवेदसम्॥
एवं तया उक्तः निशाचरः कराग्रेण तस्याः मूर्धजेषु परामृशत्। ततः क्रुद्धा वेदवती हस्तेन स्वकेशान् अच्छिनत् — तस्याः करः असिः भूत्वा छिन्नान् केशान् अकरोत्। सा रोषेण ज्वलन्ती इव, निशाचरं दहन्ती इव, मरणाय कृतत्वरा अग्निं समाधाय उवाच — ‘अनार्य, त्वया धर्षितायाः मम जीवितं न इष्यते; रक्षः, तस्मात् तव पश्यतः एव हुताशनं प्रवेक्ष्यामि। यस्मात् त्वया पापात्मना वने अहं धर्षिता, तस्मात् तव वधार्थं पुनः उत्पत्स्ये। स्त्रिया पापनिश्चयः पुरुषः हन्तुं न शक्यः; त्वयि शापे उत्सृष्टे मम तपसः व्ययः भवेत्। यदि मया किञ्चित् कृतं दत्तं हुतं वा अस्ति, तस्मात् अहं अयोनिजा साध्वी धर्मिणः सुता भवेयम्।’ एवम् उक्त्वा सा ज्वलितं जातवेदसं प्रविष्टा, दिवः च दिव्या पुष्पवृष्टिः समन्ततः पपात। तस्याः निर्णयः ध्येयः — शापेन तपः न व्ययितव्यम्, किन्तु भावि जन्मना एव वैरं निर्यातनीयम्। स्वदेहत्यागः अत्र पराजयः न, अपितु प्रतिज्ञायाः आरम्भः। केशग्रहणम् अत्र परमस्य अपमानस्य चिह्नम्। तस्याः हस्तः असिः भूत्वा केशान् अच्छिनत् इति तपसः प्रभावः — सा अस्त्रं विना एव स्वरक्षां करोति। सा जानाति यत् स्त्रिया बलेन पापी हन्तुं न शक्यः, शापेन च तपः क्षीयते; अतः सा तृतीयं मार्गं स्वीकरोति — स्वपुण्यस्य बलेन अयोनिजजन्म। ‘धर्मिणः सुता’ इति प्रार्थना जनके सफला भविष्यति। देवैः पुष्पवृष्टिः तस्याः आत्मत्यागस्य अनुमोदनम्। ‘रक्षः’ इति सम्बोधनं तस्याः घृणां सूचयति। सा राक्षसस्य पश्यतः एव अग्निं प्रविशति, येन सः स्वकर्मणः फलं साक्षात् पश्येत्। एतत् दृश्यं रावणस्य मनसि भयस्य बीजम् अपि वपति।
At her words the night-ranger seized the maiden by the hair with his fingertips. Enraged, Vedavatī cut off her hair with her own hand: her hand became a sword and severed the locks. Seizing her hair was the utmost insult, and her hand turning into a blade shows the power of her austerity, by which she defended herself without any weapon. Blazing as it were with fury, as though she would burn the night-ranger up, she kindled a fire and, hastening to die, said: "Base one, now that you have violated me I no longer wish to live. So, rākṣasa, I shall enter the fire before your eyes. Because you, evil-minded one, have violated me in this forest, I shall be born again to destroy you. A man set on evil cannot be killed by a woman, and if I were to hurl a curse at you my austerity would be spent. If I have done any good deed, given any gift or made any offering, then may I be born, not from a womb, as the chaste daughter of a righteous man." With these words she entered the blazing fire, and a heavenly rain of flowers fell from the sky all around. Her decision is worth noting: she will not spend her austerity on a curse but will settle the enmity through a future birth, so that giving up her body here is not defeat but the beginning of a vow. She knew that a woman could not kill such a sinner by force, and that a curse would drain her austerity, so she chose a third way, a birth not from a womb, won by the strength of her own merit. Her prayer to be the daughter of a righteous man would be fulfilled in Janaka. She calls him simply "rākṣasa" in her loathing, and she enters the fire before his very eyes so that he should see the fruit of his deed; the sight also planted a seed of fear in his mind. The rain of flowers is the gods' approval of her sacrifice.
३५पपात च दिवो दिव्या पुष्पवृष्टिः समन्ततः।
पुनरेव समुद्भूता पद्मे पद्मसमप्रभा॥
३६तस्मादपि पुनः प्राप्ता पूर्ववत्तेन रक्षसा।
कन्यां कमलगर्भाभां प्रगृह्य स्वगृहं ययौ॥
३७प्रगृह्य रावणस्त्वेतां दर्शयामास मन्त्रिणे।
लक्षणज्ञो निरीक्ष्यैव रावणं चैवमब्रवीत्॥
३८गृहस्थैषा हि सुश्रोणी त्वद्वधायैव दृश्यते।
एतच्छ्रुत्वार्णवे राम तां प्रचिक्षेप रावणः॥
३९सा चैव क्षितिमासाद्य यज्ञायतनमध्यगा।
राज्ञो हलमुखोत्कृष्टा पुनरप्युत्थिता सती॥
४०सैषा जनकराजस्य प्रसूता तनया प्रभो।
तव भार्या महाबाहो विष्णुस्त्वं हि सनातनः॥
४१पूर्वं क्रोधहतः शत्रुर्ययासौ निहतस्तया।
उपाश्रयित्वा शैलाभस्तव वीर्यममानुषम्॥
४२एवमेषा महाभागा मर्त्येषूत्पत्स्यते पुनः।
क्षेत्रे हलमुखोत्कृष्टे वेद्यामग्निशिखोपमा॥
४३एषा वेदवती नाम पूर्वमासीत्कृते युगे।
त्रेतायुगमनुप्राप्य वधार्थं तस्य रक्षसः॥
४४उत्पन्ना मैथिलकुले जनकस्य महात्मनः।
सीतोत्पन्ना तु सीतेति मानुषैः पुनरुच्यते॥
सा पुनः पद्मसमप्रभा पद्मे समुद्भूता। तस्मात् अपि पूर्ववत् तेन रक्षसा प्राप्ता; सः कमलगर्भाभां तां कन्यां प्रगृह्य स्वगृहं ययौ, मन्त्रिणे च दर्शयामास। लक्षणज्ञः मन्त्री निरीक्ष्य एव रावणम् अब्रवीत् — ‘इयं सुश्रोणी गृहस्था चेत् तव वधाय एव दृश्यते।’ तत् श्रुत्वा रावणः ताम् अर्णवे प्रचिक्षेप। सा च क्षितिम् आसाद्य यज्ञायतनस्य मध्यगा सती राज्ञः हलमुखोत्कृष्टा पुनः अपि उत्थिता। अगस्त्यः उपसंहरति — ‘प्रभो, सा एषा जनकराजस्य तनया प्रसूता, महाबाहो तव भार्या; त्वं हि सनातनः विष्णुः। यः शैलाभः शत्रुः पूर्वं तस्याः क्रोधेन हतः, सः तव अमानुषं वीर्यम् उपाश्रित्य तया निहतः। एवम् एषा महाभागा मर्त्येषु पुनः पुनः उत्पत्स्यते, क्षेत्रे हलमुखोत्कृष्टे वेद्याम् अग्निशिखा इव। एषा कृते युगे वेदवती नाम आसीत्; त्रेतायुगम् अनुप्राप्य तस्य रक्षसः वधार्थं मैथिलकुले महात्मनः जनकस्य उत्पन्ना; सीतायाः उत्पन्ना इति मानुषैः सीता इति उच्यते।’ अत्र सीताशब्दस्य निरुक्तिः अपि दत्ता — हलस्य रेखा सीता, ततः जाता इति सीता। पद्मजन्म समुद्रक्षेपः च वुल्गेटपाठस्य विशेषः; समीक्षितसंस्करणे एते श्लोकाः न सन्ति। एवं रामायणस्य मूलकथा — सीताहरणं रावणवधः च — अस्मिन् पूर्वजन्मवृत्तान्ते कारणत्वेन निबद्धा। मन्त्रिणः वचनं लक्षणशास्त्राश्रितम् — कन्यायाः लक्षणानि गृहस्य स्वामिनः नाशं सूचयन्ति इति। रावणः भीतः ताम् अर्णवे क्षिपति, किन्तु नियतिं न निवारयितुं शक्नोति। ४१तमे श्लोके ‘पूर्वं क्रोधहतः’ इति — वेदवत्याः क्रोधेन सः पूर्वम् एव हतः इव, रामस्य वीर्येण च अधुना निहतः इति भावः; तस्याः शापः रामे फलितः। ‘पुनः पुनः उत्पत्स्यते’ इति वचनेन सीता सनातनी लक्ष्मीः इव सूच्यते, या विष्णोः सह प्रतियुगम् अवतरति। एवं रामः आत्मनः भार्यायाः पूर्ववृत्तं श्रुत्वा रावणवधस्य गूढं कारणम् अपि जानाति — सः केवलं सीताहरणस्य दण्डः न, अपितु वेदवत्याः प्रतिज्ञायाः पूर्तिः अपि। ‘यज्ञायतनमध्यगा’ इति पदेन तस्याः पवित्रता सूचिता — सा यज्ञभूमौ एव प्रकटिता, न तु कस्याश्चित् गर्भे। ‘वेद्यामग्निशिखोपमा’ इति उपमा अपि तस्याः अग्निप्रवेशं स्मारयति — या अग्नौ प्रविष्टा, सा एव अग्निशिखा इव पुनः उत्थिता। कृतयुगे वेदवती, त्रेतायुगे सीता — एकस्याः एव देव्याः द्वे रूपे इति अगस्त्यस्य उपदेशः।
She was born again in a lotus, radiant as a lotus. And once more, as before, that rākṣasa laid hold of her. Taking the maiden, lovely as the heart of a lotus, he went home and showed her to his minister. The minister, who could read the signs on a body, looked at her and said to Rāvaṇa, "If this fair-hipped girl stays in your house, I see that she will be your death." Hearing this, Rāma, Rāvaṇa threw her into the sea. She reached the land, and in the midst of a sacrificial ground she was turned up by the blade of the king's plough and rose again, the chaste one. Agastya concluded: "She is the daughter born to King Janaka, my lord, and she is your wife, mighty-armed one, for you are the eternal Viṣṇu. That mountain-like enemy whom she had struck down long before by her wrath has now been slain by her, relying on your superhuman valour. So this noble lady will be born again and again among mortals, in a field turned up by the plough, like a flame of fire on the altar. In the Kṛta age she was Vedavatī; when the Tretā age came, she was born, for the destruction of that rākṣasa, in the family of the great-souled Janaka of Mithilā, and because she rose from the furrow, men call her Sītā." Here the name Sītā is explained: sītā is the furrow of the plough, and she was born from it. The minister's warning rested on the science of bodily signs, which foretold ruin to the master of her house; Rāvaṇa threw her into the sea in fear, but he could not ward off fate. The meaning of "struck down long before by her wrath" is that her anger had in effect already killed him, and Rāma's valour now completed it: her vow bore fruit through Rāma. "Again and again among mortals" suggests that Sītā is the eternal Lakṣmī, who comes down with Viṣṇu in every age. Rising on a sacrificial ground rather than from any womb marks her purity, and the flame on the altar recalls her entering the fire: she who entered the fire rose again like a flame. So the heart of the Rāmāyaṇa, Sītā's abduction and Rāvaṇa's death, is bound to this story of an earlier birth as its cause, and Rāma, hearing of his wife's past, learns the hidden reason for Rāvaṇa's death: it was not only the punishment for carrying off Sītā but the fulfilment of Vedavatī's vow. Vedavatī in the Kṛta age and Sītā in the Tretā are two forms of one goddess; that is Agastya's teaching.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।