उत्तरकाण्डम् — षोडशः सर्गः

नन्दीश्वरशापः रावणनामलाभश्च

शरवणे पुष्पकस्य गतिरोधः, नन्दीश्वरस्य निवारणम्, वानरमुखस्य उपहासः, वानरैः कुलनाशस्य शापः, कैलासोत्तोलनम्, महादेवस्य पादाङ्गुष्ठपीडनम्, रावणस्य विरावः स्तुतिः, ‘रावण’ इति नाम, चन्द्रहासलाभः, क्षत्रियपीडनम्

धनदं जित्वा रावणः महासेनस्य जन्मस्थानं रौक्मं शरवणं ययौ। तत्र पर्वतम् आरोहतः तस्य पुष्पकं विष्टम्भितम् अभवत्; मारीचः ‘धनदात् अन्यस्य वाहनं न भवति’ इति अनुमिमीते। तदा करालः कृष्णपिङ्गलः वामनः मुण्डी ह्रस्वभुजः नन्दीश्वरः आगत्य ‘शङ्करः अत्र क्रीडति, पर्वतः सर्वभूतानाम् अगम्यः’ इति निवारयामास। रावणः ‘कोऽयं शङ्करः’ इति उक्त्वा शैलमूलं गत्वा वानरमुखं नन्दिनं दृष्ट्वा अहसत्। क्रुद्धः नन्दी शशाप — ‘मद्रूपतेजसः वानराः तव कुलस्य वधार्थम् उत्पत्स्यन्ते; त्वं स्वकर्मभिः पूर्वम् एव हतः’। देवदुन्दुभयः नेदुः। तत् अविगणय्य रावणः शैलम् उन्मूलयितुं भुजान् प्रक्षिप्य तोलयामास; शैलः गणाः पार्वती च चकम्पिरे। महादेवः लीलया पादाङ्गुष्ठेन शैलं पीडयामास; रावणस्य भुजाः पिष्टाः, तस्य विरावेण त्रैलोक्यं कम्पितम्। अमात्यानां वचनात् सः सामभिः स्तोत्रैः सहस्रं वर्षाणि शङ्करम् अतोषयत्। प्रीतः महादेवः तस्य भुजान् मुक्त्वा ‘लोकान् रावितवान् असि, अतः रावणः इति ख्यातः भविष्यसि’ इति नाम ददौ। रावणस्य याचनया सः आयुषः शेषं चन्द्रहासं खड्गं च अददात्, ‘न अवज्ञेयः, अवज्ञातः माम् एव एष्यति’ इति च उवाच। ततः रावणः महीतले क्षत्रियान् बाधमानः पर्यक्रामत् — केचित् अविनेयाः सपरिच्छदाः विनेशुः, अपरे ‘जिताः स्मः’ इति अभाषन्त।

१शरवणगमनं, पुष्पकस्य गतिरोधः, मारीचस्य अनुमानम्

१स जित्वा धनदं राम भ्रातरं राक्षसाधिपः।
महासेनप्रसूतिं तद्ययौ शरवणं महत्॥

२अथापश्यद्दशग्रीवो रौक्मं शरवणं महत्।
गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम्॥

३स पर्वतं समारुह्य कंचिद्रम्यवनान्तरम्।
प्रेक्षते पुष्पकं तत्र राम विष्टम्भितं तदा॥

४विष्टब्धं किमिदं कस्मान्नागमत्कामगं कृतम्।
अचिन्तयद्राक्षसेन्द्रः सचिवैस्तैः समावृतः॥

५किंनिमित्तमिच्छया मे नेदं गच्छति पुष्पकम्।
पर्वतस्योपरिष्ठस्य कर्मेदं कस्यचिद्भवेत्॥

६ततोऽब्रवीत्तदा राम मारीचो बुद्धिकोविदः।
नेदं निष्कारणं राजन्पुष्पकं यन्न गच्छति॥

७अथवा पुष्पकमिदं धनदान्नान्यवाहनम्।
अतो निस्पन्दमभवद्धनाध्यक्षविनाकृतम्॥

अगस्त्यः वदति — हे राम, भ्रातरं धनदं जित्वा सः राक्षसाधिपः महासेनस्य कार्तिकेयस्य प्रसूतिस्थानं महत् शरवणं ययौ। तत्र दशग्रीवः गभस्तिजालैः संवीतं, द्वितीयं भास्करम् इव दीप्यमानं, रौक्मं महत् शरवणं ददर्श। सः कंचित् रम्यवनान्तरं पर्वतं समारुह्य तत्र पुष्पकं विष्टम्भितं प्रेक्षते। सचिवैः समावृतः राक्षसेन्द्रः अचिन्तयत् — ‘कामगं कृतम् इदं विमानं किमर्थं विष्टब्धम्? कस्मात् न आगमत्? किंनिमित्तं मम इच्छया इदं पुष्पकं न गच्छति? एतत् कर्म पर्वतस्य उपरि स्थितस्य कस्यचित् भवेत्।’ हे राम, ततः बुद्धिकोविदः मारीचः अब्रवीत् — ‘राजन्, यत् इदं पुष्पकं न गच्छति, तत् निष्कारणं न। अथवा इदं पुष्पकं धनदात् अन्यस्य वाहनं न भवति; अतः धनाध्यक्षेण विना कृतम् इदं निस्पन्दम् अभवत्।’ अत्र मारीचः द्वौ हेतू विकल्पयति — पर्वतस्थस्य कस्यचित् प्रभावः, अथवा विमानस्य स्वामिभक्तिः। द्वितीयः हेतुः वुल्गेटमात्रः, सुन्दरः च — दिव्यं विमानं बलेन हृतं सत् नूतनस्वामिनम् अङ्गीकर्तुं न इच्छति इव। किन्तु वास्तविकं कारणं प्रथमम् एव — अग्रे नन्दी तत् प्रकटयिष्यति। शरवणं कार्तिकेयस्य जन्मस्थलं, शिवस्य पुत्रस्य; अतः तत् स्थानं शिवस्य क्रीडाभूमिः। ‘रौक्मं’, ‘द्वितीयमिव भास्करम्’ इति विशेषणैः तस्य दिव्यता सूचिता। रावणस्य ‘कामगं कृतम्’ इति चिन्तनं तस्य आश्चर्यं दर्शयति — यत् विमानं स्वामिनः इच्छया सर्वत्र गच्छति, तत् अकस्मात् निश्चलं जातम्। पूर्वसर्गस्य अन्ते सः पुष्पकम् आरुह्य त्रिभुवनं जितं मन्यते स्म; अस्मिन् सर्गे आरम्भे एव तस्य दर्पस्य प्रथमः आघातः। मारीचः ‘बुद्धिकोविदः’ इति विशेष्यते — सः एव रावणस्य सचिवेषु दूरदर्शी, यः पश्चात् अरण्यकाण्डे अपि रावणं रामात् निवारयितुं प्रयतिष्यते।

Agastya went on. Having conquered his brother the giver of wealth, Rāma, the lord of the rākṣasas went to the great reed-forest where Mahāsena, Kārttikeya the son of Śiva, was born, and which was therefore Śiva's pleasure-ground. There Daśagrīva saw the great golden reed-forest, wrapped in a net of rays and blazing like a second sun. Climbing a mountain with a lovely stretch of forest, he found that Puṣpaka had been brought to a standstill. Surrounded by his ministers, the lord of the rākṣasas pondered: "Why has it stopped? It was made to go wherever its rider wishes, so why will it not go on? For what reason does Puṣpaka not move as I will? This must be the doing of someone who lives on top of this mountain." Then Mārīca, wise in counsel, said: "It is not without cause, king, that Puṣpaka will not go. Or perhaps this Puṣpaka will carry no one but the giver of wealth, and parted from the lord of wealth it has become motionless." Mārīca offers two reasons: the power of someone on the mountain, or the chariot's loyalty to its master. The second is a lovely thought, as though a divine chariot taken by force would not accept a new master; but the real reason is the first, as Nandī will soon reveal. Rāvaṇa's astonishment is plain, for a chariot that went anywhere at its master's wish had suddenly stood still. At the end of the last sarga he had mounted Puṣpaka and thought the three worlds conquered, and at the very start of this one his pride receives its first blow. Mārīca is called wise in counsel because he was the most far-sighted of Rāvaṇa's ministers, the one who would later, in the Araṇya Kāṇḍa, try to hold Rāvaṇa back from Rāma.

२नन्दीश्वरस्य निवारणं, रावणस्य उपहासः, नन्दिनः शापः

८इति वाक्यान्तरे तस्य करालः कृष्णपिङ्गलः।
वामनो विकटो मुण्डी नन्दी ह्रस्वभुजो बली॥

९ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरोऽब्रवीत्।
नन्दीश्वरो वचश्चेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः॥

१०निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शंकरः।
सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसाम्॥

११सर्वेषामेव भूतानामगम्यः पर्वतः कृतः।
इति नन्दिवचः श्रुत्वा क्रोधात्कम्पितकुण्डलः॥

१२रोषात्तु ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य सः।
कोऽयं शङ्कर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागतः॥

१३सोऽपश्यन्नन्दिनं तत्र देवस्यादूरतः स्थितम्।
दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शङ्करम्॥

१४तं दृष्ट्वा वानरमुखमवज्ञाय स राक्षसः।
प्रहासं मुमुचे तत्र सतोय इव तोयदः॥

१५तं क्रुद्धो भगवान्नन्दी शङ्करस्यापरा तनुः।
अब्रवीत्तत्र तद्रक्षो दशाननमुपस्थितम्॥

१६यस्माद्वानररूपं मामवज्ञाय दशानन।
अशनीपातसंकाशमपहासं प्रमुक्तवान्॥

१७तस्मान्मद्वीर्यसंयुक्ता मद्रूपसमतेजसः।
उत्पत्स्यन्ति वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः॥

१८नखदंष्ट्रायुधाः क्रूर मनःसम्पातरंहसः।
युद्धोन्मत्ता बलोद्रिक्ताः शैला इव विसर्पिणः॥

१९ते तव प्रबलं दर्पमुत्सेधं च पृथग्विधम्।
व्यपनेष्यन्ति सम्भूय सहामात्यसुतस्य च॥

२०किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर।
न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः॥

२१इत्युदीरितवाक्ये तु देवे तस्मिन्महात्मनि।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता॥

इति वाक्यस्य अन्तरे एव करालः, कृष्णपिङ्गलः, वामनः, विकटः, मुण्डी, ह्रस्वभुजः, बली नन्दी भवस्य अनुचरः पार्श्वम् उपागम्य अशङ्कितः सन् राक्षसेन्द्रम् इदं वचः अब्रवीत् — ‘दशग्रीव, निवर्तस्व; अस्मिन् शैले शंकरः क्रीडति। सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसां सर्वेषाम् एव भूतानाम् अयं पर्वतः अगम्यः कृतः।’ इति नन्दिवचः श्रुत्वा क्रोधात् कम्पितकुण्डलः रोषात् ताम्रनयनः सः पुष्पकात् अवरुह्य ‘कः अयं शङ्करः’ इति उक्त्वा शैलमूलम् उपागतः। तत्र सः देवस्य अदूरतः स्थितं, दीप्तं शूलम् अवष्टभ्य स्थितं, द्वितीयं शङ्करम् इव नन्दिनम् अपश्यत्। तं वानरमुखं दृष्ट्वा सः राक्षसः अवज्ञाय सतोयः तोयदः इव महान्तं प्रहासं मुमुचे। तदा शङ्करस्य अपरा तनुः भगवान् नन्दी क्रुद्धः सन् उपस्थितं दशाननं तत् रक्षः अब्रवीत् — ‘दशानन, यस्मात् वानररूपं माम् अवज्ञाय त्वया अशनिपातसंकाशः अपहासः प्रमुक्तः, तस्मात् मम वीर्येण संयुक्ताः, मम रूपेण तेजसा च समाः वानराः तव कुलस्य वधार्थम् उत्पत्स्यन्ते। क्रूर, तेषां नखदंष्ट्राः एव आयुधानि भविष्यन्ति, मनःसम्पातवेगाः, युद्धोन्मत्ताः, बलोद्रिक्ताः, विसर्पन्तः शैलाः इव ते भविष्यन्ति। ते सम्भूय सहामात्यसुतस्य तव प्रबलं दर्पं पृथग्विधम् उत्सेधं च व्यपनेष्यन्ति। निशाचर, इदानीं त्वां हन्तुं मया किं न शक्यम्? किन्तु त्वं न हन्तव्यः, यतः स्वकर्मभिः पूर्वम् एव हतः असि।’ तस्मिन् महात्मनि देवे एवम् उदीरितवाक्ये देवदुन्दुभयः नेदुः, खात् च पुष्पवृष्टिः च्युता। अयं शापः रामायणस्य मूलबीजेषु एकः — रावणस्य कुलनाशः वानरैः भविष्यति इति पूर्वम् एव निश्चितम्। नन्दी शिवस्य ‘अपरा तनुः’ इति उक्तः; तस्य वानरमुखत्वम् अपि अर्थपूर्णं — शिवांशः हनूमान् अपि वानरः इति परम्परा। रावणस्य दोषः द्विविधः — प्रथमं शङ्करस्य अवज्ञा (‘कोऽयं शङ्करः’), ततः नन्दिनः रूपस्य उपहासः। दशमसर्गे सः मानुषान् तृणवत् मत्वा अवध्यत्वसूच्यां न अगणयत्; अत्र सः वानरान् अपि उपहसति; उभौ एव तस्य विनाशकौ भविष्यतः। ‘स्वकर्मभिः पूर्वमेव हतः’ इति वाक्यं कर्मसिद्धान्तस्य सारं वदति — पापी स्वपापेन एव मृतः, बाह्यः हन्ता केवलं निमित्तम्। देवानां दुन्दुभिनादः पुष्पवृष्टिः च शापस्य सत्यतां समर्थयतः। अस्य भागस्य सप्तदशः अष्टादशः ऊनविंशः च श्लोकाः — वानराणां वर्णनम् — समीक्षिते अल्पतराः, वुल्गेटे विस्तृताः। नन्दिनः रूपवर्णनं वुल्गेटे विस्तृतं — करालः, कृष्णपिङ्गलः, वामनः, विकटः, मुण्डी, ह्रस्वभुजः, बली इति सप्त विशेषणानि। एतानि बाह्यरूपेण कुरूपं, किन्तु अन्तः शिवसमं तेजस्विनं दर्शयन्ति; अतः रावणस्य उपहासः बाह्यरूपमात्रदर्शिनः मूढस्य लक्षणम्। समीक्षितस्य ‘मौर्ख्यात्’ इति पदम् अपि एतत् एव सूचयति। नन्दिनः निवारणम् अपि सौम्यं — सः केवलं नियमं स्मारयति, ‘सर्वेषाम् एव भूतानाम् अगम्यः’; तत्र रावणस्य विशेषः अपमानः नास्ति। किन्तु ‘कोऽयं शङ्करः’ इति प्रश्नेन रावणः स्वयम् एव संघर्षम् आरभते। शापस्य वर्णने वानराणां गुणाः क्रमेण उक्ताः — वीर्यं, रूपं, तेजः, नखदंष्ट्रायुधत्वं, मनोवेगः, युद्धोन्मादः, बलं, पर्वतसदृशं शरीरं च। एते सर्वे किष्किन्धाकाण्डे सुन्दरकाण्डे युद्धकाण्डे च वानराणां वर्णनेषु पुनः दृश्यन्ते — सुग्रीवस्य सेना, हनूमतः वेगः, अङ्गदस्य बलम्। ‘सहामात्यसुतस्य’ इति पदं रावणस्य मन्त्रिणां पुत्राणां च विनाशम् अपि पूर्वं सूचयति — प्रहस्तः, इन्द्रजित्, अक्षः इत्यादयः सर्वे युद्धे हताः। नन्दी रावणं हन्तुं समर्थः अपि न हन्ति — धर्मात्मानः दुष्टस्य नाशं कालाय त्यजन्ति, स्वयं क्रोधे अपि संयमं रक्षन्ति।

While he was still speaking, Nandī, Bhava's attendant, came up beside them: fearsome, dark and tawny, dwarfish, misshapen, shaven-headed, short-armed and strong. Fearlessly Nandīśvara said to the lord of the rākṣasas: "Turn back, Daśagrīva. Śaṅkara is at play on this mountain. It has been made inaccessible to suparṇas, nāgas, yakṣas, gods, gandharvas and rākṣasas, to all beings alike." At Nandī's words Rāvaṇa's earrings trembled with anger and his eyes turned copper-red with rage. He got down from Puṣpaka, said, "Who is this Śaṅkara?" and came to the foot of the mountain. There he saw Nandī standing not far from the god, leaning on his blazing trident, like a second Śaṅkara. Seeing that he had a monkey's face, the rākṣasa scorned him and let out a great laugh, like a cloud heavy with rain. Then the blessed Nandī, who is Śaṅkara's other body, was enraged, and he said to ten-faced Daśānana standing before him: "Daśānana, because you scorned me for my monkey form and let out a mocking laugh like the crash of a thunderbolt, monkeys with my valour, equal to me in form and splendour, will be born to destroy your race. Their weapons will be their claws and teeth, cruel one, and their speed the speed of thought. Mad for battle, swollen with strength, like moving mountains, they will come together and strip away your mighty pride and your towering greatness, and your ministers' and your sons' as well. Could I not kill you now, night-ranger? But you are not to be killed, for you have already been killed by your own deeds." When the great god had spoken, the drums of the gods sounded and a rain of flowers fell from the sky, confirming that the curse would come true. This curse is one of the root seeds of the Rāmāyaṇa: it was settled here, long before, that Rāvaṇa's race would be destroyed by monkeys. Nandī is called Śiva's other body, and his monkey face is meaningful too, for tradition holds that Hanumān, a monkey, was born of Śiva's portion. Rāvaṇa's offence was twofold, first scorning Śaṅkara himself with "Who is this Śaṅkara?", then mocking Nandī's form. In the tenth sarga he had thought men so much straw that he left them out of his list; here he mocks monkeys, and both would be his undoing. Nandī's form was misshapen outwardly but within he shone like Śiva, so Rāvaṇa's laughter was the mark of a fool who sees only the outside. Nandī's warning had been mild, a reminder of a rule that applied to all beings with no insult to Rāvaṇa in particular; it was Rāvaṇa's question that began the conflict. The monkeys' qualities in the curse, valour, form, splendour, claws and teeth for weapons, speed of thought, battle-madness, strength and mountain-like bodies, all appear again in the Kiṣkindhā, Sundara and Yuddha Kāṇḍas, in Sugrīva's army, Hanumān's speed and Aṅgada's strength, and "your ministers and sons" foretells the deaths of Prahasta, Indrajit, Akṣa and the rest in the war. "Already killed by your own deeds" sums up the law of karma: the sinner dies of his own sin, and the outward slayer is only the occasion. Though able to kill him, Nandī does not; the righteous leave the wicked to time and keep their restraint even in anger.

३कैलासस्य उत्तोलनम्, महादेवस्य पादाङ्गुष्ठपीडनं, रावणस्य विरावः

२२अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं महाबलः।
पर्वतं तु समासाद्य वाक्यमाह दशाननः॥

२३पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः।
तमिमं शैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते॥

२४केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत्।
विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम्॥

२५एवमुक्त्वा ततो राम भुजान्विक्षिप्य पर्वते।
तोलयामास तं शीघ्रं स शैलः समकम्पत॥

२६चालनात्पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः।
चचाल पार्वती चापि तदाश्लिष्टा महेश्वरम्॥

२७ततो राम महादेवो देवानां प्रवरो हरः।
पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया॥

२८पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्तम्भोपमा भुजाः।
विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः॥

२९रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तथा।
मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पितम्॥

३०मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये।
तदा वर्त्मसु चलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः॥

३१समुद्राश्चापि संक्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः।
यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन्॥

महाबलः दशाननः तदा नन्दिवाक्यम् अचिन्तयित्वा पर्वतं समासाद्य इदं वाक्यम् आह — ‘गोपते, गच्छतः मम पुष्पकस्य गतिः यत्कृते छिन्ना, तम् इमं तव शैलम् उन्मूलं करोमि। केन प्रभावेण भवः नित्यं राजवत् अत्र क्रीडति? उपस्थितं ज्ञातव्यं भयस्थानं सः न जानीते।’ हे राम, एवम् उक्त्वा सः पर्वते भुजान् विक्षिप्य तं शीघ्रं तोलयामास, सः शैलः समकम्पत। पर्वतस्य चालनात् देवस्य गणाः कम्पिताः, पार्वती अपि चचाल, तदा महेश्वरम् आश्लिष्टा च। हे राम, ततः देवानां प्रवरः हरः महादेवः लीलया पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास। ततः तस्य शैलस्तम्भोपमाः भुजाः पीडिताः; तत्र तस्य रक्षसः सचिवाः विस्मिताः अभवन्। रोषात् भुजानां पीडनात् च तेन रक्षसा सहसा विरावः मुक्तः, येन त्रैलोक्यं कम्पितम्। तस्य अमात्याः युगक्षये वज्रनिष्पेषम् इव मेनिरे; तदा इन्द्रपुरोगमाः देवाः वर्त्मसु चलिताः। समुद्राः संक्षुब्धाः, पर्वताः चलिताः; यक्षाः विद्याधराः सिद्धाः च ‘किम् एतत्’ इति अब्रुवन्। अस्मिन् प्रसङ्गे बलस्य द्वयोः रूपयोः वैपरीत्यं दृश्यते — रावणः सर्वबलेन भुजैः शैलम् उत्तोलयति, शिवः तु केवलं पादाङ्गुष्ठेन, लीलया, तं पुनः स्थापयति। ‘लीलया’ इति पदं शिवस्य अनायासं सूचयति। रावणः शिवं ‘गोपते’ इति सम्बोधयति, पशुपतिः इति अवमानार्थम्; ‘राजवत् क्रीडति’ इति च सः शिवस्य ऐश्वर्यं न सहते। पार्वत्याः भयात् महेश्वरस्य आलिङ्गनं कवीनां प्रियः प्रसङ्गः। रावणस्य विरावः एव तस्य नाम्नः निमित्तं भविष्यति — अतः तस्य त्रैलोक्यव्यापी प्रभावः विस्तरेण वर्णितः: अमात्याः प्रलयं मन्यन्ते, देवाः मार्गेषु चलिताः, समुद्राः पर्वताः च क्षुब्धाः। समीक्षिते ‘मानुषाः शब्दवित्रस्ता मेनिरे लोकसंक्षयम्’ इति, वुल्गेटे ‘मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये’ इति भिन्नः पाठः। रावणस्य अयं प्रयासः तस्य स्वभावस्य प्रतीकः — यत् तस्य मार्गे विघ्नं भवति, तत् सः उन्मूलयितुम् इच्छति, देवस्थानं वा भवतु। किन्तु शिवस्य लीला तं क्षणेन निग्रहति। अयं प्रसङ्गः ‘रावणानुग्रहमूर्तिः’ इति शिल्पेषु प्रसिद्धः। सचिवानां विस्मयः, देवानां चलनं, सिद्धानां प्रश्नः — एते सर्वे तस्य विरावस्य व्याप्तिं दर्शयन्ति। एवं यः पर्वतं उन्मूलयितुम् ऐच्छत्, सः एव तस्य अधः निपीडितः अभवत् — दर्पस्य फलं सद्यः एव प्राप्तम्।

Paying no heed to Nandī's words, mighty Daśānana went up to the mountain and said: "Lord of cattle, because of this mountain of yours the course of my Puṣpaka was cut off as I travelled; I shall tear it up by the roots. By what power does Bhava always sport here like a king? He does not know what he ought to know, that danger now confronts him." Having said this, Rāma, he thrust his arms under the mountain and quickly heaved it up, and the mountain shook. At its shaking the god's attendants trembled, and Pārvatī too was shaken and clung to Maheśvara. Then, Rāma, Hara, the great god, foremost of the gods, playfully pressed the mountain down with his big toe. Rāvaṇa's arms, like pillars of rock, were crushed beneath it, and his ministers were astonished. In rage and in the pain of his crushed arms the rākṣasa suddenly let out a howl that made the three worlds tremble. His ministers took it for the crash of the thunderbolt at the end of an age; the gods led by Indra were shaken on their paths, the oceans were stirred up, the mountains shook, and yakṣas, vidyādharas and siddhas cried, "What is this?" In this scene two kinds of strength are set against each other: Rāvaṇa heaves the mountain with all the strength of his arms, and Śiva sets it back with a single toe, in play, without effort. Rāvaṇa calls Śiva "lord of cattle" to belittle him, and he cannot bear that anyone should sport there like a king. Pārvatī clinging to Maheśvara in fear is a moment poets love. Rāvaṇa's howl is described at such length, its reach through the three worlds, the ministers thinking the world was ending, the gods shaken, oceans and mountains in turmoil, because it is about to give him his name. The whole attempt is a picture of his nature: whatever stands in his way he wants to uproot, even the dwelling of a god. But Śiva's play subdues him in a moment; the scene is well known in sculpture as Śiva showing grace to Rāvaṇa. He who wanted to uproot the mountain ended up pinned beneath it, and pride reaped its fruit at once.

४अमात्यानां परामर्शः, सहस्रवर्षस्तुतिः, ‘रावण’ इति नामकरणम्

३२तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम्।
तमृते शरणं नान्यं पश्यामोऽत्र दशानन॥

३३स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज।
कृपालुः शङ्करस्तुष्टः प्रसादं ते विधास्यति॥

३४एवमुक्तस्तदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम्।
सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः।
संवत्सरसहस्रं तु रुदतो रक्षसो गतम्॥

३५ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः।
मुक्त्वा चास्य भुजान्राम प्राह वाक्यं दशाननम्॥

३६प्रीतोऽस्मि तव वीरस्य शौटीर्याच्च दशानन।
शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः॥

३७यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम्।
तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन्भविष्यसि॥

३८देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले।
एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम्॥

३९गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धं पथा येन त्वमिच्छसि।
मया चैवाभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम्॥

ततः अमात्याः अवदन् — ‘दशानन, नीलकण्ठम् उमापतिं महादेवं तोषयस्व; तम् ऋते अन्यत् शरणम् अत्र वयं न पश्यामः। स्तुतिभिः प्रणतः भूत्वा तम् एव शरणं व्रज; कृपालुः शङ्करः तुष्टः ते प्रसादं विधास्यति।’ अमात्यैः एवम् उक्तः सः दशाननः प्रणम्य विविधैः सामभिः स्तोत्रैः च वृषभध्वजं तुष्टाव; एवं रुदतः तस्य रक्षसः संवत्सरसहस्रं गतम् — एषः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ततः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः महादेवः प्रीतः, हे राम, अस्य भुजान् मुक्त्वा दशाननं वाक्यम् आह — ‘दशानन, तव वीरस्य शौटीर्यात् प्रीतः अस्मि। शैलाक्रान्तेन त्वया यः सुदारुणः रावः मुक्तः, येन इदं लोकत्रयं रावितं भयम् आगतं च, तस्मात् राजन्, त्वं नाम्ना रावणः भविष्यसि। देवताः, मानुषाः, यक्षाः, ये च अन्ये जगतीतले, ते सर्वे लोकरावणं त्वां ‘रावणः’ इति एवम् अभिधास्यन्ति। पौलस्त्य, येन पथा इच्छसि, तेन विस्रब्धं गच्छ; राक्षसाधिप, मया अभ्यनुज्ञातः गम्यताम्।’ अत्र ‘रावण’ इति नाम्नः निरुक्तिः — ‘रु’ धातोः रवणात्, लोकान् रावयति इति रावणः। यत् नाम सर्वे जानन्ति, तस्य उत्पत्तिः एतस्मात् पराजयात्, न विजयात् — एषा विडम्बना कवेः सूक्ष्मा। अमात्यानां परामर्शः अपि बुद्धिमान् — बलेन यत् न सिध्यति, तत् भक्त्या सिध्यति। शिवस्य कृपालुत्वं प्रसिद्धं; सः शत्रुम् अपि स्तुत्या प्रसन्नः भूत्वा अनुगृह्णाति। ‘रुदतः’ इति पदं रावणनाम्नः अर्थम् अपि समर्थयति — सः सहस्रं वर्षाणि अरोदीत्। शिवः तस्य ‘शौटीर्यं’ प्रशंसति — पराजितस्य अपि वीरत्वं तेन स्वीकृतम्। तस्य ‘गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धम्’ इति वचनं पुष्पकस्य गतिरोधस्य समाप्तिं सूचयति। एषः प्रसङ्गः शिवस्य रावणस्य च सम्बन्धस्य आरम्भः — यतः रावणः पश्चात् महान् शिवभक्तः इति प्रसिद्धः।

Then his ministers said: "Daśānana, propitiate the great god, the blue-throated lord of Umā. We see no refuge here but him. Bow down with hymns of praise and go to him alone for refuge. Śaṅkara is compassionate; if he is pleased he will show you grace." Heeding them, Daśānana bowed and praised the bull-bannered god with many sāman chants and hymns, and a thousand years went by while the rākṣasa wept. Then the great lord, standing on the mountain top, was pleased. He released Rāvaṇa's arms, Rāma, and said to Daśānana: "I am pleased with you, Daśānana, with your heroism and your pride. When you were pinned by the mountain you let out a terrible cry, by which the three worlds were made to cry out and filled with fear. Therefore, king, you shall be called Rāvaṇa. Gods, men, yakṣas and all others on the face of the earth will call you Rāvaṇa, the one who makes the worlds cry. Go without fear, son of Pulastya, by whatever path you wish. Lord of the rākṣasas, go, with my leave." Here the name Rāvaṇa is explained from the root "to cry out": he is the one who makes the worlds cry. The irony is subtle: the name by which all know him was born of a defeat, not a victory. And he himself wept for a thousand years, which also fits the name. The ministers' counsel was wise: what force could not win, devotion could. Śiva's compassion is well known; even an enemy who praises him receives his grace, and he honours the courage even of one he has defeated. His leave to go wherever he wishes ends the halt of Puṣpaka. This scene begins the bond between Śiva and Rāvaṇa, who is remembered as a great devotee of Śiva.

५रावणस्य वरयाचना, चन्द्रहासखड्गः आयुःशेषश्च, क्षत्रियपीडनम्

४०एवमुक्तस्तु लङ्केशः शम्भुना स्वयमब्रवीत्।
प्रीतो यदि महादेव वरं मे देहि याचतः॥

४१अवध्यत्वं मया प्राप्तं देवगन्धर्वदानवैः।
राक्षसैर्गुह्यकैर्नागैर्ये चान्ये बलवत्तराः॥

४२मानुषान्न गणे देव स्वल्पास्ते मम सम्मताः।
दीर्घमायुश्च मे प्राप्तं ब्रह्मणस्त्रिपुरान्तक॥

४३वाञ्छितं चायुषः शेषं शस्त्रं त्वं च प्रयच्छ मे।
एवमुक्तस्ततस्तेन रावणेन स शङ्करः॥

४४ददौ खड्गं महादीप्तं चन्द्रहासमिति श्रुतम्।
आयुषश्चावशेषं च ददौ भूतपतिस्तदा॥

४५दत्त्वोवाच ततः शम्भुर्नावज्ञेयमिदं त्वया।
अवज्ञातं यदि हि ते मामेवैष्यत्यसंशयः॥

४६एवं महेश्वरेणैव कृतनामा स रावणः।
अभिवाद्य महादेवमारुरोहाथ पुष्पकम्॥

४७ततो महीतलं राम पर्यक्रामत रावणः।
क्षत्रियान्सुमहावीर्यान्बाधमानस्ततस्ततः॥

४८केचित्तेजस्विनः शूराः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः।
तच्छासनमकुर्वन्तो विनेशुः सपरिच्छदाः॥

४९अपरे दुर्जयं रक्षो जानन्तः प्राज्ञसम्मताः।
जिताः स्म इत्यभाषन्त राक्षसं बलदर्पितम्॥

शम्भुना एवम् उक्तः लङ्केशः स्वयम् अब्रवीत् — ‘महादेव, यदि प्रीतः असि, तर्हि याचतः मे वरं देहि। देवगन्धर्वदानवैः राक्षसैः गुह्यकैः नागैः ये च अन्ये बलवत्तराः तैः अवध्यत्वं मया प्राप्तम्। देव, मानुषान् अहं न गणयामि; ते स्वल्पाः इति मम सम्मतम्। त्रिपुरान्तक, ब्रह्मणः दीर्घम् आयुः अपि मे प्राप्तम्; तस्य आयुषः शेषं वाञ्छितं, त्वं च मे शस्त्रं प्रयच्छ।’ तेन रावणेन एवम् उक्तः सः शङ्करः तस्मै चन्द्रहासः इति श्रुतं महादीप्तं खड्गं ददौ, आयुषः अवशेषं च भूतपतिः तदा ददौ। ततः दत्त्वा शम्भुः उवाच — ‘इदं त्वया न अवज्ञेयम्; यदि ते अवज्ञातं, तर्हि माम् एव असंशयं पुनः एष्यति।’ एवं महेश्वरेण एव कृतनामा सः रावणः महादेवम् अभिवाद्य पुष्पकम् आरुरोह। हे राम, ततः सः सुमहावीर्यान् क्षत्रियान् ततः ततः बाधमानः महीतलं पर्यक्रामत। केचित् तेजस्विनः शूराः युद्धदुर्मदाः क्षत्रियाः तस्य शासनम् अकुर्वन्तः सपरिच्छदाः विनेशुः। अपरे प्राज्ञसम्मताः तत् रक्षः दुर्जयं जानन्तः बलदर्पितं तं राक्षसं ‘जिताः स्मः’ इति अभाषन्त। अत्र रावणस्य वचने पुनः सः एव दोषः — ‘मानुषान्न गणे’ इति; दशमसर्गे यथा ब्रह्माणं प्रति, तथा अत्र शिवं प्रति अपि सः मनुष्यान् तुच्छान् मन्यते। चन्द्रहासः खड्गः रावणस्य प्रसिद्धम् आयुधम्; शिवस्य शर्तः — ‘नावज्ञेयमिदम्’ — अपि ध्येया, यतः अवमानिते आयुधं स्वामिनं प्रति प्रत्यावर्तते। ‘आयुषश्चावशेषम्’ इति — सहस्रवर्षस्तुत्या यत् आयुः व्ययितं, तत् अपि शिवः पुनः ददाति इति हिन्दीभाष्यम्। अन्ते रावणस्य पृथिवीविजययात्रा आरभते — क्षत्रियाणां द्विविधः प्रतिसादः: शूराः युध्यन्ते नश्यन्ति च, प्राज्ञाः पराजयं स्वीकुर्वन्ति। एषः उपक्रमः अग्रिमेषु सर्गेषु विस्तरेण वर्ण्यते — वेदवतीप्रसङ्गः, मरुत्तस्य यज्ञः, अनरण्यस्य शापः इत्यादयः। एवं षोडशसर्गे रावणस्य नाम, खड्गः, शापः च त्रयम् अपि एकत्र लब्धम्। रावणस्य याचने तस्य सावधानता अपि दृश्यते — सः अवध्यत्वस्य सूचीं पुनः गणयति, दीर्घायुः च ब्रह्मणः प्राप्तम् इति स्मारयति, ततः एव नूतनं याचते; एवं सः शिवात् तत् न याचते यत् ब्रह्मणा पूर्वम् एव दत्तम्। एवं शिवस्य प्रसादः अपि तस्य गर्वं वर्धयति, न तु शमयति।

So addressed by Śambhu, the lord of Laṅkā said: "Great god, if you are pleased, grant me a boon, for I ask it. I have won immunity from death at the hands of gods, gandharvas, dānavas, rākṣasas, guhyakas, nāgas and all others of great might. Men I do not count, god; in my view they are feeble. And long life I have already obtained from Brahmā, destroyer of the three cities. Grant me the rest of my life-span as I wish it, and give me a weapon." Śaṅkara gave him a sword of great brilliance called Candrahāsa, and the lord of beings also granted him the remainder of his life, the years spent in his thousand years of praise. Having given it, Śambhu said: "You must never treat this with contempt; if you do, it will come back to me, without a doubt." So Rāvaṇa, named by Maheśvara himself, saluted the great god and mounted Puṣpaka. Then, Rāma, he roamed over the earth harassing mighty kṣatriyas wherever he found them. Some kṣatriyas, spirited, brave and fierce in battle, refused his command and perished with all their followers. Others, esteemed as wise, knowing the rākṣasa could not be beaten, said to him in his pride of strength, "We are conquered." In Rāvaṇa's words the same fault appears again, "men I do not count": as he did before Brahmā in the tenth sarga, so here before Śiva he holds men in contempt. His request shows some care, too: he lists the immunity he already has and recalls the long life Brahmā gave him, and asks only for something new. Candrahāsa became Rāvaṇa's famous sword, and Śiva's condition is worth noting, for a weapon treated with contempt returns to its giver. So in this sixteenth sarga Rāvaṇa gains his name, his sword and his curse all at once, and even Śiva's grace swells his pride rather than calming it. At the end his conquest of the earth begins, and the kṣatriyas respond in two ways: the brave fight and perish, the wise admit defeat. This campaign is told at length in the sargas that follow, with the stories of Vedavatī, of Marutta's sacrifice and of Anaraṇya's curse.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि

महासेनप्रसूतिम् १६.१ कार्तिकेयस्य जन्मस्थानम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘प्रसूतिं तद्ययौ’
समासः: महती सेना यस्य सः महासेनः (बहुव्रीहिः); तस्य प्रसूतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

गभस्तिजालसंवीतम् १६.२ किरणसमूहैः व्याप्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गभस्तीनां जालम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन संवीतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

रम्यवनान्तरम् १६.३ रमणीयवनप्रदेशयुक्तम्

सन्धिः: वन + अन्तरम् → वनान्तरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: रम्यं वनान्तरं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पर्वतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

विष्टम्भितम् १६.३ निरुद्धगतिकम्

सन्धिः: वि + स्तम्भितम् → विष्टम्भितम् — षत्वम् (उपसर्गात् सकारस्य षकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘स्तम्भ्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

कस्मान्नागमत् १६.४ किमर्थं न गतम्

सन्धिः: कस्मात् + न → कस्मान्न — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘कस्मात्’ पञ्चमी; ‘आगमत्’ लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

पर्वतस्योपरिष्ठस्य १६.५ पर्वतस्य उपरि स्थितस्य

सन्धिः: पर्वतस्य + उपरिष्ठस्य → पर्वतस्योपरिष्ठस्य — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: उपरि तिष्ठति — उपपदतत्पुरुषः (उपरिष्ठः)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

धनदान्नान्यवाहनम् १६.७ कुबेरात् अन्यस्य वाहनं न

सन्धिः: धनदात् + न → धनदान्न — अनुनासिकसन्धिः; न + अन्य → नान्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: अन्यस्य वाहनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘धनदात्’ पञ्चमी; ‘अन्यवाहनम्’ प्रथमा

धनाध्यक्षविनाकृतम् १६.७ कुबेरेण वियुक्तम्

सन्धिः: धन + अध्यक्ष → धनाध्यक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: धनाध्यक्षेण विनाकृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

कृष्णपिङ्गलः १६.८ कृष्णपिङ्गलवर्णः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृष्णश्च पिङ्गलश्च — कर्मधारयः (वर्णयोः मिश्रणम्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

ह्रस्वभुजः १६.८ लघुबाहुः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘ह्रस्वभुजो बली’ इति विसर्गस्य उकारः
समासः: ह्रस्वौ भुजौ यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

भवस्यानुचरोऽब्रवीत् १६.९ शिवस्य सेवकः अवदत्

सन्धिः: भवस्य + अनुचरः → भवस्यानुचरः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अनुचरः + अब्रवीत् → अनुचरोऽब्रवीत् — पूर्वरूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘अनुचरः’ प्रथमा; ‘अब्रवीत्’ लङ्

कम्पितकुण्डलः १६.११ यस्य कुण्डले (क्रोधात्) चलिते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कम्पिते कुण्डले यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

अवष्टभ्य १६.१३ आलम्ब्य, धृत्वा

सन्धिः: अव + स्तभ्य → अवष्टभ्य — षत्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘स्तम्भ्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

वानरमुखमवज्ञाय १६.१४ वानरमुखं (नन्दिनं) तिरस्कृत्य

सन्धिः: वानरमुखम् + अवज्ञाय → मकारः स्वरे परे
समासः: वानरस्य इव मुखं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: ‘वानरमुखम्’ द्वितीया; ‘अवज्ञाय’ ल्यबन्तम्

अशनीपातसंकाशम् १६.१६ वज्रपातसदृशम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति (‘अशनी’ इति दीर्घेकारः मुद्रणानुसारम्)
समासः: अशन्याः पातः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘अपहासम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

मद्रूपसमतेजसः १६.१७ मम रूपेण तेजसा च तुल्याः

सन्धिः: मत् + रूप → मद्रूप — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: मम रूपम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन समं तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

मनःसम्पातरंहसः १६.१८ मनोवेगिनः

सन्धिः: मनः + सम्पात → विसर्गः रक्षितः
समासः: मनसः सम्पातः (षष्ठीतत्पुरुषः); तद्वत् रंहः वेगः येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

बलोद्रिक्ताः १६.१८ अतिबलाः

सन्धिः: बल + उद्रिक्ताः → बलोद्रिक्ताः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: बलेन उद्रिक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

व्यपनेष्यन्ति १६.१९ दूरीकरिष्यन्ति

सन्धिः: वि + अप + नेष्यन्ति → व्यपनेष्यन्ति — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
समासः: समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः लृट्, ‘वि’ ‘अप’ उपसर्गौ
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

इत्युदीरितवाक्ये १६.२१ वाक्ये उक्ते सति

सन्धिः: इति + उदीरित → इत्युदीरित — यण्सन्धिः (इ + उ = यु)
समासः: उदीरितं वाक्यं येन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)

खाच्च्युता १६.२१ आकाशात् पतिता

सन्धिः: खात् + च्युता → खाच्च्युता — श्चुत्वसन्धिः (त् + च = च्च)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘खात्’ पञ्चमी; ‘च्युता’ क्तान्तं, प्रथमा, स्त्रीलिङ्गम्

शैलमुन्मूलम् १६.२३ मूलात् उत्खातम् (शैलम्)

सन्धिः: शैलम् + उन्मूलम् → मकारः स्वरे परे
समासः: उद्गतं मूलं यस्य — प्रादिबहुव्रीहिः (उन्मूलम्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

तदाश्लिष्टा १६.२६ तदा आलिङ्गितवती

सन्धिः: तदा + आश्लिष्टा → तदाश्लिष्टा — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘आश्लिष्टा’ क्तान्तं, प्रथमा, स्त्रीलिङ्गम्

पादाङ्गुष्ठेन १६.२७ पादस्य अङ्गुष्ठेन

सन्धिः: पाद + अङ्गुष्ठेन → पादाङ्गुष्ठेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पादस्य अङ्गुष्ठः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

शैलस्तम्भोपमाः १६.२८ पर्वतस्तम्भसदृशाः

सन्धिः: स्तम्भ + उपमाः → स्तम्भोपमाः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: शैलस्य स्तम्भाः (षष्ठीतत्पुरुषः); ते उपमा येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

वज्रनिष्पेषम् १६.३० वज्रप्रहारस्य घोषम्

सन्धिः: निः + पेषम् → निष्पेषम् — विसर्गस्य षकारः
समासः: वज्रस्य निष्पेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

इन्द्रपुरोगमाः १६.३० इन्द्रप्रमुखाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: इन्द्रः पुरोगमः येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

नीलकण्ठमुमापतिम् १६.३२ शिवम्

सन्धिः: नीलकण्ठम् + उमापतिम् → मकारः स्वरे परे
समासः: नीलः कण्ठः यस्य (बहुव्रीहिः); उमायाः पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

वृषभध्वजम् १६.३४ शिवम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वृषभः ध्वजे यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

शौटीर्याच्च १६.३६ वीरतायाः कारणात्

सन्धिः: शौटीर्यात् + च → शौटीर्याच्च — श्चुत्वसन्धिः (त् + च = च्च)
समासः: समासः नास्ति — ‘शौटीर’ शब्दात् ष्यञ्
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

लोकरावणम् १६.३८ लोकान् रोदयन्तम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकान् रावयति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

त्रिपुरान्तक १६.४२ हे त्रिपुरनाशक शिव

सन्धिः: त्रिपुर + अन्तक → त्रिपुरान्तक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: त्रिपुराणाम् अन्तकः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

मामेवैष्यत्यसंशयः १६.४५ माम् एव निःसंशयं प्रत्यागमिष्यति

सन्धिः: माम् + एव → मामेव; एव + एष्यति → एवैष्यति — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); एष्यति + असंशयः → यण्सन्धिः
समासः: न संशयः — नञ्तत्पुरुषः (असंशयः)
विभक्तिः: ‘एष्यति’ ‘इ’ धातोः लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

सपरिच्छदाः १६.४८ परिवारसैन्यसहिताः

सन्धिः: स + परिच्छदाः → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परिच्छदेन सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्