- सन्धिः
- तान् + लक्ष्य → ताँल्लक्ष्य — परसवर्णसन्धिः (न् + ल = ँल्ल, अनुनासिकः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘तान्’ द्वितीया, बहुवचनम्; ‘लक्ष्य’ ल्यबन्तम्
उत्तरकाण्डम् — पञ्चदशः सर्गः
कुबेरपराजयः पुष्पकहरणं च
माणिभद्रस्य युद्धं पार्श्वमौलित्वं च, कुबेरस्य आगमनं धर्मोपदेशश्च, कुबेररावणयोः द्वन्द्वयुद्धम्, रावणस्य माया, कुबेरस्य पतनम्, पुष्पकविमानस्य हरणं वर्णनं च
यक्षान् वित्रस्तान् दृष्ट्वा धनाध्यक्षः माणिभद्रं रावणं हन्तुं यक्षाणां शरणं भवितुं च आदिदेश। माणिभद्रः चतुर्भिः यक्षसहस्रैः सह अयुध्यत; प्रहस्तमहोदरमारीचाः सहस्रशः यक्षान् अघ्नन् — ऋजुयुद्धाः यक्षाः मायाबलाश्रयाणां राक्षसानां समाः न आसन्। माणिभद्रः धूम्राक्षं गदया पातयामास; रावणः तं प्रत्यधावत्, तस्य मुकुटे प्रहृत्य मुकुटं पार्श्वं नीतवान् — ततः सः ‘पार्श्वमौलिः’ अभवत्, युद्धात् च विमुखः। ततः शुक्रप्रौष्ठपदाभ्यां पद्मशङ्खाभ्यां च वृतः गदाधरः कुबेरः आगत्य शापात् विभ्रष्टगौरवं भ्रातरं धर्मोपदेशं कृतवान् — विषपायी इव परिणामे फलं ज्ञास्यसि; धर्मात् राज्यं सुखं च, अधर्मात् दुःखम्; असद्वृत्तैः सह न भाषेत इति। ततः सः रावणस्य अमात्यान् विद्रावयामास, रावणं गदया अताडयत्; उभौ अश्रान्तौ अयुध्येताम्। आग्नेयास्त्रं वारुणेन निवारितम्; रावणः राक्षसीं मायां प्रविश्य शतसहस्ररूपाणि कृत्वा अदृश्यः भूत्वा महत्या गदया कुबेरस्य मूर्ध्नि जघान। कृत्तमूलः अशोकः इव धनाधिपः पपात; पद्मादयः निधयः तं नन्दनवनं नीत्वा उच्छ्वासयामासुः। विजयी रावणः जयलक्षणं मनोजवं कामगं सर्वर्तुसुखदं ब्रह्मनिर्मितं पुष्पकविमानं जग्राह, तेन च त्रिभुवनं जितं मेने, कैलासात् अवातरत्, यज्ञसदसि अग्निः इव रराज।
१माणिभद्रस्य प्रेषणम्, यक्षराक्षसानां तुमुलं युद्धम्
१ततस्ताँल्लक्ष्य वित्रस्तान्यक्षेन्द्रांश्च सहस्रशः।
धनाध्यक्षो महायक्षं माणिभद्रमथाब्रवीत्॥
२रावणं जहि यक्षेन्द्र दुर्वृत्तं पापचेतसम्।
शरणं भव वीराणां यक्षाणां युद्धशालिनाम्॥
३एवमुक्तो महाबाहुर्माणिभद्रः सुदुर्जयः।
वृतो यक्षसहस्रैस्तु चतुर्भिः समयोधयत्॥
४ते गदामुसलप्रासैः शक्तितोमरमुद्गरैः।
अभिघ्नन्तस्तदा यक्षा राक्षसान्समुपाद्रवन्॥
५कुर्वन्तस्तुमुलं युद्धं चरन्तः श्येनवल्लघु।
बाढं प्रयच्छ नेच्छामि दीयतामिति भाषिणः॥
६ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ब्रह्मवादिनः।
दृष्ट्वा तत्तुमुलं युद्धं परं विस्मयमागमन्॥
७यक्षाणां तु प्रहस्तेन सहस्रं निहतं रणे।
महोदरेण चानिन्द्यं सहस्रमपरं हतम्॥
८क्रुद्धेन च तदा राजन्मारीचेन युयुत्सुना।
निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते॥
९क्व च यक्षार्जवं युद्धं क्व च मायाबलाश्रयम्।
रक्षसां पुरुषव्याघ्र तेन तेऽभ्यधिका युधि॥
अगस्त्यः कथां अनुवर्तयति — ततः सहस्रशः यक्षेन्द्रान् वित्रस्तान् लक्ष्य धनाध्यक्षः कुबेरः माणिभद्रं नाम महायक्षम् अब्रवीत् — ‘यक्षेन्द्र, दुर्वृत्तं पापचेतसं रावणं जहि; युद्धशालिनां वीराणां यक्षाणां शरणं भव।’ एवम् उक्तः महाबाहुः सुदुर्जयः माणिभद्रः चतुर्भिः यक्षसहस्रैः वृतः समयोधयत्। ते यक्षाः गदाभिः मुसलैः प्रासैः शक्तिभिः तोमरैः मुद्गरैः च राक्षसान् अभिघ्नन्तः समुपाद्रवन्। श्येनवत् लघु चरन्तः तुमुलं युद्धं कुर्वन्तः ते ‘बाढं’, ‘प्रयच्छ’, ‘न इच्छामि’, ‘दीयताम्’ इति भाषन्ते स्म — युद्धस्य कोलाहले योद्धॄणां परस्परम् आह्वानानि प्रतिवचनानि च। तत् तुमुलं युद्धं दृष्ट्वा देवाः गन्धर्वाः ब्रह्मवादिनः ऋषयः च परं विस्मयम् आगमन्। ततः प्रहस्तेन रणे यक्षाणां सहस्रं निहतम्, महोदरेण अपरम् अनिन्द्यं सहस्रं हतम्। हे राजन्, क्रुद्धेन युयुत्सुना मारीचेन निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते। अगस्त्यः कारणम् अपि वदति — ‘पुरुषव्याघ्र, क्व यक्षाणाम् आर्जवं युद्धं, क्व च राक्षसानां मायाबलाश्रयं युद्धम्! तेन कारणेन राक्षसाः युधि अधिकाः अभवन्।’ अत्र कविः युद्धनीतेः भेदं दर्शयति — यक्षाः ऋजुमार्गेण धर्मयुद्धं कुर्वन्ति, राक्षसाः तु मायया छलेन च। अतः संख्यया बलेन वा न्यूनाः अपि राक्षसाः जयन्ति। एषः भेदः रामायणस्य सर्वत्र दृश्यते — इन्द्रजितः अदृश्ययुद्धं, मारीचस्य मायामृगः च। माणिभद्रस्य नाम पश्चात् अपि यक्षसेनापतित्वेन प्रसिद्धम्। कुबेरः स्वयं प्रथमं न युध्यते, सेनापतिं प्रेषयति — एषः राज्ञः क्रमः। युद्धे ‘बाढं प्रयच्छ नेच्छामि दीयताम्’ इति चतुर्णां वचनानां सङ्ग्रहेण कविः युद्धभूमेः सजीवं चित्रं रचयति, यत्र कश्चित् प्रहारं याचते, कश्चित् निवर्तनं न इच्छति, कश्चित् आयुधं मृगयते। प्रहस्तमहोदरमारीचानां पराक्रमः एकैकशः गण्यते — सहस्रं, सहस्रं, द्वे सहस्रे। अस्मिन् सर्गे कुबेरस्य पक्षः प्रथमं यावत् शक्यं सेनया युध्यते, अन्ते एव स्वयम् आगच्छति — इति क्रमः पूर्वसर्गस्य अनुवृत्तिः। देवगन्धर्वर्षीणां विस्मयः युद्धस्य महत्त्वं सूचयति; ते आकाशे स्थित्वा पश्यन्ति, यथा पूर्वसर्गे अपि उक्तम्। यक्षाणां संख्या चत्वारि सहस्राणि, राक्षसानां सचिवाः अल्पाः, तथापि अल्पैः एव बहवः हताः — एषा मायायाः शक्तिः।
Agastya continued. Seeing the yakṣa chiefs terrified in their thousands, Kubera, lord of wealth, said to a great yakṣa named Māṇibhadra: "Chief of the yakṣas, kill the wicked, evil-minded Rāvaṇa, and be a refuge to our valiant yakṣas who glory in battle." At this, mighty-armed Māṇibhadra, who was very hard to overcome, went into battle with four thousand yakṣas around him. The yakṣas rushed upon the rākṣasas, striking with maces, clubs, darts, spears, lances and hammers. Darting swiftly like hawks, they fought a tumultuous battle, crying out "Now!", "Give it here!", "I will not!", "Hand it over!" Seeing that tumultuous fight, the gods, the gandharvas and the seers who expound the Veda were filled with wonder. Prahasta killed a thousand yakṣas in the battle, Mahodara another thousand blameless ones, and furious Mārīca, eager for battle, felled two thousand in the space of a blink. And Agastya gives the reason: "Where is the straightforward fighting of the yakṣas, and where the fighting of the rākṣasas, which relies on the power of illusion? That is why the rākṣasas prevailed in battle, tiger among men." Here the poet shows the difference between two ways of war: the yakṣas fought an honest, righteous fight, the rākṣasas fought with illusion and deceit, and so the rākṣasas won though fewer in number, a handful against four thousand. The same difference runs through the whole Rāmāyaṇa, in Indrajit's unseen fighting and in Mārīca's magic deer. Kubera does not fight himself at first but sends his general, as a king should; his side fights with its army for as long as it can, and only at the end does he come himself. The four cries give a lively picture of the battlefield, where one man calls for a blow, another refuses to fall back, another asks for a weapon. The feats of Prahasta, Mahodara and Mārīca are counted one by one, a thousand, a thousand, two thousand. And the wonder of the gods, gandharvas and seers, watching from the sky as before, shows how great this battle was.
२धूम्राक्षस्य पतनं, रावणमाणिभद्रयोः युद्धं, पार्श्वमौलित्वम्
१०धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे।
मुसलेनोरसि क्रोधात्ताडितो न च कम्पितः॥
११ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः।
धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलः स पपात ह॥
१२धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम्।
अभ्यधावत संग्रामे माणिभद्रं दशाननः॥
१३संक्रुद्धमभिधावन्तं माणिभद्रो दशाननम्।
शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्षपुङ्गवः॥
१४ताडितो माणिभद्रस्य मुकुटे प्राहरद्रणे।
तस्य तेन प्रहारेण मुकुटं पार्श्वमागतम्॥
१५ततः प्रभृति यक्षोऽसौ पार्श्वमौलिरभूत्किल।
तस्मिंस्तु विमुखीभूते माणिभद्रे महात्मनि।
संनादः सुमहान्राजंस्तस्मिन्शैले व्यवर्धत॥
महारणे धूम्राक्षेण समागम्य क्रोधात् मुसलेन उरसि ताडितः अपि माणिभद्रः न कम्पितः। ततः माणिभद्रेण गदां समाविध्य मूर्ध्नि ताडितः राक्षसः धूम्राक्षः विह्वलः सन् पपात। धूम्राक्षं ताडितं शोणितोक्षितं पतितं दृष्ट्वा दशाननः संग्रामे माणिभद्रम् अभ्यधावत। संक्रुद्धम् अभिधावन्तं दशाननं यक्षपुङ्गवः माणिभद्रः तिसृभिः शक्तिभिः अताडयत्। ताडितः रावणः रणे माणिभद्रस्य मुकुटे प्राहरत्; तेन प्रहारेण तस्य मुकुटं पार्श्वम् आगतम्। ततः प्रभृति असौ यक्षः ‘पार्श्वमौलिः’ इति प्रसिद्धः अभवत् किल। महात्मनि तस्मिन् माणिभद्रे विमुखीभूते, हे राजन्, तस्मिन् शैले राक्षसानां सुमहान् संनादः व्यवर्धत — एषः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। अत्र नामनिरुक्तिः पुनः दृश्यते — यथा द्वादशसर्गे सरमायाः, तथा अत्र पार्श्वमौलेः। मुकुटस्य पार्श्वगमनं पराजयस्य चिह्नं, किन्तु तेन सह यक्षस्य नूतनं नाम अपि लब्धम्। माणिभद्रः धूम्राक्षं जयति, किन्तु रावणस्य सम्मुखे न तिष्ठति — ब्रह्मवरेण रक्षितः रावणः यक्षैः अवध्यः इति पूर्वम् एव उक्तम्। धूम्राक्षस्य पतनं रावणस्य क्रोधं वर्धयति, सः स्वसचिवस्य रक्षणार्थं स्वयं धावति। एतेन रावणस्य सचिवेषु स्नेहः अपि सूच्यते। माणिभद्रस्य त्रिभिः शक्तिभिः प्रहारः अपि रावणं न बाधते; रावणस्य एकः एव प्रहारः तं पराजयति। अत्र ब्रह्मवरस्य प्रभावः पुनः स्पष्टः। एवं कुबेरस्य प्रधानः सेनापतिः अपि पराजितः, अतः कुबेरस्य स्वयम् आगमनम् अनिवार्यम् अभवत्।
In the great battle Māṇibhadra met Dhūmrākṣa, who struck him on the chest with a club in anger, yet he did not flinch. Then Māṇibhadra whirled his mace and struck the rākṣasa Dhūmrākṣa on the head, and he fell reeling. Seeing Dhūmrākṣa struck down, fallen and drenched in blood, Daśānana rushed at Māṇibhadra, for he would defend his minister himself. As Daśānana came charging in fury, Māṇibhadra, bull among yakṣas, struck him with three spears. Rāvaṇa, struck, hit Māṇibhadra on his crown, and the blow knocked the crown to one side. From that day, they say, that yakṣa was known as Pārśvamauli, "he whose crown is to one side". When the great Māṇibhadra turned away from the fight, king, a mighty roar went up from the rākṣasas on that mountain. Here again a name is explained, as Saramā's was in the twelfth sarga: the knocked crown was a mark of defeat, yet with it the yakṣa gained a new name. Māṇibhadra could beat Dhūmrākṣa but could not stand before Rāvaṇa, for Rāvaṇa, protected by Brahmā's boon, could not be killed by yakṣas; Māṇibhadra's three spears did him no harm, while one blow of his was enough. Dhūmrākṣa's fall roused Rāvaṇa's anger and shows his care for his ministers. With Kubera's chief general defeated, Kubera himself now had to come.
३कुबेरस्य आगमनं, भ्रातरं प्रति धर्मोपदेशः
१६ततो दूरात्प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः।
शुक्रप्रौष्ठपदाभ्यां च पद्मशङ्खसमावृतः॥
१७स दृष्ट्वा भ्रातरं संख्ये शापाद्विभ्रष्टगौरवम्।
उवाच वचनं धीमान्युक्तं पैतामहे कुले॥
१८यन्मया वार्यमाणस्त्वं नावगच्छसि दुर्मते।
पश्चादस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः॥
१९यो हि मोहाद्विषं पीत्वा नावगच्छति दुर्मतिः।
स तस्य परिणामान्ते जानीते कर्मणः फलम्॥
२०दैवतानि न नन्दन्ति धर्मयुक्तेन केनचित्।
येन त्वमीदृशं भावं नीतस्तच्च न बुद्ध्यसे॥
२१मातरं पितरं विप्रमाचार्यं चावमन्यते।
स पश्यति फलं तस्य प्रेतराजवशं गतः॥
२२अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपोऽर्जनम्।
स पश्चात्तप्यते मूढो मृतो गत्वाऽऽत्मनो गतिम्॥
२३धर्माद्राज्यं धनं सौख्यमधर्माद्दुःखमेव च।
तस्माद्धर्मं सुखार्थाय कुर्यात्पापं विसर्जयेत्॥
२४पापस्य हि फलं दुःखं तद्भोक्तव्यमिहात्मना।
तस्मादात्मापघातार्थं मूढः पापं करिष्यति॥
२५कस्यचिन्न हि दुर्बुद्धेश्छन्दतो जायते मतिः।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते॥
२६ऋद्धिं रूपं बलं पुत्रान्वित्तं शूरत्वमेव च।
प्राप्नुवन्ति नरा लोके निर्जितं पुण्यकर्मभिः॥
२७एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिरीदृशी।
न त्वां समभिभाषिष्येऽसद्वृत्तेष्वेव निर्णयः॥
ततः दूरात् शुक्रप्रौष्ठपदाभ्यां मन्त्रिभ्यां पद्मशङ्खाभ्यां निधिभ्यां च समावृतः गदाधरः धनाध्यक्षः प्रददृशे। सः धीमान् शापात् विभ्रष्टगौरवं भ्रातरं संख्ये दृष्ट्वा पैतामहे कुले युक्तं वचनम् उवाच — ‘दुर्मते, यत् मया वार्यमाणः अपि त्वं न अवगच्छसि, तस्य फलं पश्चात् प्राप्य निरयं गतः ज्ञास्यसे। यः दुर्मतिः मोहात् विषं पीत्वा तत् न अवगच्छति, सः परिणामान्ते तस्य कर्मणः फलं जानीते। धर्मयुक्तेन केनचित् अपि कर्मणा देवताः न नन्दन्ति, येन त्वम् ईदृशं भावं नीतः; तत् च न बुध्यसे। यः मातरं पितरं विप्रम् आचार्यं च अवमन्यते, सः प्रेतराजस्य यमस्य वशं गतः तस्य फलं पश्यति। अध्रुवे शरीरे यः तपोऽर्जनं न करोति, सः मूढः मृतः आत्मनः गतिं गत्वा पश्चात् तप्यते। धर्मात् राज्यं धनं सौख्यं च, अधर्मात् दुःखम् एव; तस्मात् सुखार्थं धर्मं कुर्यात्, पापं विसर्जयेत्। पापस्य फलं दुःखं, तत् इह आत्मना एव भोक्तव्यम्; तस्मात् यः पापं करोति, सः मूढः आत्मनः अपघाताय एव करिष्यति। कस्यचित् अपि दुर्बुद्धेः स्वेच्छया सद्बुद्धिः न जायते; यादृशं कर्म कुरुते, तादृशं फलम् अश्नुते। ऋद्धिं, रूपं, बलं, पुत्रान्, वित्तं, शूरत्वं च नराः लोके पुण्यकर्मभिः निर्जितम् एव प्राप्नुवन्ति। एवं यस्य ते ईदृशी मतिः, सः त्वं निरयगामी। अहं त्वां न समभिभाषिष्ये; असद्वृत्तेषु एषः एव निर्णयः।’ कुबेरस्य एषः उपदेशः धर्मशास्त्रस्य सारसङ्ग्रहः इव — कर्मफलस्य अनिवार्यता, विषपानस्य दृष्टान्तः, गुरुजनानाम् अपमानस्य फलं, शरीरस्य अनित्यता, तपसः आवश्यकता, धर्माधर्मयोः फलभेदः। विशेषतः ‘धर्मात् राज्यं धनं सौख्यम्’ इति श्लोकः वुल्गेटमात्रः, सः नीतिवचनत्वेन प्रसिद्धः। अन्ते ‘असद्वृत्तैः सह न भाषेत’ इति शास्त्रनिर्णयं स्मृत्वा कुबेरः संवादं समापयति — एतत् तस्य अन्तिमं वचनम्, ततः युद्धम् एव। कुबेरः रावणं ‘शापाद्विभ्रष्टगौरवम्’ इति पश्यति — पितुः शापात् तस्य गुरुजनेषु गौरवबुद्धिः नष्टा इति हिन्दीभाष्यम् अपि व्याचष्टे। अतः तस्य वचने क्रोधात् अधिकं करुणा दुःखं च दृश्यते। सः युद्धात् पूर्वं धर्मेण बोधयितुं प्रयतते, यत् तस्य धर्मशीलतायाः अनुरूपम्। कुबेरस्य सहचराः अपि विशेषाः — शुक्रः प्रौष्ठपदः च मन्त्रिणौ, पद्मः शङ्खः च निधिदेवते; हिन्दीभाष्यम् ‘शङ्ख और पद्म नामक धनके अधिष्ठाता देवता’ इति व्याचष्टे। एवं धनेश्वरः स्वसम्पत्तेः मूर्तिभिः सह युद्धाय आगच्छति। उपदेशस्य भाषा अपि ध्येया — ‘दुर्मते’ इति सम्बोधनं, ‘निरयं गतः ज्ञास्यसे’ इति भविष्यवाणी, ‘न त्वां समभिभाषिष्ये’ इति सम्बन्धत्यागः च। एकस्य ज्येष्ठभ्रातुः स्नेहः क्रमेण निराशायां परिणमति। विशेषतः ‘मातरं पितरं विप्रमाचार्यं चावमन्यते’ इति श्लोकः रावणस्य दोषं साक्षात् निर्दिशति — सः पितुः विश्रवसः वचनम् अपि अवमन्यते स्म, ज्येष्ठभ्रातरं च। ‘यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते’ इति अर्धश्लोकः लोके सुभाषितत्वेन प्रचलितः।
Then from afar the lord of wealth appeared, mace in hand, attended by his two ministers Śukra and Prauṣṭhapada and by Padma and Śaṅkha, the presiding deities of treasure, so that the lord of riches came to battle with his wealth in bodily form beside him. Seeing his brother in battle, a brother who because of their father's curse had lost all regard for his elders, the wise Kubera spoke words worthy of the Grandsire's line. "Wicked one, though I tried to hold you back, you do not understand. Later, when you reap the fruit of this and have gone to hell, you will know. The fool who in his delusion drinks poison without knowing it learns the fruit of his act only when the poison works. The gods take no delight in anything you do, however righteous it may look, and that is what has brought you to this state; yet you do not see it. Whoever scorns mother, father, brahmin and teacher sees the fruit of it when he falls into the power of Yama, king of the dead. Whoever in this fleeting body does not earn the merit of austerity will repent, the fool, when he is dead and meets his fate. From dharma come kingdom, wealth and happiness; from adharma, only sorrow. So for happiness one should practise dharma and shun sin. The fruit of sin is sorrow, and one must suffer it oneself, here; so the fool who sins does it to his own ruin. No evil-minded person comes to right understanding of his own accord; as a man acts, so he reaps. Prosperity, beauty, strength, sons, wealth and courage are gained in this world only as the reward of meritorious deeds. Since your mind is what it is, you are bound for hell. I shall speak no more with you; that is the rule towards the wicked." Kubera's counsel is like a summary of the teachings of dharma: the inevitable fruit of action, the example of the poison, the fate of those who scorn their elders, the impermanence of the body, the need for austerity, and the different fruits of dharma and adharma. The verse "from dharma come kingdom, wealth and happiness" is well known as a maxim, and so is "as a man acts, so he reaps". His words about scorning mother, father and teacher point straight at Rāvaṇa's fault, for he had scorned both his father Viśravas's words and his elder brother. There is more pity and sorrow in Kubera's speech than anger, since he sees that the curse has robbed his brother of respect for his elders, and he tries to awaken him by dharma before the fighting, as befits his nature. But the language hardens as he goes, from calling him "wicked one", to foretelling hell, to breaking off speech altogether: an elder brother's affection turns step by step to despair. Recalling the rule that one should not converse with the wicked, he ends the talk. These are his last words, and after them there is only battle.
४कुबेररावणयोः द्वन्द्वयुद्धं, रावणस्य माया, कुबेरस्य पतनम्
२८एवमुक्तास्ततस्तेन तस्यामात्याः समाहताः।
मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः॥
२९ततस्तेन दशग्रीवो यक्षेन्द्रेण महात्मना।
गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानात्प्रकम्पितः॥
३०ततस्तौ राम निघ्नन्तौ तदान्योन्यं महामृधे।
न विह्वलौ न च श्रान्तौ तावुभौ यक्षराक्षसौ॥
३१आग्नेयमस्त्रं तस्मै स मुमोच धनदस्तदा।
राक्षसेन्द्रो वारुणेन तदस्त्रं प्रत्यवारयत्॥
३२ततो मायां प्रविष्टोऽसौ राक्षसीं राक्षसेश्वरः।
रूपाणां शतसाहस्रं विनाशाय चकार च॥
३३व्याघ्रो वराहो जीमूतः पर्वतः सागरो द्रुमः।
यक्षो दैत्यस्वरूपी च सोऽदृश्यत दशाननः॥
३४बहूनि च करोति स्म दृश्यन्ते न त्वसौ ततः।
प्रतिगृह्य ततो राम महदस्त्रं दशाननः॥
३५जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविद्ध्य महतीं गदाम्।
एवं स तेनाभिहतो विह्वलः शोणितोक्षितः॥
३६कृत्तमूल इवाशोको निपपात धनाधिपः।
ततः पद्मादिभिस्तत्र निधिभिः स तदा वृतः॥
३७धनदोच्छ्वासितस्तैस्तु वनमानीय नन्दनम्।
निर्जित्य राक्षसेन्द्रस्तं धनदं हृष्टमानसः॥
एवम् उक्ताः तस्य रावणस्य मारीचप्रमुखाः अमात्याः ततः कुबेरेण समाहताः सर्वे विमुखाः विप्रदुद्रुवुः। ततः महात्मना यक्षेन्द्रेण कुबेरेण गदया मूर्ध्नि अभिहतः दशग्रीवः स्वस्थानात् न प्रकम्पितः। हे राम, ततः तौ यक्षराक्षसौ महामृधे अन्योन्यं निघ्नन्तौ न विह्वलौ, न च श्रान्तौ अभवताम्। धनदः तस्मै आग्नेयम् अस्त्रं मुमोच; राक्षसेन्द्रः वारुणेन अस्त्रेण तत् अस्त्रं प्रत्यवारयत्। ततः सः राक्षसेश्वरः राक्षसीं मायां प्रविष्टः, कुबेरस्य विनाशाय रूपाणां शतसहस्रं चकार। व्याघ्रः, वराहः, जीमूतः, पर्वतः, सागरः, द्रुमः, यक्षः, दैत्यस्वरूपी च सः दशाननः अदृश्यत। सः बहूनि रूपाणि करोति स्म; तानि दृश्यन्ते, न तु असौ स्वयम्। हे राम, ततः दशाननः महत् अस्त्रं प्रतिगृह्य महतीं गदां व्याविध्य धनदं मूर्ध्नि जघान। एवं तेन अभिहतः विह्वलः शोणितोक्षितः धनाधिपः कृत्तमूलः अशोकः इव निपपात। ततः पद्मादिभिः निधिभिः वृतः सः तैः नन्दनं वनम् आनीय उच्छ्वासितः — अर्थात् पुनः चेतनां प्रापितः। अत्र युद्धस्य त्रयः स्तराः — प्रथमं गदायुद्धं, यत्र उभौ समौ; द्वितीयम् अस्त्रयुद्धं, यत्र आग्नेयं वारुणेन शाम्यति; तृतीयं मायायुद्धं, यत्र रावणः जयति। पुनः अगस्त्यस्य पूर्ववचनं सत्यं भवति — मायाबलाश्रयाः राक्षसाः ऋजुयुद्धेभ्यः अधिकाः। रावणस्य कामरूपित्ववरः (दशमसर्गे लब्धः) अत्र प्रथमं प्रयुक्तः दृश्यते। ‘कृत्तमूल इवाशोकः’ इति उपमा कुबेरस्य पतनस्य आकस्मिकत्वं सूचयति — मूलच्छिन्नः वृक्षः सहसा पतति। निधयः एव तस्य रक्षकाः — धनेश्वरस्य सेवकाः धनानि एव। कुबेरः गदाधरः इति पूर्वम् उक्तं, तस्य गदाप्रहारः रावणं स्थानात् अपि न चालयति। अस्त्रयुद्धे आग्नेयवारुणयोः विरोधः प्रसिद्धः — अग्निः जलेन शाम्यति। रावणस्य मायारूपाणां सूची — व्याघ्रः, वराहः, मेघः, पर्वतः, सागरः, वृक्षः, यक्षः, दैत्यः — सर्वे भयङ्कराः विशालाः च, येन शत्रुः भ्रान्तः भवति। अन्ते ‘महदस्त्रं प्रतिगृह्य’ इति पदं सूचयति यत् रावणः अदृश्यः सन् एव प्रहरति, यथा इन्द्रजित् पश्चात् करिष्यति। कुबेरः न हतः, केवलं मूर्च्छितः — यतः अग्रे अपि तस्य कथा अनुवर्तते। नन्दनवने तस्य पुनर्जीवनं देवानां तस्य प्रति स्नेहं सूचयति। एवं धर्मोपदेष्टा कुबेरः मायया पराजितः — धर्मस्य तात्कालिकः पराजयः, यस्य प्रतिकारः रामेण भविष्यति।
Having spoken, Kubera struck at Rāvaṇa's ministers, and all of them, led by Mārīca, turned and fled. Then the great lord of the yakṣas struck Daśagrīva on the head with his mace, but it did not move him from where he stood. And so, Rāma, yakṣa and rākṣasa struck at each other in that great fight, and neither was dazed or wearied. The giver of wealth loosed the fire weapon at him, and the lord of the rākṣasas checked it with the weapon of Varuṇa, as fire is quenched by water. Then the lord of the rākṣasas entered into rākṣasa illusion and, to destroy Kubera, took on a hundred thousand forms. Ten-faced Daśānana was seen as a tiger, a boar, a cloud, a mountain, an ocean, a tree, a yakṣa and a daitya. He made many forms, and they could be seen, but he himself could not. Then, Rāma, Daśānana took up a great weapon, whirled a huge mace and struck the giver of wealth on the head. Reeling and drenched in blood, the lord of wealth fell like an aśoka tree cut at the root. Then Padma and the other treasures gathered round him, carried him to the Nandana grove and brought him back to his senses. The fight has three stages: first with maces, where the two were equal; then with divine weapons, where fire was quenched by water; and then with illusion, where Rāvaṇa won. So Agastya's earlier words prove true again: the rākṣasas, relying on illusion, overcome honest fighters. Here we first see Rāvaṇa use the boon he won in the tenth sarga, the power to take any form, and all the forms he takes are huge and terrifying, meant to bewilder his opponent. He strikes from out of sight, as Indrajit would later do. The aśoka cut at the root shows how suddenly Kubera fell. It is fitting that his rescuers were the treasures themselves, for the servants of the lord of wealth are riches. Kubera was not killed, only stunned, for his story goes on, and his revival in Nandana shows the gods' love for him. So the teacher of dharma was beaten by illusion, a defeat of dharma for the moment, which Rāma would one day set right.
५पुष्पकविमानस्य हरणं वर्णनं च, रावणस्य दर्पः
३८पुष्पकं तस्य जग्राह विमानं जयलक्षणम्।
काञ्चनस्तम्भसंवीतं वैदूर्यमणितोरणम्॥
३९मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकालफलद्रुमम्।
मनोजवं कामगमं कामरूपं विहंगमम्॥
४०मणिकाञ्चनसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्।
देवोपवाह्यमक्षय्यं सदा दृष्टिमनःसुखम्॥
४१बह्वाश्चर्यं भक्तिचित्रं ब्रह्मणा परिनिर्मितम्।
निर्मितं सर्वकामैस्तु मनोहरमनुत्तमम्॥
४२न तु शीतं न चोष्णं च सर्वर्तुसुखदं शुभम्।
स तं राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम्॥
४३जितं त्रिभुवनं मेने दर्पोत्सेकात्सुदुर्मतिः।
जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासात्समवातरत्॥
४४स तेजसा विपुलमवाप्य तं जयं प्रतापवान्विमलकिरीटहारवान्।
रराज वै परमविमानमास्थितो निशाचरः सदसि गतो यथानलः॥
हृष्टमानसः राक्षसेन्द्रः तं धनदं निर्जित्य तस्य जयलक्षणं पुष्पकं विमानं जग्राह। तत् विमानं काञ्चनस्तम्भैः संवीतं, वैदूर्यमणिमयतोरणं, मुक्ताजालैः प्रतिच्छन्नं, सर्वकालफलैः द्रुमैः युक्तम् आसीत्। तत् मनोजवं, कामगं, कामरूपं, विहंगमं च; तस्य सोपानानि मणिकाञ्चनमयानि, वेदिकाः तप्तकाञ्चनमय्यः। तत् देवानाम् उपवाह्यम्, अक्षय्यं, सदा दृष्टेः मनसः च सुखकरम्, बह्वाश्चर्यं, भक्तिभिः चित्रितं, ब्रह्मणा परिनिर्मितम्। सर्वकामैः निर्मितं, मनोहरम्, अनुत्तमं, न शीतं न उष्णं, सर्वर्तुसुखदं, शुभं च तत्। तत् वीर्येण निर्जितं कामगं विमानं समारुह्य सुदुर्मतिः राजा रावणः दर्पस्य उत्सेकात् ‘त्रिभुवनं जितम्’ इति मेने। एवं देवं वैश्रवणं जित्वा सः कैलासात् समवातरत्। तेजसा तं विपुलं जयम् अवाप्य प्रतापवान् विमलकिरीटहारवान् निशाचरः परमविमानम् आस्थितः सदसि गतः अनलः इव रराज — एषः अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन (रुचिरया) निबद्धः। पुष्पकस्य एतत् वर्णनं सुन्दरकाण्डे हनूमता दृष्टस्य पुष्पकस्य वर्णनं स्मारयति। इदम् एव विमानं युद्धानन्तरं रामः अयोध्यां गन्तुम् आरोक्ष्यति, ततः कुबेराय प्रत्यर्पयिष्यति — अतः अस्य हरणं कथायाः दीर्घसूत्रस्य आरम्भः। ‘जितं त्रिभुवनं मेने’ इति वाक्ये कविः रावणस्य दर्पं व्यङ्ग्येन दर्शयति — एकस्य भ्रातुः पराजयेन सः त्रीन् लोकान् जितान् मन्यते। तथापि पुष्पकं जयस्य लक्षणम् एव, तस्य ऐश्वर्यस्य प्रतीकम्। अस्मात् एव विमानात् अग्रिमे सर्गे नन्दीश्वरस्य प्रसङ्गः आरभ्यते, यत्र विमानस्य गतिः अवरुध्यते। पुष्पकस्य विशेषणेषु ‘मनोजवं’, ‘कामगं’, ‘कामरूपं’ इति त्रीणि तस्य दिव्यतां दर्शयन्ति — मनसः वेगेन गच्छति, इष्टस्थानं गच्छति, इष्टरूपं धारयति। एवं कुबेरस्य लङ्का, ततः पुष्पकं च रावणेन हृतम्। तेन रावणस्य ऐश्वर्यं पूर्णं जातम्, दर्पः अपि वर्धितः।
Having conquered the giver of wealth, the lord of the rākṣasas, glad at heart, seized Kubera's chariot Puṣpaka as the token of his victory. It was set with golden pillars and gateways of beryl, covered with nets of pearls, and planted with trees that bore fruit in every season. It was swift as thought, went wherever its rider wished, took any form at will and coursed through the sky. Its stairs were of jewels and gold and its platforms of refined gold. It was the gods' own conveyance, imperishable, ever a delight to eye and mind, full of wonders, painted with designs, fashioned by Brahmā, made to fulfil every desire, delightful and unsurpassed, neither cold nor hot, pleasant in every season, and auspicious. Mounting that chariot, won by his valour and going wherever he willed, the evil-minded king, swollen with pride, thought he had conquered the three worlds. Having conquered the god Vaiśravaṇa, he came down from Kailāsa. Having won that great victory by his might, the valiant night-ranger, with his spotless crown and necklace, seated in that supreme chariot, shone like a fire blazing in a sacrificial hall. This description of Puṣpaka recalls the one Hanumān saw in the Sundara Kāṇḍa. This is the same chariot Rāma would ride back to Ayodhyā after the war and then return to Kubera, so its seizure begins a long thread of the story. Three of its epithets show its divine nature: swift as thought, going wherever one wishes, and taking any form one wishes. In saying that Rāvaṇa thought the three worlds conquered, the poet mocks his pride: he beat one brother and thought he had conquered everything. Still, Puṣpaka was a true sign of his victory and the emblem of his splendour. With Laṅkā and now Puṣpaka taken from Kubera, Rāvaṇa's power was complete, and his pride grew with it. And it is with this chariot that the next sarga begins, when its flight is halted and the encounter with Nandīśvara follows.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- युद्धेन शालन्ते — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुःखेन जीयते दुर्जयः; सुष्ठु दुर्जयः — प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गदाश्च मुसलानि च प्रासाश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- श्येनवत् + लघु → श्येनवल्लघु — परसवर्णसन्धिः (त् + ल = ल्ल)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्येन’ शब्दात् वति-प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम्; ‘लघु’ क्रियाविशेषणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ब्रह्म वदन्ति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- निमेष + अन्तर → निमेषान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- निमेषस्य अन्तरम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् एव मात्रम् — मयूरव्यंसकादिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- यक्ष + आर्जवम् → यक्षार्जवम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- यक्षाणाम् आर्जवं यस्मिन् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘युद्धम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बल + आश्रयम् → बलाश्रयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मायायाः बलम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् आश्रयः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- मुसलेन + उरसि → मुसलेनोरसि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘मुसलेन’ तृतीया; ‘उरसि’ सप्तमी
- सन्धिः
- शोणित + उक्षितम् → शोणितोक्षितम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शोणितेन उक्षितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- तिसृभिः + यक्ष → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- यक्षाणां पुङ्गवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘तिसृभिः’ तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्; ‘पुङ्गवः’ प्रथमा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘पार्श्वमौलिरभूत्’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- पार्श्वे मौलिः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (संज्ञा)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अविमुखः विमुखः भूतः — च्विप्रत्ययान्तः (गतिसमासः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पद्मश्च शङ्खश्च (द्वन्द्वः); ताभ्यां समावृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वं ‘शापात् + विभ्रष्ट’ → ‘शापाद्विभ्रष्ट’ — जश्त्वम्
- समासः
- विभ्रष्टं गौरवं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वार्यमाणस्त्वम्’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृ’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- परिणाम + अन्ते → परिणामान्ते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परिणामस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रेतानां राजा (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य वशः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तपः + अर्जनम् → तपोऽर्जनम् — विसर्गस्य उकारः, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
- समासः
- तपसः अर्जनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- आत्म + अपघात → आत्मापघात — सवर्णदीर्घसन्धिः; अपघात + अर्थम् → अपघातार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आत्मनः अपघातः (षष्ठीतत्पुरुषः); तदर्थम् — चतुर्थ्यर्थे
- विभक्तिः
- अव्ययीभूतम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- दुर्बुद्धेः + छन्दतः → दुर्बुद्धेश्छन्दतः — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्)
- समासः
- दुष्टा बुद्धिः यस्य — बहुव्रीहिः (दुर्बुद्धिः)
- विभक्तिः
- ‘दुर्बुद्धेः’ षष्ठी; ‘छन्दतः’ अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निरयं गच्छति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- समभिभाषिष्ये + असद्वृत्तेषु → पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए, अवग्रहः); वृत्तेषु + एव → यण्सन्धिः
- समासः
- असत् वृत्तं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘समभिभाषिष्ये’ लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्; ‘असद्वृत्तेषु’ सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हन्’ धातोः शतृ, ‘नि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दैत्यस्य स्वरूपम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् अस्य अस्ति — इनि
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘कृत्तमूल इव’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- कृत्तं मूलं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- धनदः + उच्छ्वासितः → धनदोच्छ्वासितः — विसर्गलोपानन्तरं गुणसन्धिः (मुद्रणे एकपदत्वेन)
- समासः
- धनदः उच्छ्वासितः — (मुद्रणे समस्तम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जयस्य लक्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सर्व + ऋतु → सर्वर्तु — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- सर्वे ऋतवः (कर्मधारयः); तेषु सुखं ददाति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- दर्प + उत्सेकात् → दर्पोत्सेकात् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- दर्पस्य उत्सेकः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विमलौ किरीटहारौ (कर्मधारयः, द्वन्द्वगर्भः); तौ अस्य स्तः — मतुप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्