॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः १४

उत्तरकाण्डम् — चतुर्दशः सर्गः

रावणस्य यक्षैः सह युद्धम्

षड्भिः सचिवैः सह कैलासयात्रा, यक्षाणां युद्धोद्योगः, रावणस्य पराक्रमः, यक्षसेनायाः विनाशः, संयोधकण्टकेन मारीचस्य पातनम्, सूर्यभानोः द्वारपालस्य वधः

रावणः महोदरप्रहस्तमारीचशुकसारणधूम्राक्षैः षड्भिः सचिवैः सह क्रोधात् लोकान् दहन् इव प्रययौ, मुहूर्तेन पुराणि नदीः शैलान् वनानि च अतीत्य कैलासम् आगमत्। यक्षाः राज्ञः भ्राता इति ज्ञात्वा तस्य पुरतः स्थातुम् अशक्ताः धनेश्वरम् अगच्छन्, तस्य अनुज्ञया च युद्धाय निर्ययुः। यक्षराक्षससंकुलं युद्धम् अभवत्; एकैकः सचिवः सहस्रं यक्षान् अयोधयत्। यक्षाणां शस्त्रवर्षैः आहतः अपि दशग्रीवः पर्वतः इव अव्यथितः कालदण्डोपमया गदया यक्षसैन्यं वायुना प्रदीप्तः अग्निः इव ददाह; सचिवैः च यक्षाः अल्पावशेषाः कृताः। धनाध्यक्षेण प्रेषितः संयोधकण्टकः नाम यक्षः चक्रेण मारीचं भूमौ पातयामास, किन्तु संज्ञां प्राप्तेन मारीचेन सः भग्नः। ततः रावणः सुवर्णवैदूर्यरजतमयं तोरणं प्रविशन् द्वारपालेन सूर्यभानुना तोरणस्तम्भेन ताडितः अपि ब्रह्मवरात् अक्षतः तेन एव स्तम्भेन तं भस्मीचकार। तत् दृष्ट्वा यक्षाः शस्त्राणि त्यक्त्वा नदीः गुहाः च प्राविशन्।

१सचिवैः सह कैलासयात्रा, यक्षाणां धनेश्वरं प्रति गमनं, युद्धारम्भः

१ततः स सचिवैः सार्धं षड्भिर्नित्यबलोद्धतः।
महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः॥

२धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगर्द्धिना।
वृतः सम्प्रययौ श्रीमान्क्रोधाल्लोकान्दहन्निव॥

३पुराणि स नदीः शैलान्वनान्युपवनानि च।
अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिमागमत्॥

४संनिविष्टं गिरौ तस्मिन्राक्षसेन्द्रं निशम्य तु।
युद्धेप्सुं तं कृतोत्साहं दुरात्मानं समन्त्रिणम्॥

५यक्षा न शेकुः संस्थातुं प्रमुखे तस्य रक्षसः।
राज्ञो भ्रातेति विज्ञाय गता यत्र धनेश्वरः॥

६ते गत्वा सर्वमाचख्युर्भ्रातुस्तस्य चिकीर्षितम्।
अनुज्ञाता ययुर्हृष्टा युद्धाय धनदेन ते॥

७ततो बलानां संक्षोभो व्यवर्धत इवोदधेः।
तस्य नैर्ऋतराजस्य शैलं संचालयन्निव॥

८ततो युद्धं समभवद्यक्षराक्षससंकुलम्।
व्यथिताश्चाभवंस्तत्र सचिवा राक्षसस्य ते॥

पूर्वसर्गस्य अन्ते रावणः दूतं हत्वा धनेश्वरं प्रति प्रस्थितः। अस्मिन् सर्गे अगस्त्यः तस्य यात्रां वर्णयति — नित्यं बलेन उद्धतः सः षड्भिः सचिवैः सार्धं निर्ययौ — महोदरः, प्रहस्तः, मारीचः, शुकः, सारणः, नित्यं समरकाङ्क्षी वीरः धूम्राक्षः च। तैः वृतः श्रीमान् रावणः क्रोधात् लोकान् दहन् इव सम्प्रययौ। सः पुराणि, नदीः, शैलान्, वनानि, उपवनानि च मुहूर्तेन अतिक्रम्य कैलासं गिरिम् आगमत्। तस्मिन् गिरौ संनिविष्टं युद्धेप्सुं कृतोत्साहं दुरात्मानं समन्त्रिणं राक्षसेन्द्रं निशम्य यक्षाः तस्य रक्षसः प्रमुखे स्थातुं न शेकुः। ‘अयं राज्ञः भ्राता’ इति विज्ञाय ते यत्र धनेश्वरः आसीत् तत्र गताः। गत्वा च ते तस्य भ्रातुः सर्वं चिकीर्षितम् आचख्युः। धनदेन अनुज्ञाताः ते हृष्टाः युद्धाय ययुः। ततः उदधेः इव बलानां संक्षोभः व्यवर्धत, यः नैर्ऋतराजस्य कुबेरस्य शैलं संचालयन् इव आसीत्। ततः यक्षराक्षससंकुलं युद्धं समभवत्, तत्र च राक्षसस्य ते सचिवाः व्यथिताः अभवन्। अत्र यक्षाणां व्यवहारः ध्येयः — ते प्रथमं युद्धं न आरभन्ते, यतः आक्रान्ता राज्ञः भ्राता; स्वामिनः अनुज्ञां लब्ध्वा एव ते युध्यन्ते। एषः सेवकधर्मः। ‘नैर्ऋतराजस्य’ इति पदं कुबेरं निर्दिशति — यक्षराक्षसानां स्वामी सः। युद्धस्य आरम्भे रावणस्य सचिवाः एव व्यथिताः इति वर्णनं यक्षाणां बलम् अपि सूचयति। मुद्रणे ‘समरगर्द्धिना’ इति र्-अनन्तरं धकारस्य द्वित्वेन मुद्रितं, तत् यथामुद्रितं रक्षितम्। षण्णां सचिवानां नामानि कविः सावधानं गणयति, यतः ते एव रावणस्य सर्वेषु युद्धेषु सहचराः। ‘क्रोधाल्लोकान्दहन्निव’ इति उपमा तस्य प्रस्थानस्य वेगं रोषं च दर्शयति — मार्गे यत् किमपि आसीत्, पुरं नदी शैलः वनं वा, तत् सर्वं सः मुहूर्तेन अतीतवान्। एवं रावणस्य प्रथमा दिग्विजययात्रा उत्तरदिशं प्रति, भ्रातुः कुबेरस्य राज्यं प्रति, आरभते। एवं यात्रायाः आरम्भः एव युद्धस्य पूर्वरूपः।

At the end of the previous sarga Rāvaṇa had killed the envoy and set out against the lord of wealth, and in this sarga Agastya describes his march. Arrogant as ever in his strength, he set out with six ministers: Mahodara, Prahasta, Mārīca, Śuka, Sāraṇa and the hero Dhūmrākṣa, always hungry for battle. The poet names these six with care, for they were Rāvaṇa's companions in all his wars. Surrounded by them, the glorious Rāvaṇa went on his way as though burning up the worlds in his wrath. Cities, rivers, mountains, forests and groves, whatever lay in his path, he passed in a moment, and he reached Mount Kailāsa. The yakṣas heard that the lord of the rākṣasas had encamped on their mountain, eager for battle, full of zeal, evil-hearted and with his ministers about him, but they could not bring themselves to stand against him, knowing him to be their king's brother. So they went to where the lord of wealth was and told him everything his brother meant to do, and only when the giver of wealth gave them leave did they go out gladly to fight. Then the turmoil of the armies swelled like the ocean's, as though shaking the mountain of Kubera, lord of the nairṛtas. A battle broke out, thronged with yakṣas and rākṣasas, and the rākṣasa's ministers were hard pressed. The yakṣas' conduct deserves notice: they would not begin a fight against their king's brother, and fought only with their master's leave, as good servants should. Kubera is called lord of the nairṛtas because he was master of yakṣas and rākṣasas alike. That Rāvaṇa's ministers were hard pressed at the start shows the yakṣas' strength too. So Rāvaṇa's first campaign of conquest began in the north, against the kingdom of his brother Kubera, and the very manner of his march foreshadowed the battle.

२दशग्रीवस्य पराक्रमः, यक्षसेनायाः विनाशः

९स दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दशग्रीवो निशाचरः।
हर्षनादान्बहून्कृत्वा स क्रोधादभ्यधावत॥

१०ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा घोरविक्रमाः।
तेषां सहस्रमेकैको यक्षाणां समयोधयत्॥

११ततो गदाभिर्मुसलैरसिभिः शक्तितोमरैः।
हन्यमानो दशग्रीवस्तत्सैन्यं समगाहत॥

१२स निरुच्छ्वासवत्तत्र वध्यमानो दशाननः।
वर्षद्भिरिव जीमूतैर्धाराभिरवरुध्यत॥

१३न चकार व्यथां चैव यक्षशस्त्रैः समाहतः।
महीधर इवाम्भोदैर्धाराशतसमुक्षितः॥

१४स महात्मा समुद्यम्य कालदण्डोपमां गदाम्।
प्रविवेश ततः सैन्यं नयन्यक्षान्यमक्षयम्॥

१५स कक्षमिव विस्तीर्णं शुष्केन्धनमिवाकुलम्।
वातेनाग्निरिवादीप्तो यक्षसैन्यं ददाह तत्॥

१६तैस्तु तत्र महामात्यैर्महोदरशुकादिभिः।
अल्पावशेषास्ते यक्षाः कृता वातैरिवाम्बुदाः॥

१७केचित्समाहता भग्नाः पतिताः समरे क्षितौ।
ओष्ठांश्च दशनैस्तीक्ष्णैरदशन्कुपिता रणे॥

१८श्रान्ताश्चान्योन्यमालिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्रा रणाजिरे।
सीदन्ति च तदा यक्षाः कूला इव जलेन ह॥

१९हतानां गच्छतां स्वर्गं युध्यतामथ धावताम्।
प्रेक्षतामृषिसङ्घानां न बभूवान्तरं दिवि॥

स्वसैन्यस्य तादृशीं दशां दृष्ट्वा निशाचरः दशग्रीवः बहून् हर्षनादान् कृत्वा क्रोधात् अभ्यधावत। राक्षसेन्द्रस्य ये घोरविक्रमाः सचिवाः, तेषु एकैकः यक्षाणां सहस्रं समयोधयत्। ततः गदाभिः, मुसलैः, असिभिः, शक्तिभिः, तोमरैः च हन्यमानः दशग्रीवः तत् सैन्यं समगाहत। तत्र वध्यमानः दशाननः निरुच्छ्वासवत् अभवत्; वर्षद्भिः जीमूतैः इव धाराभिः सः अवरुध्यत। तथापि यक्षशस्त्रैः समाहतः सः व्यथां न चकार, यथा अम्भोदैः धाराशतैः समुक्षितः महीधरः। ततः सः महात्मा कालदण्डोपमां गदां समुद्यम्य यक्षान् यमक्षयं नयन् सैन्यं प्रविवेश। विस्तीर्णं कक्षम् इव, आकुलं शुष्केन्धनम् इव तत् यक्षसैन्यं सः वातेन आदीप्तः अग्निः इव ददाह। महोदरशुकादिभिः तैः महामात्यैः अपि ते यक्षाः वातैः अम्बुदाः इव अल्पावशेषाः कृताः। केचित् समाहताः भग्नाः समरे क्षितौ पतिताः, केचित् कुपिताः रणे तीक्ष्णैः दशनैः ओष्ठान् अदशन्। श्रान्ताः केचित् अन्योन्यम् आलिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्राः रणाजिरे, जलेन कूलानि इव, सीदन्ति स्म। हतानां स्वर्गं गच्छतां, युध्यतां, धावतां, प्रेक्षमाणानाम् ऋषिसङ्घानां च बाहुल्यात् दिवि अवकाशः एव न बभूव। अस्मिन् भागे कविः बहुभिः उपमाभिः युद्धस्य भीषणतां वर्णयति — मेघधाराभिः अव्यथितः पर्वतः, वायुप्रदीप्तः अग्निः, वायुना विक्षिप्ताः मेघाः, जलेन भिद्यमानानि कूलानि। रावणस्य पराक्रमः ब्रह्मवरस्य फलम् — सः शस्त्रैः आहतः अपि न व्यथते। ‘न बभूवान्तरं दिवि’ इति अतिशयोक्त्या हतानां सङ्ख्या सूचिता — मृताः यक्षाः वीरगतिं प्राप्य स्वर्गं गच्छन्ति, दर्शकाः ऋषयः च आकाशे तिष्ठन्ति। युद्धस्य वर्णनं त्रिभिः स्तरैः क्रमेण वर्धते। प्रथमं रावणस्य सचिवाः एकैकशः सहस्रं यक्षान् योधयन्ति, येन राक्षसानां वीर्यं सूच्यते। द्वितीयं रावणः स्वयं यक्षसेनां प्रविशति, तत्र शस्त्रवृष्ट्या आवृतः अपि अक्षतः तिष्ठति। तृतीयं सः गदाम् उद्यम्य यक्षान् दहति, सचिवाः अपि तान् विक्षिपन्ति, अन्ते यक्षाः सर्वथा भग्नाः। यक्षाणां दशायाः वर्णनम् अपि करुणम् — केचित् भग्नाङ्गाः पतिताः, केचित् क्रोधेन ओष्ठान् दशन्ति, केचित् श्रान्ताः परस्परम् आलिङ्ग्य सीदन्ति। एतत् वर्णनं युद्धस्य भीषणतां मानवीयं दुःखं च उभयं दर्शयति। ‘कूला इव जलेन’ इति उपमा — यथा नदीवेगेन तटानि शनैः शनैः भिद्यन्ते पतन्ति च, तथा यक्षाः। कविः रावणस्य शत्रून् अपि सहानुभूत्या पश्यति। अस्मिन् भागे रावणस्य पराक्रमः उत्कृष्टः, किन्तु तस्य कारणं तपसा प्राप्तः वरः एव, न तु धर्मः। सचिवानां वीर्यम् अपि विस्मयकरम् — एकः एव सहस्रं यक्षान् प्रतिरुणद्धि, यत् राक्षसबलस्य गौरवं सूचयति, कुबेरस्य च सेनायाः शिथिलतां दर्शयति।

Seeing his army in such a state, the night-ranger Daśagrīva let out many roars of delight and rushed forward in fury. Each of the rākṣasa lord's ministers, men of fearsome valour, fought a thousand yakṣas. Then Daśagrīva plunged into the yakṣa army, struck by maces, clubs, swords, spears and lances. Pounded again and again, ten-faced Daśānana was left almost breathless, hemmed in by weapons as if by torrents from raining clouds. Yet for all the blows of the yakṣas' weapons he felt no pain, like a mountain drenched by a hundred torrents from the clouds. Then the great one raised a mace like the staff of Death and pushed into the army, sending yakṣas to the abode of Yama. Like a fire fanned by the wind he burned up that yakṣa army, which lay spread out like dry brush and heaped like dry firewood. His great ministers, Mahodara, Śuka and the rest, left only a few of the yakṣas, as winds leave few clouds. Some fell to the ground struck down and broken; others in their fury bit their lips with their sharp teeth. Exhausted, clinging to one another, their weapons fallen on the field, the yakṣas sank down like river-banks undercut by the current. So many were the slain going up to heaven, the fighters and the fleeing, and the hosts of seers watching, that there was no room left in the sky. The poet uses many images to show the fierceness of the fight: the mountain unhurt by the rain, the fire fanned by wind, the clouds scattered by wind, the banks worn away by water. Rāvaṇa's might came from Brahmā's boon, which is why weapons could strike him without hurting him. The crowded sky is an exaggeration that conveys the number of the dead, for the slain yakṣas went to heaven as heroes, and the watching seers stood in the air. The fight grows in three stages: the ministers each hold off a thousand yakṣas, showing the rākṣasas' valour; Rāvaṇa himself enters the yakṣa army and stands unhurt under a rain of weapons; and then, mace raised, he burns them up while his ministers scatter them, until the yakṣas are utterly broken. The picture of the yakṣas is a pitiful one, some fallen with broken limbs, some biting their lips in rage, some clinging together in exhaustion as they sink, and it shows both the terror of battle and its human suffering; as a river's force slowly undercuts its banks until they fall, so the yakṣas fell. The poet looks even on Rāvaṇa's enemies with sympathy. Rāvaṇa's prowess here is supreme, but its cause is the boon won by austerity, not dharma. And that a single minister could hold back a thousand yakṣas says much for the rākṣasas' strength and something of the slackness of Kubera's army.

३संयोधकण्टकस्य आगमनं, मारीचस्य पातनं पुनरुत्थानं च

२०भग्नांस्तु तान्समालक्ष्य यक्षेन्द्रांस्तु महाबलान्।
धनाध्यक्षो महाबाहुः प्रेषयामास यक्षकान्॥

२१एतस्मिन्नन्तरे राम विस्तीर्णबलवाहनः।
प्रेषितो न्यपतद्यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः॥

२२तेन चक्रेण मारीचो विष्णुनेव रणे हतः।
पतितो भूतले शैलात्क्षीणपुण्य इव ग्रहः॥

२३ससंज्ञस्तु मुहूर्तेन स विश्रम्य निशाचरः।
तं यक्षं योधयामास स च भग्नः प्रदुद्रुवे॥

तान् महाबलान् यक्षेन्द्रान् भग्नान् समालक्ष्य महाबाहुः धनाध्यक्षः अन्यान् यक्षान् प्रेषयामास। हे राम, एतस्मिन् अन्तरे विस्तीर्णबलवाहनः संयोधकण्टकः नाम यक्षः प्रेषितः सन् न्यपतत्। तेन चक्रेण रणे आहतः मारीचः, विष्णुना इव, क्षीणपुण्यः ग्रहः इव शैलात् भूतले पपात। मुहूर्तेन ससंज्ञः सः निशाचरः विश्रम्य तं यक्षं पुनः योधयामास, सः यक्षः च भग्नः प्रदुद्रुवे। ‘विष्णुनेव’ इति उपमा ध्येया — मारीचः बालकाण्डे विश्वामित्रस्य यज्ञे रामेण मानवास्त्रेण शरेण दूरं समुद्रे क्षिप्तः आसीत्; अतः पतनम् एव तस्य भाग्यम् इव। ‘क्षीणपुण्य इव ग्रहः’ इति उपमा ज्योतिःशास्त्रात् — पुण्ये क्षीणे स्वर्गात् पतन्ति नक्षत्राणि इति लोकविश्वासः। एषः प्रसङ्गः दर्शयति यत् रावणस्य सचिवाः वरेण रक्षिताः न, अतः यक्षाः तान् पातयितुं शक्नुवन्ति; मारीचः पुनः उत्थाय युध्यते, यक्षः च पलायते। ‘विस्तीर्णबलवाहनः’ इति विशेषणेन तस्य महती सेना सूचिता।

Seeing those mighty yakṣa chiefs broken, the mighty-armed lord of wealth sent out other yakṣas. At that moment, Rāma, a yakṣa named Saṃyodhakaṇṭaka, sent by Kubera with a vast host and many mounts, fell upon them. He struck Mārīca with his discus, as though Viṣṇu himself had struck him, and Mārīca fell from the mountain to the ground like a planet whose merit is spent. It seems Mārīca's lot was always to be thrown down: in the Bāla Kāṇḍa, too, Rāma's arrow had flung him far away. The planet whose merit is spent comes from the belief that stars fall from heaven when their store of merit runs out. After a moment the night-ranger came to his senses, rested a little, and fought the yakṣa again, and the yakṣa was broken and fled. This episode shows that Rāvaṇa's ministers were not protected by any boon, so the yakṣas could bring them down; but Mārīca rose again to fight, and it was the yakṣa who fled.

४तोरणप्रवेशः, सूर्यभानोः निरोधः वधश्च, यक्षाणां पलायनम्

२४ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितम्।
मर्यादां प्रतिहाराणां तोरणान्तरमाविशत्॥

२५तं तु राजन्दशग्रीवं प्रविशन्तं निशाचरम्।
सूर्यभानुरिति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत्॥

२६स वार्यमाणो यक्षेण प्रविवेश निशाचरः।
यदा तु वारितो राम न व्यतिष्ठत्स राक्षसः॥

२७ततस्तोरणमुत्पाट्य तेन यक्षेण ताडितः।
रुधिरं प्रस्रवन्भाति शैलो धातुस्रवैरिव॥

२८स शैलशिखराभेण तोरणेन समाहतः।
जगाम न क्षतिं वीरो वरदानात्स्वयम्भुवः॥

२९तेनैव तोरणेनाथ यक्षस्तेनाभिताडितः।
नादृश्यत तदा यक्षो भस्मीकृततनुस्तदा॥

३०ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे दृष्ट्वा रक्षःपराक्रमम्।
ततो नदीर्गुहाश्चैव विविशुर्भयपीडिताः।
त्यक्तप्रहरणाः श्रान्ता विवर्णवदनास्तदा॥

ततः रावणः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितं प्रतिहाराणां मर्यादारूपं तोरणम् अन्तः प्राविशत्। हे राजन्, तं प्रविशन्तं निशाचरं दशग्रीवं सूर्यभानुः इति ख्यातः द्वारपालः न्यवारयत्। यक्षेण वार्यमाणः अपि सः निशाचरः प्रविवेश। हे राम, यदा वारितः अपि सः राक्षसः न व्यतिष्ठत्, तदा सः यक्षः तोरणम् उत्पाट्य तेन तं ताडितवान्। रुधिरं प्रस्रवन् सः धातुस्रवैः शैलः इव अभात्। शैलशिखराभेण तोरणेन समाहतः अपि सः वीरः स्वयम्भुवः वरदानात् क्षतिं न जगाम। ततः तेन एव तोरणेन सः यक्षम् अभिताडयामास; तदा भस्मीकृततनुः सः यक्षः न अदृश्यत। तत् रक्षःपराक्रमं दृष्ट्वा सर्वे यक्षाः प्रदुद्रुवुः; भयपीडिताः त्यक्तप्रहरणाः श्रान्ताः विवर्णवदनाः ते नदीः गुहाः च विविशुः। एषः अन्तिमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। द्वारपालस्य धर्मनिष्ठा प्रशंसनीया — सः स्वामिनः द्वारं प्राणैः अपि रक्षति, राजभ्रातरम् अपि न प्रवेशयति। रावणः तस्य आयुधेन एव तं हन्ति, यत् तस्य बलस्य उत्कर्षं दर्शयति। ‘वरदानात्स्वयम्भुवः’ इति पुनः ब्रह्मवरस्य महिमा स्मारितः — सुपर्णनागयक्षदैत्यदानवेभ्यः अवध्यत्वं सः अयाचत, अतः यक्षः तं हन्तुं न शक्नोति। यक्षाणां पलायनेन कुबेरस्य सेना पराजिता, अग्रिमे सर्गे माणिभद्रः कुबेरः च स्वयं युद्धाय आगमिष्यतः। तोरणस्य वर्णनं — काञ्चनचित्राङ्गं, वैदूर्यरजतोक्षितं — कुबेरस्य नगर्याः ऐश्वर्यं सूचयति; तत् ‘प्रतिहाराणां मर्यादा’ इति उक्तम्, अर्थात् ततः परं द्वारपालानाम् अनुमतिं विना कोऽपि न गच्छति। सूर्यभानुः तां मर्यादां रक्षितुं प्राणान् त्यजति। स्वामिभक्तः सेवकः वीरगतिं प्राप्नोति, दुष्टः तु वरबलात् जयति — इति विरोधः अत्र कथायाः करुणं स्वरं जनयति।

Then Rāvaṇa made his way into the gateway, its parts adorned with gold and inlaid with beryl and silver, the boundary beyond which no one might pass without the doorkeepers' leave. As the night-ranger Daśagrīva was entering, king, a doorkeeper named Sūryabhānu barred his way. Though the yakṣa tried to hold him back, the night-ranger went on in. When, Rāma, the rākṣasa would not halt though he was barred, the yakṣa tore up a pillar of the gateway and struck him with it. Streaming blood, Rāvaṇa looked like a mountain running with red mineral streams. Though struck by that pillar, huge as a mountain peak, the hero came to no harm, because of the boon of the Self-born Brahmā. Then with that same pillar he struck the yakṣa, whose body was burnt to ashes and was seen no more. Seeing the rākṣasa's prowess, all the yakṣas fled; racked with fear, their weapons thrown away, exhausted and pale-faced, they plunged into rivers and caves. The doorkeeper's loyalty is praiseworthy: he guarded his master's gate with his life and would not admit even the king's brother. Rāvaṇa killed him with his own weapon, which shows how far his strength surpassed him. The boon of the Self-born is recalled again: Rāvaṇa had asked to be unslayable by suparṇas, nāgas, yakṣas, daityas and dānavas, so no yakṣa could kill him. The golden gateway speaks of the splendour of Kubera's city, and Sūryabhānu gave his life to keep its bounds. A faithful servant dies a hero's death while the wicked one wins by the strength of a boon, and this contrast gives the story a note of sorrow. With the yakṣas' flight Kubera's army was defeated; in the next sarga Māṇibhadra, and then Kubera himself, come out to fight.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
नित्यबलोद्धतः १४.१ सदा बलगर्वितः
सन्धिः
बल + उद्धतः → बलोद्धतः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
बलेन उद्धतः (तृतीयातत्पुरुषः); नित्यं बलोद्धतः — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मारीचशुकसारणैः १४.१ मारीचेन शुकेन सारणेन च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मारीचश्च शुकश्च सारणश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
समरगर्द्धिना १४.२ युद्धलोलुपेन
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘गर्द्धि’ इति र्-अनन्तरं धकारस्य द्वित्वम् (‘गर्धिन्’ इत्यस्य), यथामुद्रितं रक्षितम्
समासः
समरे गृध्यति — उपपदतत्पुरुषः (गर्धिन्)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्रोधाल्लोकान् १४.२ क्रोधेन लोकान्
सन्धिः
क्रोधात् + लोकान् → क्रोधाल्लोकान् — परसवर्णसन्धिः (त् + ल = ल्ल)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘क्रोधात्’ पञ्चमी; ‘लोकान्’ द्वितीया, बहुवचनम्
वनान्युपवनानि १४.३ अरण्यानि उद्यानानि च
सन्धिः
वनानि + उपवनानि → वनान्युपवनानि — यण्सन्धिः (इ + उ = यु)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
युद्धेप्सुम् १४.४ युद्धम् इच्छन्तम्
सन्धिः
युद्ध + ईप्सुम् → युद्धेप्सुम् — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
युद्धम् ईप्सुः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
संस्थातुम् १४.५ स्थिरं स्थातुम्
सन्धिः
सम् + स्थातुम् → संस्थातुम् — अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
आचख्युर्भ्रातुस्तस्य १४.६ तस्य भ्रातुः (वृत्तं) कथयामासुः
सन्धिः
आचख्युः + भ्रातुः → विसर्गस्य रेफः; भ्रातुः + तस्य → विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘आचख्युः’ ‘ख्या’ धातोः लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘भ्रातुः’ षष्ठी
इवोदधेः १४.७ समुद्रस्य इव
सन्धिः
इव + उदधेः → इवोदधेः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उदकं धीयते अस्मिन् — उदधिः (उपपदतत्पुरुषः)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्
यक्षराक्षससंकुलम् १४.८ यक्षैः राक्षसैः च व्याप्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यक्षाश्च राक्षसाश्च (द्वन्द्वः); तैः संकुलम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
क्रोधादभ्यधावत १४.९ रोषेण अभिमुखं धावितवान्
सन्धिः
क्रोधात् + अभ्यधावत → क्रोधादभ्यधावत — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अभ्यधावत’ ‘धाव्’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, ‘अभि’ उपसर्गः
एकैकः १४.१० प्रत्येकः
सन्धिः
एक + एकः → एकैकः — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
वीप्सायां द्वित्वम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समगाहत १४.११ प्रविष्टवान्
सन्धिः
सम् + अगाहत → समगाहत
समासः
समासः नास्ति — ‘गाह्’ धातोः लङ्, ‘सम्’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
निरुच्छ्वासवत् १४.१२ श्वासरहितः इव
सन्धिः
निः + उच्छ्वास → निरुच्छ्वास — विसर्गस्य रेफः; उद् + श्वास → उच्छ्वास — छत्वम्
समासः
निर्गतः उच्छ्वासः यस्मात् (प्रादिबहुव्रीहिः); वति-प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम्
धाराशतसमुक्षितः १४.१३ शतशः जलधाराभिः सिक्तः
सन्धिः
सम् + उक्षितः → समुक्षितः
समासः
धाराणां शतानि (षष्ठीतत्पुरुषः); तैः समुक्षितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कालदण्डोपमाम् १४.१४ यमदण्डसदृशीम्
सन्धिः
कालदण्ड + उपमाम् → कालदण्डोपमाम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कालस्य दण्डः (षष्ठीतत्पुरुषः); सः उपमा यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शुष्केन्धनमिवाकुलम् १४.१५ शुष्ककाष्ठम् इव व्याकुलम्
सन्धिः
शुष्क + इन्धनम् → शुष्केन्धनम् — गुणसन्धिः; इव + आकुलम् → इवाकुलम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शुष्कम् इन्धनम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अल्पावशेषाः १४.१६ स्वल्पाः अवशिष्टाः
सन्धिः
अल्प + अवशेषाः → अल्पावशेषाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अल्पः अवशेषः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
दशनैस्तीक्ष्णैरदशन् १४.१७ तीक्ष्णैः दन्तैः अदशन्
सन्धिः
दशनैः + तीक्ष्णैः → विसर्गस्य सकारः; तीक्ष्णैः + अदशन् → विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘अदशन्’ ‘दंश्’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
श्रान्ताश्चान्योन्यमालिङ्ग्य १४.१८ श्रान्ताः परस्परम् आलिङ्ग्य
सन्धिः
श्रान्ताः + च → विसर्गस्य शकारः; च + अन्योन्यम् → चान्योन्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
‘आलिङ्ग्य’ ल्यबन्तम् अव्ययम्
न्यपतद् १४.२१ आपतत्, आगतः
सन्धिः
नि + अपतत् → न्यपतत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य); मूले ‘न्यपतद्यक्षो’ इति जश्त्वम् (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः लङ्, ‘नि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
क्षीणपुण्यः १४.२२ पुण्यक्षयात् (स्वर्गात् च्युतः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘क्षीणपुण्य इव’ इति विसर्गलोपः
समासः
क्षीणं पुण्यं यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ससंज्ञः १४.२३ पुनः चेतनां प्राप्तः
सन्धिः
स + संज्ञः → ससंज्ञः
समासः
संज्ञया सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
काञ्चनचित्राङ्गम् १४.२४ सुवर्णेन विचित्रावयवम्
सन्धिः
चित्र + अङ्गम् → चित्राङ्गम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
काञ्चनेन चित्राणि अङ्गानि यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
तोरणान्तरमाविशत् १४.२४ द्वारस्य मध्यं प्रविष्टवान्
सन्धिः
तोरण + अन्तरम् → तोरणान्तरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; अन्तरम् + आविशत् → मकारः स्वरे परे
समासः
तोरणस्य अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘आविशत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
धातुस्रवैरिव १४.२७ गैरिकादिधातुजलप्रवाहैः इव
सन्धिः
धातुस्रवैः + इव → विसर्गस्य रेफः
समासः
धातूनां स्रवाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्
शैलशिखराभेण १४.२८ पर्वतशिखरसदृशेन
सन्धिः
शिखर + आभेण → शिखराभेण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शैलस्य शिखरम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य इव आभा यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
स्वयम्भुवः १४.२८ ब्रह्मणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वयं भवति इति स्वयम्भूः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
भस्मीकृततनुः १४.२९ भस्मीभूतशरीरः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘तनुस्तदा’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
अभस्म भस्म कृता (च्विः) भस्मीकृता तनुः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विवर्णवदनाः १४.३० पाण्डुमुखाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वदनास्तदा’ इति विसर्गस्य सकारः
समासः
विगतः वर्णः येषाम् (बहुव्रीहिः); विवर्णानि वदनानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्