उत्तरकाण्डम् — त्रयोदशः सर्गः
कुम्भकर्णाय शयनागारनिर्माणम्, रावणस्य अत्याचाराः, कुबेरस्य दूतप्रेषणम्, कुबेरस्य रुद्रसख्यकथा, रावणस्य क्रोधः दूतवधः दिग्विजयप्रस्थानं च
कालान्तरे ब्रह्मणा उत्सृष्टा निद्रा कुम्भकर्णं रूपिणी आविशत्। तेन प्रार्थितः रावणः विश्वकर्मसदृशैः शिल्पिभिः योजनविस्तीर्णं द्विगुणायतं स्फटिककाञ्चनस्तम्भैः वैदूर्यसोपानैः शोभितं शयनागारं कारयामास, यत्र कुम्भकर्णः बहूनि अब्दसहस्राणि सुष्वाप। तदा निरङ्कुशः दशाननः देवर्षियक्षगन्धर्वान् जघान, नन्दनादीनि उद्यानानि बभञ्ज। तत् श्रुत्वा धर्मज्ञः कुबेरः सौभ्रात्रेण हितोपदेशाय दूतं लङ्कां प्रेषयामास। दूतः विभीषणेन सत्कृतः सभायां रावणं दृष्ट्वा कुबेरस्य सन्देशम् अवदत् — ‘पर्याप्तम् एतावत्, धर्मे व्यवतिष्ठस्व; देवाः तव वधाय उद्युक्ताः’। सः कुबेरस्य हिमवति रौद्रव्रतं, उमायां सव्यचक्षुःपातात् तस्य दाहं पैङ्गल्यं च, अष्टशतवर्षव्रतेन महेश्वरस्य प्रीतिं सख्यम् ‘एकाक्षपिङ्गली’ इति नाम च अवर्णयत्। तत् श्रुत्वा क्रुद्धः रावणः ‘महेश्वरसख्येन मां भीषयति’ इति उक्त्वा त्रीन् लोकान् लोकपालान् च जेतुं प्रतिज्ञाय दूतं खड्गेन हत्वा राक्षसेभ्यः भक्षयितुं ददौ, स्वस्त्ययनं कृत्वा रथम् आरुह्य कुबेरं प्रति ययौ।
१अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित्।
निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी॥
२ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः।
निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम्॥
३विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत्।
विस्तीर्णं योजनं स्निग्धं ततो द्विगुणमायतम्॥
४दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे।
स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम्॥
५वैदूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा।
दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम्॥
६मनोहरं सर्वसुखं कारयामास राक्षसः।
सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव॥
७तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः।
बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न च बुध्यते॥
अगस्त्यः वदति — अथ कालेन केनचित् लोकेश्वरेण ब्रह्मणा उत्सृष्टा तीव्रा निद्रा रूपिणी सती कुम्भकर्णस्य शरीरे समभवत्। दशमसर्गे यत् वरं सः सरस्वत्या प्रेरितः अयाचत, तस्य फलम् इदानीं प्रकटितम्। ततः कुम्भकर्णः आसीनं भ्रातरं रावणम् अब्रवीत् — ‘राजन्, निद्रा मां बाधते; मम आलयं कारयस्व।’ ततः राज्ञा रावणेन विश्वकर्मसदृशाः शिल्पिनः विनियुक्ताः। ते कुम्भकर्णाय योजनविस्तीर्णं, ततः द्विगुणम् आयतं, स्निग्धं, दर्शनीयं, निराबाधं च गृहं चक्रिरे। तत् स्फाटिकैः काञ्चनैः चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् आसीत्। तस्य सोपानानि वैदूर्यकृतानि, सर्वत्र किङ्किणीजालानि, तोरणानि दन्तमयानि, वेदिकाः वज्रस्फटिकमय्यः। एवं मनोहरं सर्वसुखं सर्वत्र नित्यं सुखदं तत् गृहं, मेरोः पुण्या गुहा इव, राक्षसः रावणः कारयामास। तत्र निद्रया समाविष्टः महाबलः कुम्भकर्णः बहूनि अब्दसहस्राणि शयानः न बुध्यते स्म। अस्य गृहस्य वर्णने कविः राक्षसानां वैभवं दर्शयति — एकस्य शयनार्थम् एव योजनद्वयदीर्घं भवनम्। कुम्भकर्णस्य विशालस्य शरीरस्य अनुरूपं तत् विस्तीर्णम्। ‘मेरोः पुण्यां गुहामिव’ इति उपमया तस्य स्थानस्य शान्तिः सुखं च सूचिते। रावणस्य भ्रातृस्नेहः अपि अत्र दृश्यते — सः भ्रातुः एकस्याः प्रार्थनायाः कृते एतादृशं भवनं निर्मापयति। समीक्षितसंस्करणे ‘कैलाससमम् आलयम्’ इति एकः अर्धश्लोकः अधिकः, अस्मिन् मुद्रणे सः नास्ति; अत्र ‘दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे’ इति एव। निद्रा ‘रूपिणी’ इति उक्ता — अर्थात् सा देवता इव मूर्तिमती भूत्वा तस्य शरीरं प्रविष्टा; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘जँभाई आदिके रूपमें मूर्तिमती’ इति व्याचष्टे। एवं वरः शापः इव फलितः — यत् सः स्वयम् अयाचत, तत् एव तस्य बन्धनम् अभवत्।
Agastya went on. After some time sleep, sent forth by Brahmā, lord of the worlds, came upon Kumbhakarṇa in embodied form and overpowered him. It was the fruit of the boon he had asked for, prompted by Sarasvatī, in the tenth sarga. Kumbhakarṇa said to his brother Rāvaṇa, who was seated there, "King, sleep is weighing on me. Have a dwelling built for me." So the king set to work craftsmen as skilled as Viśvakarman, and they built for Kumbhakarṇa a smooth hall a league wide and twice as long, beautiful to look at and free from every disturbance. It was adorned everywhere with pillars of crystal and bright gold; its stairs were of beryl, it was hung with nets of little bells, with gateways of ivory and platforms of diamond and crystal. The rākṣasa had it made delightful and full of every comfort, pleasant throughout at all times, like a holy cave of Mount Meru. There mighty Kumbhakarṇa, overcome by sleep, lay for many thousands of years and did not wake. In describing this house the poet shows the splendour of the rākṣasas: a mansion two leagues long merely for one sleeper, sized to Kumbhakarṇa's huge body. The comparison with a cave of Meru suggests its peace and comfort. Rāvaṇa's love for his brother shows here too, for at a single request he had such a hall built. Sleep is said to come "in embodied form", like a deity taking shape and entering his body. So the boon bore fruit like a curse: what he had asked for himself became his bondage.
८निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः।
देवर्षियक्षगन्धर्वान्संजघ्ने हि निरङ्कुशः॥
९उद्यानानि विचित्राणि नन्दनादीनि यानि च।
तानि गत्वा सुसंक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः॥
१०नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन्।
नगान्वज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः॥
कुम्भकर्णे निद्राभिभूते सति दशाननः निरङ्कुशः भूत्वा देवान्, ऋषीन्, यक्षान्, गन्धर्वान् च संजघान। देवानां यानि नन्दनादीनि विचित्राणि उद्यानानि आसन्, तानि गत्वा सुसंक्रुद्धः सः बभञ्ज। सः राक्षसः नद्यां गजः इव क्रीडन्, वृक्षान् वायुः इव क्षिपन्, नगान् उत्सृष्टं वज्रम् इव विध्वंसयन् अचरत्। अत्र त्रिभिः उपमाभिः तस्य त्रिविधः विनाशः वर्ण्यते — गजः नदीं क्षोभयति, वायुः वृक्षान् उन्मूलयति, वज्रं पर्वतान् भिनत्ति। ‘निरङ्कुशः’ इति पदं गजस्य रूपकम् एव अनुवर्तयति — अङ्कुशरहितः मत्तः गजः इव सः। कुम्भकर्णस्य निद्रया सह रावणस्य निरङ्कुशता आरभते इति विशेषः — यावत् कुम्भकर्णः जागर्ति स्म, तावत् सः ऋषीन् भक्षयति स्म; अधुना सः शेते, रावणः तु विनाशं करोति।
While Kumbhakarṇa lay overcome by sleep, ten-faced Daśānana ran unchecked and killed gods, seers, yakṣas and gandharvas. He went to the gods' many-coloured gardens, Nandana and the rest, and in great fury laid them waste. Sporting like an elephant in a river, hurling trees about like the wind, the rākṣasa shattered mountains like a hurled thunderbolt. Three images show three kinds of destruction: an elephant churns up a river, the wind uproots trees, and the thunderbolt splits mountains. "Unchecked" continues the elephant image, for he was like a rutting elephant without the driver's goad. It is striking that Rāvaṇa's unchecked violence begins just as Kumbhakarṇa falls asleep: while Kumbhakarṇa was awake he devoured the seers, and now that he sleeps, Rāvaṇa does the destroying.
११तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः।
कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः॥
१२सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा।
लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम्॥
१३स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम्।
मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति॥
१४पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च विभीषणः।
सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम्॥
१५स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा।
जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत॥
१६स तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते।
उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत्॥
१७राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत्।
उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च॥
१८साधु पर्याप्तमेतावत्कृत्यश्चारित्रसंग्रहः।
साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते॥
१९दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः।
देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन्मया श्रुतः॥
दशग्रीवस्य तथाविधं वृत्तं विज्ञाय धर्मज्ञः धनेश्वरः कुलानुरूपं स्वस्य वृत्तं संस्मृत्य सौभ्रात्रदर्शनार्थं दशग्रीवस्य हितं वक्तुं लङ्कां दूतं सम्प्रेषयामास। सः दूतः लङ्कां नगरीं गत्वा प्रथमं विभीषणम् आससाद। विभीषणेन धर्मेण मानितः सः आगमनस्य कारणं पृष्टः। विभीषणः राज्ञः कुबेरस्य ज्ञातीनां च कुशलं पृष्ट्वा सभायाम् आसीनं दशाननं तस्मै दर्शयामास। सः दूतः तत्र स्वतेजसा दीप्यमानं राजानं दृष्ट्वा ‘जय’ इति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत। ततः वरास्तरणशोभिते उत्तमपर्यङ्के उपविष्टं दशग्रीवं दूतः इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राजन्, तव भ्राता यत् अब्रवीत् तत् सर्वं ते वदामि; वीर, तत् उभयोः वृत्तस्य कुलस्य च सदृशम्। एतावत् कृत्यं साधु पर्याप्तम्; अधुना चारित्रसंग्रहः क्रियताम्; यदि शक्यते तर्हि धर्मे व्यवस्थानं क्रियताम्। नन्दनं भग्नं मया दृष्टम्, ऋषयः निहताः इति श्रुतम्; राजन्, त्वत्तः देवतानां समुद्योगः अपि मया श्रुतः।’ अत्र विभीषणस्य व्यवहारः विशेषेण ध्येयः — सः दूतं धर्मेण सत्करोति, ज्येष्ठभ्रातुः कुशलं पृच्छति, ततः एव राजसभां नयति। एवं सः कुबेररावणयोः मध्ये सेतुः इव तिष्ठति। कुबेरस्य सन्देशः अपि मृदुः — सः न तर्जयति, केवलं ‘पर्याप्तम्’ इति वदति, देवानां कोपं च सूचयति। ‘यदि शक्यते’ इति पदेन सः रावणस्य स्वभावं जानन् अपि आशां न त्यजति। दूतस्य आचारः अपि आदर्शः — सः प्रथमं राज्ञः तेजः दृष्ट्वा ‘जय’ इति वदति, तूष्णीं तिष्ठति, राज्ञः उपवेशनानन्तरं एव वक्तुम् आरभते। कुबेरस्य सन्देशे त्रयः अंशाः — प्रथमं ‘पर्याप्तम्’ इति निवारणं, द्वितीयं ‘धर्मे व्यवस्थानम्’ इति उपदेशः, तृतीयं ‘देवानां समुद्योगः’ इति भयसूचना। एषः क्रमः सामनीतेः अनुरूपः — प्रथमं स्नेहेन, ततः हितेन, अन्ते भयेन प्रबोधनम्। ‘उभयोः सदृशं… वृत्तस्य च कुलस्य च’ इति वाक्ये कुबेरः द्वयोः समानं कुलं स्मारयति — पुलस्त्यस्य वंशजाः उभौ, अतः उभयोः आचारः अपि तादृशः एव भवेत्। दूतः विभीषणं प्रथमं मिलति इति अपि सूचकम् — कुबेरः जानाति यत् लङ्कायां धर्मबुद्धिः विभीषणः एव।
When he learned how Daśagrīva was behaving, the righteous lord of wealth, mindful of the conduct that befitted his family and himself, sent a messenger to Laṅkā to show his brotherly love and to speak for Daśagrīva's good. On reaching Laṅkā the messenger went first to Vibhīṣaṇa, who received him with due honour and asked why he had come. Vibhīṣaṇa asked after the welfare of King Kubera and his kinsmen, and then showed him Daśānana seated in the assembly hall. Seeing the king there, blazing with his own splendour, the messenger saluted him with the word "Victory!" and stood silent. Then, when Daśagrīva had seated himself on a fine couch spread with rich coverlets, the messenger spoke: "King, I shall tell you everything your brother said, hero; it befits the conduct and the family of you both. 'Enough of what you have done so far. Now it would be well to take up good conduct, and well to stand firm in dharma, if that can be done. I have seen Nandana laid waste and heard that seers have been slain, and I have heard, king, of the gods' preparations against you.'" Vibhīṣaṇa's conduct deserves notice: he honours the envoy properly, asks after his elder brother's welfare, and only then leads him to the court, standing like a bridge between Kubera and Rāvaṇa. That the messenger went to Vibhīṣaṇa first is telling too, for Kubera knew that Vibhīṣaṇa was the one righteous mind in Laṅkā. Kubera's message is gentle. He does not threaten; he says only "enough" and warns of the gods' anger, and his "if it can be done" shows that, though he knows Rāvaṇa's nature, he has not given up hope. The message has three parts, a check, a counsel to keep to dharma, and a warning of the gods' preparations, following the order of conciliatory policy: first affection, then good advice, and last a warning of danger. In speaking of the conduct and family of both, Kubera reminds Rāvaṇa that they are of one line, Pulastya's, and should act alike. The envoy's own manners are a model: he hails the king with "Victory!", falls silent, and speaks only after the king is seated.
२०निराकृतश्च बहुशस्त्वयाहं राक्षसाधिप।
सापराधोऽपि बालो हि रक्षितव्यः स्वबान्धवैः॥
२१अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम्।
रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः॥
२२तत्र देवो मया दृष्ट उमया सहितः प्रभुः।
सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम्॥
२३का न्वेषेति महाराज न खल्वन्येन हेतुना।
रूपं चानुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति॥
२४देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम्।
रेणुध्वस्तामिव ज्योतिः पिङ्गलत्वमुपागतम्॥
२५ततोऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम्।
तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समधारं महाव्रतम्॥
२६समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः।
ततः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः॥
२७प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसानेन सुव्रत।
मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप॥
२८तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद्व्रतमीदृशम्।
व्रतं सुदुष्करं ह्येतन्मयैवोत्पादितं पुरा॥
२९तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर।
तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ॥
३०देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम्।
पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात्॥
३१एकाक्षपिङ्गलीत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम्।
एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात्॥
३२आगतेन मया चैवं श्रुतस्ते पापनिश्चयः।
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात्॥
दूतः कुबेरस्य वचनं अनुवर्तयति — ‘राक्षसाधिप, त्वया अहं बहुशः निराकृतः; तथापि सापराधः अपि बालः स्वबान्धवैः रक्षितव्यः एव। अहं तु धर्मम् उपासितुं हिमवतः पृष्ठं गतः, रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतः नियतेन्द्रियः अभवम्। तत्र मया उमया सहितः प्रभुः देवः महेश्वरः दृष्टः। दैवात् तत्र मया सव्यं चक्षुः देव्यां निपातितम् — महाराज, ‘का नु एषा’ इति ज्ञातुम् एव, न खलु अन्येन हेतुना। तदा रुद्राणी अनुपमं रूपं कृत्वा तत्र तिष्ठति स्म। देव्याः दिव्यप्रभावेण मम सव्यम् ईक्षणं दग्धम्, अन्यत् च रेणुध्वस्तं ज्योतिः इव पिङ्गलत्वम् उपागतम्। ततः अहं तस्य गिरेः अन्यत् विस्तीर्णं तटं गत्वा तूष्णीम् अष्टौ वर्षशतानि महाव्रतं समधारम्। तस्मिन् नियमे समाप्ते तत्र प्रभुः देवः महेश्वरः प्रीतेन मनसा इदं वाक्यं प्राह — ‘धर्मज्ञ सुव्रत, अनेन तपसा तव प्रीतः अस्मि। धनाधिप, एतत् व्रतं मया चीर्णं, त्वया च; तृतीयः पुरुषः नास्ति यः ईदृशं व्रतं चरेत्; एतत् सुदुष्करं व्रतं पुरा मया एव उत्पादितम्। अतः सौम्य धनेश्वर, मया सह सखित्वं रोचयस्व; अनघ, तपसा निर्जितः अहं, मम सखा भव। देव्याः प्रभावेण यत् तव सव्यम् ईक्षणं दग्धं, देव्याः रूपनिरीक्षणात् यत् पैङ्गल्यं च अवाप्तं, तेन ‘एकाक्षपिङ्गली’ इति तव नाम शाश्वतं स्थास्यति।’ एवं शङ्करात् सखित्वम् अनुज्ञां च प्राप्य आगतेन मया तव पापनिश्चयः श्रुतः। तस्मात् अधर्मिष्ठैः संयोगात् कुलदूषणात् निवर्तस्व।’ अत्र कुबेरः स्वस्य कथां किमर्थं कथयति? एकतः सः स्वदोषं स्वीकरोति — देव्यां दृष्टिपातः अविवेकः आसीत्, तस्य दण्डः अपि प्राप्तः; अन्यतः सः दर्शयति यत् तपसा दोषः अपि अनुग्रहे परिणमति। तस्य परोक्षः उपदेशः — ‘अहम् अपि दोषं कृत्वा तपसा शुद्धः, त्वम् अपि निवर्तस्व’। अपि च महेश्वरस्य सख्यं तस्य बलम् इति सूचयति। मुद्रणे ‘रेणुध्वस्तामिव ज्योतिः’ इति आकारयुक्तं रूपं स्पष्टम्। कुबेरस्य कथायाः विवरणे कतिचन सूक्ष्माः अंशाः सन्ति। सः ‘न खल्वन्येन हेतुना’ इति द्विः इव स्वनिर्दोषतां स्थापयति — तस्य दृष्टिः कामेन न, केवलं जिज्ञासया आसीत्। तथापि देव्याः तेजः तं दण्डयति; एतेन सूच्यते यत् महतां विषये अविवेकः अपि फलं ददाति। महेश्वरः तं ‘तृतीयः पुरुषो नास्ति’ इति प्रशंसति — एतत् व्रतं केवलं शिवेन कुबेरेण च आचरितम्। ‘तपसा निर्जितः’ इति शिवस्य वचनं तपसः सामर्थ्यं दर्शयति — देवः अपि तपस्विना जितः भवति। ‘एकाक्षपिङ्गली’ इति नाम एकतः दोषस्य स्मारकं, अन्यतः शिवसख्यस्य चिह्नम्। अस्य सर्वस्य उद्देश्यः रावणाय उदाहरणप्रदानम् — स्वदोषं स्वीकृत्य तपसा शुद्धिः सम्भवति, त्वम् अपि अधर्मात् निवर्तस्व। किन्तु रावणः अस्मिन् उदाहरणे केवलं भ्रातुः गर्वं पश्यति। ‘सापराधः अपि बालः रक्षितव्यः’ इति वाक्येन कुबेरः रावणं बालम् इव मन्यते, स्वं च ज्येष्ठं रक्षकम्; एषः स्नेहः रावणस्य गर्वं तु अधिकं क्षोभयति।
The messenger continued with Kubera's words: "'Lord of the rākṣasas, you have slighted me many times; yet even an erring child must be protected by his own kin. I went to a ridge of the Himālaya to practise dharma, took up a fierce vow, and lived there self-controlled, with my senses restrained. There I saw the lord god Maheśvara together with Umā, and by chance my left eye fell upon the goddess, great king, only to learn who she might be, and for no other reason, for Rudrāṇī stood there having taken on a matchless form. By the goddess's divine power my left eye was burnt, and the other turned tawny, like a light dimmed by dust. Then I went to another broad ridge of that mountain and silently kept a great vow for eight hundred years. When that observance was complete, the lord god Maheśvara said to me with a glad heart: "I am pleased with you for this austerity, knower of dharma, you of good vows. This vow has been kept by me and by you, lord of wealth; there is no third who could keep it. I myself brought this most difficult vow into being long ago. So, gentle lord of wealth, be pleased to be my friend. You have won me by austerity, sinless one; be my friend. Since your left eye was burnt by the goddess's power and the other took a tawny hue from gazing at her form, your name Ekākṣapiṅgalī, 'the one-eyed tawny one', will last for ever." Having won Śaṅkara's friendship and his leave, I came back, and I have heard of your wicked resolve. So turn away from keeping company with the unrighteous, which disgraces our family.'" Why does Kubera tell his own story? On one hand he admits his own fault: his glance at the goddess was thoughtless, and he paid for it, though he insists it was curiosity, not desire, that made him look; even so, in the presence of the great, a lapse bears fruit. On the other hand he shows that through austerity even a fault can turn into grace. His indirect counsel is: I too erred and was purified by austerity; you too can turn back. He also lets it be known that Maheśvara's friendship is his strength. Śiva praises him because no third person but Śiva and Kubera had ever kept that vow, and his words "you have won me by austerity" show that even a god can be conquered by an ascetic. The name Ekākṣapiṅgalī is both a reminder of the fault and the mark of Śiva's friendship. But in Kubera's saying that even an erring child must be protected, Rāvaṇa is treated as a child and Kubera as the elder guardian, and that affection only inflamed Rāvaṇa's pride; in the example, Rāvaṇa saw nothing but his brother's boasting.
३३चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव।
एवमुक्तो दशग्रीवः कोपसंरक्तलोचनः॥
३४हस्तान्दन्तांश्च सम्पिष्य वाक्यमेतदुवाच ह।
विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यत्त्वं प्रभाषसे॥
३५नैव त्वमसि नैवासौ भ्राता येनासि चोदितः।
हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः॥
३६महेश्वरसखित्वं तु मूढः श्रावयते किल।
नैवेदं क्षमणीयं मे यदेतद्भाषितं त्वया॥
३७यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम्।
न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मयायमिति मन्यते॥
३८तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः।
त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः॥
३९एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते।
चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम्॥
४०एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान्।
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम्॥
४१ततः कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः।
त्रैलोक्यविजयाकांक्षी ययौ यत्र धनेश्वरः॥
दूतः अन्ते अवदत् — ‘सर्षिसङ्घैः सुरैः तव वधोपायः चिन्त्यते।’ एवम् उक्तः दशग्रीवः कोपेन संरक्तलोचनः हस्तौ दन्तान् च सम्पिष्य इदं वाक्यम् उवाच — ‘दूत, यत् वाक्यं त्वं प्रभाषसे, तत् मया विज्ञातम्। अद्य न त्वं जीविष्यसि, न च सः भ्राता येन त्वं चोदितः। सः धनरक्षकः यत् ब्रवीति, तत् मम हितं न। सः मूढः महेश्वरसखित्वं मां श्रावयते किल! त्वया यत् एतत् भाषितं, तत् मम क्षमणीयं न। दूत, यत् एतावन्तं कालं तस्य मया मर्षितं, तत् ‘ज्येष्ठः गुरुः न हन्तव्यः’ इति मत्वा एव। इदानीं तु तस्य वाक्यं श्रुत्वा मया एषा मतिः कृता — बाहुवीर्यम् उपाश्रितः त्रीन् लोकान् अपि जेष्यामि। तस्य एकस्य कृते एतस्मिन् एव मुहूर्ते तान् चतुरः लोकपालान् यमक्षयं नयिष्यामि।’ एवम् उक्त्वा लङ्केशः दूतं खड्गेन जघान, दुरात्मनां राक्षसानां भक्षयितुं च एनं ददौ। ततः कृतस्वस्त्ययनः रावणः रथम् आरुह्य त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी यत्र धनेश्वरः आसीत् तत्र ययौ। दूतवधः राजधर्मस्य महान् अपराधः — दूतः अवध्यः इति नीतिः; सुन्दरकाण्डे विभीषणः एव एतां नीतिं रावणं स्मारयिष्यति। अत्र रावणस्य क्रोधस्य मूलं कुबेरस्य उपदेशः न, अपितु ‘महेश्वरसखित्वम्’ — तत् सः स्वस्य भीषणम् इव मन्यते। एवं कुबेरस्य हितवचनम् एव रावणस्य दिग्विजयस्य कारणम् अभवत्। चतुर्णां लोकपालानां कथनं — कुबेरः एकः तेषु, अतः तस्य कृते सर्वान् हनिष्यामि इति तस्य गर्वः। अस्य सर्गस्य अन्ते रावणस्य युद्धयात्रा आरभते, यस्याः वर्णनं अग्रिमेषु सर्गेषु। रावणः स्वक्रोधस्य समर्थनम् अपि करोति — ‘यत् एतावन्तं कालं मर्षितं, तत् ज्येष्ठत्वात् एव’ इति। तस्य वचने ‘मूढः’, ‘धनरक्षकः’ इति उपहासपदानि कुबेरं प्रति तस्य अवज्ञां दर्शयन्ति। ‘तस्यैकस्य कृते’ इति वाक्ये तस्य प्रतिशोधबुद्धिः स्पष्टा — एकस्य भ्रातुः दोषात् सर्वान् लोकपालान् दण्डयिष्यामि इति। दूतस्य देहः राक्षसेभ्यः भक्षणाय दत्तः इति क्रौर्यस्य पराकाष्ठा, या राक्षसस्वभावं स्पष्टं करोति।
The messenger ended: "'For the gods, with the hosts of seers, are devising a way to kill you.'" At these words Daśagrīva's eyes went red with rage. Wringing his hands and grinding his teeth, he said: "I understand, messenger, what you are saying. Neither you shall live, nor the brother who sent you. What this keeper of wealth says is not for my good. The fool would have me hear of his friendship with Maheśvara! What you have said I will not forgive. That I have borne with him this long, messenger, was only because I thought, 'He is my elder and my superior; he must not be killed.' But now that I have heard his words, I have made up my mind: relying on the strength of my arms I shall conquer even the three worlds. This very hour, on account of that one brother, I shall send the four guardians of the world to the abode of Yama." With that the lord of Laṅkā killed the messenger with his sword and gave his body to the evil-minded rākṣasas to eat. Then, after the rites for good fortune had been performed, Rāvaṇa mounted his chariot and, eager to conquer the three worlds, set out for where the lord of wealth was. To kill an envoy is a grave crime against the dharma of kings, for an envoy must not be slain, and it is Vibhīṣaṇa who will remind Rāvaṇa of this rule in the Sundara Kāṇḍa. The root of Rāvaṇa's rage here is not Kubera's advice but his "friendship with Maheśvara", which Rāvaṇa took as a threat to himself; so Kubera's well-meant words became the very cause of Rāvaṇa's campaign of conquest. Rāvaṇa justifies his anger, too, saying he had held back only because Kubera was his elder, and his mocking words, "fool", "keeper of wealth", show his contempt. Kubera was one of the four guardians of the world, and Rāvaṇa's vow to punish all four for the sake of one brother reveals his vengefulness. Giving the envoy's body to the rākṣasas to eat is the height of cruelty and lays bare the rākṣasa nature. The sarga ends as Rāvaṇa's march of war begins, and it is described in the sargas that follow.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।