उत्तरकाण्डम् — द्वादशः सर्गः
शूर्पणखायाः विद्युज्जिह्वेन विवाहः, मयदर्शनं तस्य वृत्तान्तः, मन्दोदर्याः रावणेन पाणिग्रहणम्, अमोघा शक्तिः, कुम्भकर्णविभीषणयोः विवाहौ, सरमानामनिरुक्तिः, मेघनादस्य जन्म
लङ्कायाम् अभिषिक्तः रावणः भगिन्याः शूर्पणखायाः प्रदानं चिन्तयित्वा तां कालकेयाय दानवेन्द्राय विद्युज्जिह्वाय ददौ। मृगयां चरन् सः वने कन्यासहायं दितेः सुतं मयं ददर्श। मयः स्ववृत्तान्तम् अवदत् — देवैः दत्तायां हेमायाम् अप्सरसि आसक्तः सः तस्याः कृते मायया हेममयं पुरं निर्ममे; सा देवकार्येण गता; तस्याः कुक्षौ जातां कन्यां गृहीत्वा सः भर्तारं मार्गितुम् आगतः; तस्य मायावी दुन्दुभिः च पुत्रौ। रावणः स्वं पौलस्त्यतनयं दशग्रीवं प्रकाशयामास। प्रहृष्टः मयः मन्दोदरीं कन्यां तस्मै ददौ, अग्निसाक्षिकं पाणिग्रहणं च अभवत्; विश्रवसः शापं जानन् अपि सः पैतामहं कुलं विचार्य दत्तवान्, परमाद्भुताम् अमोघां शक्तिं च, यया रावणः लक्ष्मणम् अविध्यत्। रावणः कुम्भकर्णाय वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्रज्वालां, विभीषणः गन्धर्वराजस्य शैलूषस्य सुतां सरमां लेभे; ‘सरो मा वर्धयस्व’ इति मातुः आक्रन्दात् तस्याः नाम सरमा। ततः मन्दोदरी मेघनादं जनयामास, यस्य जातमात्रस्य रोदनेन लङ्का जडीकृता; सः इन्द्रजित् इति प्रसिद्धः अन्तःपुरे अवर्धत।
१राक्षसेन्द्रोऽभिषिक्तस्तु भ्रातृभिः सहितस्तदा।
ततः प्रदानं राक्षस्या भगिन्याः समचिन्तयत्॥
२स्वसारं कालकेयाय दानवेन्द्राय राक्षसीम्।
ददौ शूर्पणखां नाम विद्युज्जिह्वाय राक्षसः॥
३अथ दत्त्वा स्वयं रक्षो मृगयामटते स्म तत्।
तत्रापश्यत्ततो राम मयं नाम दितेः सुतम्॥
४कन्यासहायं तं दृष्ट्वा दशग्रीवो निशाचरः।
अपृच्छत्को भवानेको निर्मनुष्यमृगे वने॥
५अनया मृगशावाक्ष्या किमर्थं सह तिष्ठसि।
मयस्तदाब्रवीद्राम पृच्छन्तं तं निशाचरम्॥
अगस्त्यः कथां पुनः आरभते — लङ्कायाम् अभिषिक्तः राक्षसेन्द्रः भ्रातृभिः सहितः तदा प्रथमं स्वभगिन्याः राक्षस्याः प्रदानं समचिन्तयत्। पितुः अभावे ज्येष्ठभ्रातुः एव भगिनीविवाहस्य दायित्वम् इति सः जानाति स्म। ततः सः राक्षसः शूर्पणखां नाम स्वसारं राक्षसीं कालकेयाय दानवेन्द्राय विद्युज्जिह्वाय ददौ। एषः विद्युज्जिह्वः कालकेयवंशीयः दानवः; तस्य वधः अग्रिमेषु सर्गेषु रावणेन एव भविष्यति, यत् शूर्पणखायाः वैधव्यस्य कारणम्। अथ भगिनीं दत्त्वा रक्षः दशग्रीवः स्वयं मृगयाम् अटति स्म। तत्र वने, हे राम, सः दितेः सुतं मयं नाम दानवं ददर्श। मयः एकया कन्यया सह आसीत्। कन्यासहायं तं दृष्ट्वा निशाचरः दशग्रीवः अपृच्छत् — ‘निर्मनुष्यमृगे अस्मिन् वने भवान् कः? एकः एव कुतः चरति? अनया मृगशावाक्ष्या सह किमर्थं तिष्ठसि?’ इति। ततः मयः पृच्छन्तं तं निशाचरम् अब्रवीत्। अत्र रावणस्य प्रश्ने कुतूहलं दृश्यते — मनुष्याः मृगाः च यत्र न सन्ति, तादृशे वने एकाकी पिता सुन्दर्या कन्यया सह किमर्थं स्यात्? ‘मृगशावाक्षी’ इति विशेषणेन कविः कन्यायाः सौन्दर्यं सूचयति, रावणस्य आकर्षणं च। शूर्पणखायाः विवाहस्य संक्षिप्तं वर्णनं, मयदर्शनस्य विस्तरः च — इति कवेः दृष्टिः मन्दोदर्याः प्रसङ्गे एव केन्द्रिता।
Agastya took up the story again. Once the lord of the rākṣasas had been consecrated in Laṅkā together with his brothers, his first thought was to give his sister in marriage, for with their father absent the duty fell to the eldest brother. So the rākṣasa gave his sister, the rākṣasī Śūrpaṇakhā, to Vidyujjihva, a lord of the dānavas of the Kālakeya line. This Vidyujjihva would later be killed by Rāvaṇa himself, as the coming sargas tell, and that is how Śūrpaṇakhā came to be widowed. Having given his sister away, Daśagrīva went roaming on a hunt, and there in the forest, Rāma, he came upon a dānava named Maya, a son of Diti, who had a young girl with him. Seeing him with a maiden for company, the night-ranger asked: "Who are you, alone in this forest where there are neither men nor beasts? Why do you stay here with this fawn-eyed girl?" And Maya answered the night-ranger's question. Rāvaṇa's question shows his curiosity: why should a lone father be with a lovely daughter in a forest empty even of animals? And by calling her "fawn-eyed" the poet hints both at her beauty and at Rāvaṇa's attraction. Śūrpaṇakhā's marriage is told in a line while the meeting with Maya is told at length, for the poet's eye is on the story of Mandodarī.
६श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये यथावृत्तमिदं तव।
हेमा नामाप्सरास्तात श्रुतपूर्वा यदि त्वया॥
७दैवतैर्मम सा दत्ता पौलोमीव शतक्रतोः।
तस्यां सक्तमना ह्यासं दशवर्षशतान्यहम्॥
८सा च दैवतकार्येण गता वर्षाश्चतुर्दश।
तस्याः कृते च हेमायाः सर्वं हेममयं पुरम्॥
९वज्रवैदूर्यचित्रं च मायया निर्मितं मया।
तत्राहमवसं दीनस्तया हीनः सुदुःखितः॥
१०तस्मात्पुराद्दुहितरं गृहीत्वा वनमागतः।
इयं ममात्मजा राजंस्तस्याः कुक्षौ विवर्धिता॥
११भर्तारमनया सार्धमस्याः प्राप्तोऽस्मि मार्गितुम्।
कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकांक्षिणाम्॥
१२कन्या हि द्वे कुले नित्यं संशये स्थाप्य तिष्ठति।
पुत्रद्वयं ममाप्यस्यां भार्यायां सम्बभूव ह॥
१३मायावी प्रथमस्तात दुन्दुभिस्तदनन्तरः।
एवं ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः॥
१४त्वामिदानीं कथं तात जानीयां को भवानिति।
एवमुक्तं तु तद्रक्षो विनीतमिदमब्रवीत्॥
१५अहं पौलस्त्यतनयो दशग्रीवश्च नामतः।
मुनेर्विश्रवसो यस्तु तृतीयो ब्रह्मणोऽभवत्॥
मयः अवदत् — ‘तात, श्रूयताम्; यथावृत्तं सर्वम् इदं तव आख्यास्ये। हेमा नाम अप्सराः यदि त्वया श्रुतपूर्वा, सा दैवतैः मम दत्ता, यथा पौलोमी शची शतक्रतोः इन्द्रस्य। तस्यां सक्तमनाः अहं दश वर्षशतानि अवसम्। सा च दैवतकार्येण गता; ततः चतुर्दश वर्षाणि गतानि। तस्याः हेमायाः कृते मया मायया सर्वं हेममयं वज्रवैदूर्यचित्रं पुरं निर्मितम्। तत्र अहं तया हीनः दीनः सुदुःखितः च अवसम्। तस्मात् पुरात् दुहितरं गृहीत्वा अहं वनम् आगतः। राजन्, इयं मम आत्मजा, तस्याः हेमायाः कुक्षौ विवर्धिता। अस्याः भर्तारम् अनया सार्धं मार्गितुं प्राप्तः अस्मि। मानकाङ्क्षिणां सर्वेषां कन्यापितृत्वं दुःखम् एव; कन्या हि नित्यं द्वे कुले संशये स्थापयित्वा तिष्ठति। अस्यां भार्यायां मम पुत्रद्वयम् अपि सम्बभूव — प्रथमः मायावी, तदनन्तरः दुन्दुभिः। तात, पृच्छतः ते मया याथातथ्येन सर्वम् आख्यातम्। इदानीं त्वां कथं जानीयां — कः भवान्?’ इति। एवम् उक्तं तत् रक्षः विनीतम् इदम् अब्रवीत् — ‘अहं पौलस्त्यतनयः, नाम्ना दशग्रीवः; यः विश्रवाः मुनिः ब्रह्मणः तृतीयः अभवत्, तस्य पुत्रः अस्मि।’ मयस्य वचने नवमसर्गस्य सुमालिनः वचनम् एव प्रतिध्वनति — ‘कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम्’ इति अर्धश्लोकः उभयत्र अक्षरशः समानः। अत्र पुनः एकः पिता कन्यायाः वराय चिन्तयति, सः अपि कुलीनं वरं मृगयते। मयस्य पुत्रौ मायावी दुन्दुभिः च किष्किन्धाकाण्डे वालिना हतौ इति प्रसिद्धम् — एवं कथासूत्राणि परस्परं सम्बध्यन्ते। रावणस्य आत्मपरिचये ‘विनीतम्’ इति पदं ध्येयम् — स्वार्थे सति सः विनयम् अपि दर्शयितुं जानाति। सः स्वकुलस्य गौरवं ब्रह्मणः वंशेन प्रतिष्ठापयति, न तु राक्षसमातुः कुलेन। मयः प्रसिद्धः दानवशिल्पी, यः मायया नगराणि निर्मातुं शक्नोति; अतः तस्य हेममयं पुरं वज्रवैदूर्यचित्रम् इति वर्णनं तस्य कौशलस्य अनुरूपम्। किष्किन्धाकाण्डे ऋक्षबिले वानराः यत् स्वयंप्रभायाः रक्षितं काञ्चनवनं दृष्टवन्तः, तत् अपि मयनिर्मितम् हेमायाः च इति उक्तम् — अतः अयं प्रसङ्गः तस्य कथायाः पूर्वभागः इव। हेमा दैवतकार्येण गता, मयः च चतुर्दश वर्षाणि तस्याः विरहे दीनः अवसत् — एतेन तस्य पत्न्यां प्रेम, एकाकित्वस्य दुःखं च प्रकटितम्। पत्न्याः अभावे सः एव कन्यायाः पालकः, अतः वरान्वेषणस्य भारः अपि तस्य एव।
Maya said: "Listen, my son, and I will tell you all this just as it happened. Perhaps you have heard of the apsaras named Hemā. The gods gave her to me, as Paulomī was given to Indra of the hundred sacrifices, and with my heart bound to her I lived with her a thousand years. Then she went away on the gods' business, and fourteen years have passed since. For Hemā's sake I built by magic a city made entirely of gold, glittering with diamonds and beryl, and there I lived without her, wretched and in deep sorrow. From that city I have come to the forest, bringing my daughter. This is my child, king, who grew in Hemā's womb, and I have come with her to seek a husband for her. For all who care for honour, to be a girl's father is a sorrow, for a daughter keeps two families always in suspense. Two sons were also born to me of this wife, Māyāvī the elder and Dundubhi after him. I have told you everything truly, since you asked. Now, my son, how am I to know who you are?" The rākṣasa answered courteously: "I am Daśagrīva, son of Pulastya's son, born of the sage Viśravas, who was third in descent from Brahmā." Maya's words echo Sumālī's in the ninth sarga, where the same saying about a daughter's father appears; here again a father anxiously seeks a well-born husband for his girl. Maya's two sons, Māyāvī and Dundubhi, are the ones Vālin killed in the Kiṣkindhā Kāṇḍa, and so the threads of the story are tied together. Maya was the famous architect of the dānavas who could raise cities by magic, and a golden city bright with diamonds and beryl suits his skill; the golden grove the monkeys found in the cave of the bears in the Kiṣkindhā Kāṇḍa, guarded by Svayamprabhā, was also said to be the work of Maya and Hemā, so this passage is like an earlier chapter of that story. His grief for Hemā, and his fourteen lonely years, show his love for his wife, and with her gone the task of finding a husband for their daughter fell to him alone. Notice the word "courteously" in Rāvaṇa's reply: when it served his purpose, he knew how to be humble. And he rested his family's dignity on its descent from Brahmā, not on his rākṣasa mother's line.
१६एवमुक्तस्तदा राम राक्षसेन्द्रेण दानवः।
महर्षेस्तनयं ज्ञात्वा मयो हर्षमुपागतः॥
१७दातुं दुहितरं तस्मै रोचयामास तत्र वै।
करेण तु करं तस्या ग्राहयित्वा मयस्तदा॥
१८प्रहसन्प्राह दैत्येन्द्रो राक्षसेन्द्रमिदं वचः।
इयं ममात्मजा राजन्हेमयाप्सरसा धृता॥
१९कन्या मन्दोदरी नाम पत्न्यर्थं प्रतिगृह्यताम्।
बाढमित्येव तं राम दशग्रीवोऽभ्यभाषत॥
२०प्रज्वाल्य तत्र चैवाग्निमकरोत्पाणिसंग्रहम्।
स हि तस्य मयो राम शापाभिज्ञस्तपोधनात्॥
२१विदित्वा तेन सा दत्ता तस्य पैतामहं कुलम्।
अमोघां तस्य शक्तिं च प्रददौ परमाद्भुताम्॥
२२परेण तपसा लब्धां जघ्निवाँल्लक्ष्मणं यया।
एवं स कृत्वा दारान्वै लङ्काया ईश्वरः प्रभुः॥
हे राम, राक्षसेन्द्रेण एवम् उक्तः दानवः मयः तं महर्षेः तनयं ज्ञात्वा हर्षम् उपागतः, तत्र एव तस्मै दुहितरं दातुं रोचयामास। ततः मयः तस्याः करं तस्य करेण ग्राहयित्वा प्रहसन् राक्षसेन्द्रम् इदं वचः प्राह — ‘राजन्, इयं मम आत्मजा, हेमया अप्सरसा धृता, मन्दोदरी नाम कन्या; पत्न्यर्थम् एनां प्रतिगृह्णीष्व।’ हे राम, दशग्रीवः तं ‘बाढम्’ इति एव अभ्यभाषत। ततः तत्र एव अग्निं प्रज्वाल्य सः पाणिसंग्रहम् अकरोत्। मयः तपोधनात् विश्रवसः शापं जानाति स्म — तस्य पुत्रः दारुणप्रकृतिः भविष्यति इति; तथापि तस्य पैतामहं कुलं विदित्वा सः तां दत्तवान्। अपि च सः रावणाय परेण तपसा लब्धां परमाद्भुताम् अमोघां शक्तिं प्रददौ, यया सः पश्चात् लक्ष्मणं जघ्निवान्। एवं दारान् कृत्वा सः लङ्कायाः ईश्वरः प्रभुः अभवत्। अत्र कविः भाविकथायाः सूत्रं योजयति — युद्धकाण्डे रावणेन लक्ष्मणे मुक्ता शक्तिः इयम् एव मयदत्ता अमोघा शक्तिः। मयस्य निर्णये कुलस्य प्राधान्यं दृश्यते — स्वभावदोषं जानन् अपि सः ब्रह्मवंशं विचार्य कन्यां ददाति। मन्दोदरी पश्चात् पतिव्रता, धर्मज्ञा, रावणं बहुधा हितं वदन्ती च इति प्रसिद्धा; तस्याः जन्म दानवात् अप्सरसः च। ‘प्रहसन्’ इति पदं मयस्य सन्तोषं सूचयति — चिरात् मृगितः वरः अकस्मात् लब्धः। विवाहः सरलः — करग्रहणं, अग्निप्रज्वालनं, पाणिसंग्रहः च; न कोऽपि महोत्सवः, वने एव सः सम्पन्नः। शक्तेः दानम् अपि कन्यादानस्य अङ्गम् इव — श्वशुरः जामात्रे अमूल्यम् आयुधं यच्छति, यत् पश्चात् रामपक्षस्य महत् संकटम् अभवत्।
When the lord of the rākṣasas had spoken, Rāma, the dānava Maya, knowing him to be the son of a great seer, was delighted and resolved then and there to give him his daughter. Laughing with pleasure, since the husband he had sought so long had turned up unlooked for, the lord of the daityas placed her hand in Rāvaṇa's and said to the lord of the rākṣasas: "King, this is my daughter, borne by the apsaras Hemā, a maiden named Mandodarī. Accept her as your wife." "Very well," said Daśagrīva, Rāma, and kindling a fire right there he took her hand in marriage. Maya knew of the ascetic Viśravas's curse, that his son would have a cruel nature, yet knowing that Rāvaṇa's line went back to the Grandsire, he gave her to him. He also gave him a most wondrous spear that never misses its mark, won by supreme austerity, the very spear with which Rāvaṇa later struck Lakṣmaṇa. Having taken a wife in this way, the lord and master of Laṅkā returned. Here the poet ties in a thread of the story still to come: the spear Rāvaṇa hurled at Lakṣmaṇa in the Yuddha Kāṇḍa was this unfailing spear given by Maya. Maya's decision shows the weight given to family: though he knew of the flaw in Rāvaṇa's nature, he considered the line of Brahmā and gave his daughter. Mandodarī would later be known as a faithful and righteous wife who often gave Rāvaṇa good counsel; she was born of a dānava and an apsaras. The wedding was simple, the joining of hands, the kindling of a fire and the taking of the bride's hand, all in the forest with no great celebration. And the gift of the spear was like part of the gift of the bride, a priceless weapon given by a father-in-law to his son-in-law, which would later bring Rāma's side into great peril.
२३गत्वा तु नगरीं भार्ये भ्रातृभ्यां समुपाहरत्।
वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्रज्वालेति नामतः॥
२४तां भार्यां कुम्भकर्णस्य रावणः समकल्पयत्।
गन्धर्वराजस्य सुतां शैलूषस्य महात्मनः॥
२५सरमां नाम धर्मज्ञां लेभे भार्यां विभीषणः।
तीरे तु सरसो वै तु संजज्ञे मानसस्य हि॥
२६सरस्तदा मानसं तु ववृधे जलदागमे।
मात्रा तु तस्याः कन्यायाः स्नेहेनाक्रन्दितं वचः॥
२७सरो मा वर्धयस्वेति ततः सा सरमाभवत्।
एवं ते कृतदारा वै रेमिरे तत्र राक्षसाः॥
रावणः नगरीं गत्वा भ्रातृभ्याम् अपि भार्ये समुपाहरत्। वैरोचनस्य बलेः दौहित्रीं वज्रज्वाला इति नाम्नीं कन्यां सः कुम्भकर्णस्य भार्यां समकल्पयत्। विभीषणः तु गन्धर्वराजस्य महात्मनः शैलूषस्य धर्मज्ञां सुतां सरमां नाम भार्यां लेभे। सा मानसस्य सरसः तीरे संजज्ञे। तदा जलदागमे वर्षाकाले मानसं सरः ववृधे। तस्याः कन्यायाः माता स्नेहेन आक्रन्दितं वचः उवाच — ‘सरः, मा वर्धयस्व’ इति; ततः सा ‘सरमा’ इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। एवं ते राक्षसाः कृतदाराः तत्र रेमिरे। अत्र नामनिरुक्तिः लोकप्रियया शैल्या कृता — ‘सरः मा’ इति मातुः वचनात् ‘सरमा’। एषा सरमा एव सुन्दरकाण्डे युद्धकाण्डे च अशोकवनिकायां सीतायाः सखी सान्त्वयित्री च, यत् विभीषणस्य धर्मशीलतायाः अनुरूपम्। कुम्भकर्णस्य पत्नी बलेः वंशजा, विभीषणस्य पत्नी गन्धर्ववंशजा — इति प्रत्येकस्य भ्रातुः स्वभावानुरूपं सम्बन्धः। रावणः स्वयं भ्रातॄणां विवाहान् करोति, यत् ज्येष्ठभ्रातुः राज्ञः च कर्तव्यम्। मूले ‘गत्वा तु नगरीं भार्ये भ्रातृभ्यां समुपाहरत्’ इति रावणस्य भ्रातृवात्सल्यं दर्शयति, यत् तस्य चरित्रस्य एकः कोमलः पक्षः। कुम्भकर्णस्य विवाहस्य विषये मूलम् अतीव संक्षिप्तम्।
Going back to the city, Rāvaṇa brought wives for his two brothers as well. He chose as Kumbhakarṇa's wife a maiden named Vajrajvālā, granddaughter through her mother of Bali, son of Virocana. And Vibhīṣaṇa won as his wife Saramā, the righteous daughter of the great-souled Śailūṣa, king of the gandharvas. She was born on the shore of Lake Mānasa at a time when the rains had come and the lake was rising, and her mother, anxious for her child, cried out, "Lake, do not rise!" and so she came to be called Saramā. So the rākṣasas took wives and lived there in pleasure. Her name is explained in a popular way from her mother's cry, "saraḥ mā", "lake, do not". This Saramā is the one who in the Sundara and Yuddha Kāṇḍas befriends and comforts Sītā in the aśoka grove, as befits Vibhīṣaṇa's righteous nature. Kumbhakarṇa's wife came of Bali's line and Vibhīṣaṇa's of the gandharvas, each match suited to the brother's nature. Rāvaṇa arranges his brothers' marriages himself, as was the duty of an elder brother and a king, and this shows a gentler side of his character, his affection for his brothers. Of Kumbhakarṇa's marriage the text says very little.
२८स्वां स्वां भार्यामुपादाय गन्धर्वा इव नन्दने।
ततो मन्दोदरी पुत्रं मेघनादमजीजनत्॥
२९स एष इन्द्रजिन्नाम युष्माभिरभिधीयते।
जातमात्रेण हि पुरा तेन रावणसूनुना॥
३०रुदता सुमहान्मुक्तो नादो जलधरोपमः।
जडीकृता च सा लङ्का तस्य नादेन राघव॥
३१पिता तस्याकरोन्नाम मेघनाद इति स्वयम्।
सोऽवर्धत तदा राम रावणान्तःपुरे शुभे॥
३२रक्ष्यमाणो वरस्त्रीभिश्छन्नः काष्ठैरिवानलः।
मातापित्रोर्महाहर्षं जनयन्रावणात्मजः॥
ते राक्षसाः स्वां स्वां भार्याम् उपादाय नन्दने गन्धर्वाः इव रेमिरे। ततः मन्दोदरी मेघनादं पुत्रम् अजीजनत्। अगस्त्यः रामं वदति — ‘सः एषः युष्माभिः इन्द्रजित् इति नाम्ना अभिधीयते।’ पुरा जातमात्रेण तेन रावणसूनुना रुदता जलधरोपमः सुमहान् नादः मुक्तः। हे राघव, तस्य नादेन सा लङ्का जडीकृता, स्तब्धा अभवत्। अतः पिता रावणः स्वयं तस्य ‘मेघनादः’ इति नाम अकरोत्। हे राम, सः रावणात्मजः तदा शुभे रावणस्य अन्तःपुरे वरस्त्रीभिः रक्ष्यमाणः, काष्ठैः छन्नः अनलः इव, मातापित्रोः महाहर्षं जनयन् अवर्धत। ‘काष्ठैरिवानलः’ इति उपमा सूचयति यत् तस्य तेजः इदानीं गुप्तं, किन्तु काले प्रज्वलिष्यति। अगस्त्यः रामं ‘युष्माभिः अभिधीयते’ इति सम्बोधयति, यतः रामः लक्ष्मणः च युद्धे तम् इन्द्रजितं दृष्टवन्तः, लक्ष्मणेन च सः हतः। इन्द्रजित् इति नाम पश्चात् इन्द्रविजयात् प्राप्तं, तस्य कथा अग्रे वक्ष्यते। एवं द्वादशः सर्गः राक्षसकुलस्य विस्तारं वर्णयति — विवाहाः, सम्बन्धाः, पुत्रजन्म च — येन अग्रिमानां युद्धानां पात्राणि सिद्धानि भवन्ति। ‘जडीकृता च सा लङ्का’ इति वर्णनं तस्य भाविनः बलस्य पूर्वसूचना।
The rākṣasas, each with his own wife, took their pleasure like gandharvas in the Nandana grove. Then Mandodarī bore a son, Meghanāda, "he whom you all call Indrajit," Agastya told Rāma. Long ago, the moment he was born, that son of Rāvaṇa let out as he cried a mighty roar like a thundercloud, and Laṅkā was struck dumb and stunned by it, Rāghava. So his father himself gave him the name Meghanāda, "cloud-roar". Then, Rāma, the son of Rāvaṇa grew up in Rāvaṇa's fair inner apartments, guarded by the finest women, like fire hidden under firewood, and brought great joy to his mother and father. The image of fire under wood says that his power was hidden for now but would blaze up in time. Agastya says "whom you all call Indrajit" because Rāma and Lakṣmaṇa had seen him in battle, and Lakṣmaṇa had slain him; the name Indrajit he won later by conquering Indra, a story still to be told. So the twelfth sarga tells how the rākṣasa family grew, through marriages, alliances and the birth of a son, and the players in the wars to come are now in place. Laṅkā struck dumb by the infant's cry is a foretaste of the strength that would be his.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।