उत्तरकाण्डम् — एकादशः सर्गः

कुबेरस्य कैलासगमनं रावणस्य लङ्काप्रवेशश्च

सुमालिनः प्रोत्साहनम्, रावणस्य प्रथमः प्रतिषेधः, प्रहस्तस्य युक्तिः, कुबेरं प्रति दौत्यम्, विश्रवसः उपदेशः, कुबेरस्य कैलासगमनम्, रावणस्य लङ्काभिषेकः

दशग्रीवादीन् लब्धवरान् ज्ञात्वा सुमाली सचिवैः सह रसातलात् उत्थाय दशग्रीवं परिष्वज्य अवदत् — विष्णुकृतं भयं गतम्, अस्माकं लङ्का कुबेरेण निवेशिता, साम्ना दानेन बलेन वा प्रत्यानेतव्या, त्वं च लङ्केश्वरः भविष्यसि। दशग्रीवः ‘वित्तेशः अस्माकं गुरुः’ इति प्रत्याचख्यौ। कालान्तरे प्रहस्तः ‘शूराणां सौभ्रात्रं नास्ति; अदितेः दितेः च पुत्राः अपि भ्रातरः सन्तः युयुधिरे’ इति उपदिदेश; दशग्रीवः ‘बाढम्’ इति अमन्यत। सः त्रिकूटस्थः प्रहस्तं दूतं कुबेरं प्रति प्रेषयामास — ‘राक्षसानां लङ्का, सा साम्ना दीयताम्’ इति। कुबेरः ‘पित्रा दत्ता शून्या लङ्का मया निवेशिता; राज्यं वसु च तव अपि अविभक्तम्’ इति उक्त्वा पितरं विश्रवसं पृष्टवान्। विश्रवाः ‘शापात् दारुणप्रकृतिः वरमूढः दशग्रीवः; तेन वैरं न क्षमम्; कैलासं गत्वा नगरं निवेशय’ इति उपदिदेश। कुबेरः सदारपुत्रः सामात्यः सवाहनधनः कैलासं गतः। प्रहस्तात् तत् श्रुत्वा दशग्रीवः भ्रातृभिः सह लङ्कां प्रविश्य राक्षसैः अभिषिक्तः; कुबेरः च कैलासे अमरावतीसदृशीम् अलकां निवेशयामास।

१सुमालिनः रसातलात् उत्थानं, लङ्काप्रत्यानयनस्य प्रोत्साहनं, दशग्रीवस्य प्रतिषेधः

१सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा चैतान्निशाचरान्।
उदतिष्ठद्भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात्॥

२मारीचश्च प्रहस्तश्च विरूपाक्षो महोदरः।
उदतिष्ठन्सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः॥

३सुमाली सचिवैः सार्धं वृतो राक्षसपुङ्गवैः।
अभिगम्य दशग्रीवं परिष्वज्येदमब्रवीत्॥

४दिष्ट्या ते वत्स सम्प्राप्तश्चिन्तितोऽयं मनोरथः।
यस्त्वं त्रिभुवनश्रेष्ठाल्लब्धवान्वरमुत्तमम्॥

५यत्कृते च वयं लङ्कां त्यक्त्वा याता रसातलम्।
तद्गतं नो महाबाहो महद्विष्णुकृतं भयम्॥

६असकृत्तद्भयाद्भग्नाः परित्यज्य स्वमालयम्।
विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम्॥

७अस्मदीया च लङ्केयं नगरी राक्षसोषिता।
निवेशिता तव भ्रात्रा धनाध्यक्षेण धीमता॥

८यदि नामात्र शक्यं स्यात्साम्ना दानेन वानघ।
तरसा वा महाबाहो प्रत्यानेतुं कृतं भवेत्॥

९त्वं च लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः।
त्वया राक्षसवंशोऽयं निमग्नोऽपि समुद्धृतः॥

१०सर्वेषां नः प्रभुश्चैव भविष्यसि महाबल।
अथाब्रवीद्दशग्रीवो मातामहमुपस्थितम्॥

११वित्तेशो गुरुरस्माकं नार्हसे वक्तुमीदृशम्।
साम्ना हि राक्षसेन्द्रेण प्रत्याख्यातो गरीयसा॥

दशग्रीवादीन् निशाचरान् लब्धवरान् ज्ञात्वा सुमाली विष्णोः भयं त्यक्त्वा सानुगः रसातलात् उदतिष्ठत्। तस्य सचिवाः मारीचः, प्रहस्तः, विरूपाक्षः, महोदरः च सुसंरब्धाः सन्तः उदतिष्ठन्। राक्षसपुङ्गवैः सचिवैः वृतः सुमाली दशग्रीवम् अभिगम्य परिष्वज्य इदम् अब्रवीत् — ‘वत्स, दिष्ट्या चिरं चिन्तितः अयं मनोरथः सम्प्राप्तः, यत् त्वं त्रिभुवनश्रेष्ठात् पितामहात् उत्तमं वरं लब्धवान्। महाबाहो, यस्य कृते वयं लङ्कां त्यक्त्वा रसातलं याताः, तत् महत् विष्णुकृतं भयम् अद्य गतम्। तस्य भयात् असकृत् भग्नाः वयं स्वम् आलयं परित्यज्य सर्वे सहिताः विद्रुताः रसातलं प्रविष्टाः आस्म। इयं लङ्का नगरी अस्माकम् एव, राक्षसैः पूर्वम् उषिता; अधुना सा तव भ्रात्रा धीमता धनाध्यक्षेण निवेशिता। अनघ, यदि साम्ना दानेन वा, महाबाहो, तरसा वा सा प्रत्यानेतुं शक्या स्यात्, तर्हि अस्माकं कार्यं कृतं भवेत्। तात, त्वं च लङ्केश्वरः भविष्यसि, अत्र संशयः नास्ति; त्वया निमग्नः अपि अयं राक्षसवंशः समुद्धृतः। महाबल, त्वं सर्वेषाम् अस्माकं प्रभुः भविष्यसि।’ इति। अत्र सुमालिनः उपायचतुष्टयं — साम, दानं, दण्डः इति त्रयः उपायाः स्पष्टम् उक्ताः। ततः दशग्रीवः उपस्थितं मातामहम् अब्रवीत् — ‘वित्तेशः अस्माकं गुरुः ज्येष्ठः भ्राता; ईदृशं वक्तुं न अर्हसि।’ गरीयसा राक्षसेन्द्रेण एवं साम्ना प्रत्याख्यातः सुमाली तस्य चिकीर्षितं ज्ञात्वा तदा किञ्चित् अपि न उवाच। अत्र रावणस्य प्रथमः स्वभावः आश्चर्यकरः — वरलाभानन्तरम् अपि सः ज्येष्ठभ्रातुः गौरवं रक्षति। किन्तु सुमाली चतुरः; सः तस्य मनः जानाति, अतः इदानीं मौनं भजते, उचितं कालं प्रतीक्षते। ‘ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम्’ इति पदं सूचयति यत् रावणस्य मनसि अपि लङ्कायाः इच्छा आसीत्, केवलं लोकलज्जया सः प्रतिषेधति। सुमालिनः वचने त्रयः तर्काः क्रमेण उपस्थापिताः। प्रथमः — भयस्य निवृत्तिः; यत् विष्णुभयं राक्षसान् रसातलं प्रेषितवत्, तत् अधुना रावणस्य वरेण निष्प्रभावम्। द्वितीयः — स्वत्वस्य दावः; लङ्का मूलतः राक्षसानाम् एव, कुबेरः तत्र पश्चात् निवेशितः। तृतीयः — रावणस्य गौरवम्; सः एव वंशस्य उद्धर्ता, सर्वेषां प्रभुः भविष्यति। एवं सः स्वार्थं वंशहितस्य रूपेण प्रस्तौति। सुमालिनः सह आगताः चत्वारः सचिवाः — मारीचः, प्रहस्तः, विरूपाक्षः, महोदरः — ते एव पश्चात् रावणस्य प्रमुखाः मन्त्रिणः सेनापतयः च भविष्यन्ति; मारीचः अरण्यकाण्डे मायामृगः, प्रहस्तः युद्धकाण्डे सेनापतिः। अतः अयं प्रसङ्गः रावणस्य राज्यस्य मन्त्रिमण्डलस्य अपि उत्पत्तिं दर्शयति। रावणस्य प्रतिषेधः अपि ‘साम्ना’ एव कृतः, न क्रोधेन; अतः सुमाली अपमानितः न भवति, केवलं विरमति। अयं संयमः अल्पकालिकः इति अग्रिमः प्रसङ्गः दर्शयिष्यति।

When Sumālī learned that Daśagrīva and the other night-rangers had won their boons, he cast off his fear of Viṣṇu and rose up from Rasātala with his followers. His ministers, Mārīca, Prahasta, Virūpākṣa and Mahodara, rose up with him, full of zeal. Surrounded by these bulls among rākṣasas, Sumālī went to Daśagrīva, embraced him and said: "By good fortune, my child, the wish we have cherished so long is fulfilled, for you have won a supreme boon from the Grandsire, the best in the three worlds. The great fear of Viṣṇu, mighty-armed one, which made us leave Laṅkā and go down to Rasātala, is gone. Broken again and again by fear of him, we abandoned our own home and all fled together into Rasātala. This city of Laṅkā is ours; rākṣasas lived in it before, and now your wise brother, the lord of wealth, has settled there. If it could be won back by conciliation, by gifts, sinless one, or by force, mighty-armed one, our purpose would be achieved. And you, my son, will be lord of Laṅkā, there is no doubt of it. Through you the rākṣasa race, which had sunk, has been raised up again. You shall be lord of us all, mighty one." Here Sumālī names three of the four means of policy: conciliation, gifts and force. But Daśagrīva said to his grandfather: "The lord of wealth is our elder brother and our superior; you should not speak like this." Rebuffed so gently by the weighty lord of the rākṣasas, Sumālī understood what Daśagrīva really meant to do and said nothing more for the time. Rāvaṇa's first response is surprising: even after winning his boon he upholds the respect due to an elder brother. But Sumālī is shrewd. He reads the young man's mind, falls silent and waits for the right moment. That he "understood what he meant to do" shows that Rāvaṇa too desired Laṅkā and refused only out of regard for what people would say. Sumālī's speech sets out three arguments in turn. First, the fear is gone: the terror of Viṣṇu that drove the rākṣasas to Rasātala is now powerless against Rāvaṇa's boon. Second, the claim of ownership: Laṅkā belonged to the rākṣasas first, and Kubera was settled there afterwards. Third, Rāvaṇa's glory: he is the one who will raise up the line and rule them all. So Sumālī dresses his own interest as the good of the clan. The four ministers who came with him, Mārīca, Prahasta, Virūpākṣa and Mahodara, would later be Rāvaṇa's chief counsellors and generals: Mārīca was the magic deer of the Araṇya Kāṇḍa and Prahasta the commander in the Yuddha Kāṇḍa. So this scene also shows the birth of Rāvaṇa's council. His refusal, too, was gentle rather than angry, so Sumālī was not insulted and simply let the matter rest. How short-lived that restraint was, the next scene will show.

२प्रहस्तस्य युक्तिः — शूराणां सौभ्रात्रं नास्ति, सुरासुरयोः उदाहरणम्

१२किंचिन्नाह तदा रक्षो ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम्।
कस्यचित्त्वथ कालस्य वसन्तं रावणं ततः॥

१३उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः।
प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यमिदमाह सकारणम्॥

१४दशग्रीव महाबाहो नार्हसे वक्तुमीदृशम्।
सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम॥

१५अदितिश्च दितिश्चैव भगिन्यौ सहिते हि ते।
भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः॥

१६अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवनेश्वरान्।
दितिस्त्वजनयद्दैत्यान्कश्यपस्यात्मसम्भवान्॥

१७दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरेयं सवनार्णवा।
सपर्वता मही वीर तेऽभवन्प्रभविष्णवः॥

१८निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना।
देवानां वशमानीतं त्रैलोक्यमिदमव्ययम्॥

१९नैतदेको भवानेव करिष्यति विपर्ययम्।
सुरासुरैराचरितं तत्कुरुष्व वचो मम॥

२०एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढमित्येव सोऽब्रवीत्॥

कस्यचित् कालस्य अनन्तरं तत्र वसन्तं, पूर्वं तादृशं वाक्यम् उक्तवन्तं दशग्रीवं रावणं निशाचरः प्रहस्तः सकारणं प्रश्रितं वाक्यम् इदम् आह — ‘महाबाहो दशग्रीव, ईदृशं वक्तुं न अर्हसि। शूराणां सौभ्रात्रं नास्ति; मम इदं वचः शृणु। अदितिः दितिः च सहिते भगिन्यौ, परमरूपिण्यौ, कश्यपस्य प्रजापतेः भार्ये आस्ताम्। अदितिः त्रिभुवनेश्वरान् देवान् जनयामास, दितिः तु कश्यपस्य आत्मसम्भवान् दैत्यान् अजनयत्। धर्मज्ञ वीर, पुरा इयं सवनार्णवा सपर्वता मही दैत्यानाम् एव आसीत्, ते हि प्रभविष्णवः अभवन्। किन्तु प्रभविष्णुना विष्णुना समरे तान् निहत्य इदम् अव्ययं त्रैलोक्यं देवानां वशम् आनीतम्। एतत् विपर्ययं भवान् एकः एव न करिष्यति; सुरैः असुरैः च पूर्वम् एतत् आचरितम्; अतः मम वचः कुरुष्व।’ प्रहस्तस्य तर्कः सरलः — एकस्य पितुः पुत्राः अपि देवाः दैत्याः च राज्यार्थं युयुधिरे, अतः भ्रातुः राज्यस्य हरणं न नूतनम्, न च निन्द्यम्। एवम् उक्तः दशग्रीवः प्रहृष्टेन अन्तरात्मना मुहूर्तं चिन्तयित्वा ‘बाढम्’ इति एव अब्रवीत्। सुमालिनः प्रत्यक्षः आग्रहः निष्फलः अभवत्, किन्तु प्रहस्तस्य इतिहासाश्रिता युक्तिः सफला — यतः सा रावणस्य अन्तःस्थिताम् इच्छां धर्मस्य आवरणेन समर्थयति। ‘प्रहृष्टेनान्तरात्मना’ इति पदं दर्शयति यत् रावणः अस्याः युक्तेः एव प्रतीक्षां करोति स्म। अयं प्रसङ्गः राजनीतौ मन्त्रिणां प्रभावस्य उदाहरणम् — राज्ञः मनसि स्थितं कामं मन्त्री शास्त्रवचनेन युक्त्या च पोषयति। प्रहस्तस्य वचनस्य सारः — ‘शूराणां सौभ्रात्रं नास्ति’ इति। एषः क्षत्रियनीतेः कठोरः सिद्धान्तः, यत्र राज्यलोभः बन्धुत्वम् अतिक्रामति। सः उदाहरणं च ददाति सर्वेषां परिचितम् — देवाः दैत्याः च कश्यपस्य एव पुत्राः, अदितिदिती च भगिन्यौ; तथापि ते परस्परं युयुधिरे, विष्णुः च दैत्यान् हत्वा त्रैलोक्यं देवेभ्यः ददौ। एतेन सः सूचयति यत् देवाः अपि भ्रातॄन् हत्वा राज्यं प्राप्तवन्तः, अतः रावणस्य कृते भ्रातुः राज्यग्रहणं न अधर्मः। अस्मिन् तर्के दोषः अपि अस्ति — दैत्याः अधर्मिणः आसन्, कुबेरः तु धर्मात्मा; किन्तु रावणः तत् न विचारयति।

Some time later, while Rāvaṇa was living there, the night-ranger Prahasta spoke courteous and reasoned words to Daśagrīva, who had answered Sumālī as he had. "Mighty-armed Daśagrīva, you should not speak like this. Among heroes there is no brotherly love; listen to what I say. Aditi and Diti were sisters, both very beautiful, and both were wives of Kaśyapa the Prajāpati. Aditi bore the gods, lords of the three worlds; Diti bore the daityas, sons of Kaśyapa's own body. Once, hero, knower of dharma, this earth with its forests, oceans and mountains belonged to the daityas, for they were mighty. But Viṣṇu the mighty slew them in battle and brought this imperishable threefold world under the gods' sway. You will not be the first to bring about such a reversal; gods and asuras have done it before. So do as I say." Hearing this, Daśagrīva, delighted at heart, thought for a moment and said simply, "Very well." Prahasta's argument is simple: gods and daityas, sons of one father, fought each other for a kingdom, so to take a brother's kingdom is neither new nor blameworthy. Sumālī's direct urging had failed, but Prahasta's reasoning from ancient history succeeded, because it gave Rāvaṇa's hidden desire a cloak of dharma. That he was "delighted at heart" shows he had been waiting for just such an argument. The scene illustrates the power of ministers in statecraft: a minister feeds a desire already in the king's mind with precedent and argument. The core of Prahasta's speech is that among heroes there is no brotherly love, the harsh principle of a warrior's policy in which greed for a kingdom overrides kinship. His example is one everyone knew: gods and daityas were both sons of Kaśyapa, and their mothers were sisters, yet they fought, and Viṣṇu killed the daityas and gave the three worlds to the gods. If even the gods won their kingdom by killing their brothers, taking a brother's kingdom could not be adharma for Rāvaṇa. But the argument has a flaw: the daityas were unrighteous, while Kubera was righteous. Rāvaṇa did not stop to consider it.

३प्रहस्तस्य दौत्यं, कुबेरस्य प्रत्युत्तरम्

२१स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्नहनि वीर्यवान्।
वनं गतो दशग्रीवः सह तैः क्षणदाचरैः॥

२२त्रिकूटस्थः स तु तदा दशग्रीवो निशाचरः।
प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम्॥

२३प्रहस्त शीघ्रं गच्छ त्वं ब्रूहि नैर्ऋतपुङ्गवम्।
वचसा मम वित्तेशं सामपूर्वमिदं वचः॥

२४इयं लङ्का पुरी राजन्राक्षसानां महात्मनाम्।
त्वया निवेशिता सौम्य नैतद्युक्तं तवानघ॥

२५तद्भवान्यदि नो ह्यद्य दद्यादतुलविक्रम।
कृता भवेन्मम प्रीतिर्धर्मश्चैवानुपालितः॥

२६स तु गत्वा पुरीं लङ्कां धनदेन सुरक्षिताम्।
अब्रवीत्परमोदारं वित्तपालमिदं वचः॥

२७प्रेषितोऽहं तव भ्रात्रा दशग्रीवेण सुव्रत।
त्वत्समीपं महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वर॥

२८तच्छ्रूयतां महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद।
वचनं मम वित्तेश यद्ब्रवीति दशाननः॥

२९इयं किल पुरी रम्या सुमालिप्रमुखैः पुरा।
भुक्तपूर्वा विशालाक्ष राक्षसैर्भीमविक्रमैः॥

३०तेन विज्ञाप्यते सोऽयं साम्प्रतं विश्रवात्मज।
तदेषा दीयतां तात याचतस्तस्य सामतः॥

३१प्रहस्तादपि संश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः।
प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविदां वरः॥

३२दत्ता ममेयं पित्रा तु लङ्का शून्या निशाचरैः।
निवेशिता च मे रक्षो दानमानादिभिर्गुणैः॥

३३ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरी राज्यं च यन्मम।
तवाप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्॥

३४अविभक्तं त्वया सार्धं राज्यं यच्चापि मे वसु।
एवमुक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुरन्तिकम्॥

तेन एव हर्षेण वीर्यवान् दशग्रीवः तस्मिन् एव अहनि तैः क्षणदाचरैः सह वनं गतः। त्रिकूटपर्वते स्थितः सः निशाचरः वाक्यकोविदं प्रहस्तं दौत्येन प्रेषयामास — ‘प्रहस्त, शीघ्रं गच्छ; मम वचसा नैर्ऋतपुङ्गवं वित्तेशं सामपूर्वम् इदं वचः ब्रूहि — राजन्, इयं लङ्कापुरी महात्मनां राक्षसानाम्; सौम्य अनघ, त्वया अत्र निवासः कृतः, तत् तव न युक्तम्। अतुलविक्रम, यदि भवान् अद्य इमां नः दद्यात्, तर्हि मम प्रीतिः कृता भवेत्, धर्मः च अनुपालितः।’ सः प्रहस्तः धनदेन सुरक्षितां लङ्कापुरीं गत्वा परमोदारं वित्तपालम् इदं वचः अब्रवीत् — ‘सुव्रत, सर्वशस्त्रभृतां वर महाबाहो, तव भ्रात्रा दशग्रीवेण त्वत्समीपं प्रेषितः अस्मि। महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद वित्तेश, दशाननः यत् ब्रवीति तत् मम वचनं श्रूयताम्। विशालाक्ष, इयं रम्या पुरी पुरा सुमालिप्रमुखैः भीमविक्रमैः राक्षसैः भुक्तपूर्वा। विश्रवात्मज, तेन साम्प्रतं सः अयं विज्ञाप्यते — तात, सामतः याचतः तस्य एषा दीयताम्।’ देवः वाक्यविदां वरः वैश्रवणः प्रहस्तात् तत् वचः संश्रुत्य प्रहस्तं प्रत्युवाच — ‘रक्षः, इयं लङ्का निशाचरैः शून्या आसीत्, तदा पित्रा मम दत्ता; मया दानमानादिभिः गुणैः निवेशिता। गच्छ, दशग्रीवं ब्रूहि — महाबाहो, इयं पुरी यत् च मम राज्यं, तत् तव अपि; अकण्टकं राज्यं भुङ्क्ष्व। मम राज्यं यत् च वसु, तत् त्वया सार्धम् अविभक्तम्।’ एवम् उक्त्वा धनाध्यक्षः पितुः अन्तिकं जगाम। कुबेरस्य उत्तरे औदार्यं धर्मः च दृश्येते — सः युद्धं न इच्छति, भ्रात्रा सह राज्यं विभक्तुम् अपि न इच्छति, अपितु ‘अविभक्तम्’ इति वदन् सहभोगम् अर्पयति। प्रहस्तस्य वचनेषु अपि विनयः — ‘सामतः याचतः’ इति; बलस्य उल्लेखः नास्ति। समीक्षितसंस्करणे कुबेरः ‘पितरं निवेदयामि, तावत् प्रतीक्षस्व’ इति अपि वदति; अस्मिन् मुद्रणे तत् अर्धद्वयं नास्ति, तस्य स्थाने ‘अविभक्तं त्वया सार्धम्’ इति वचनम्। दौत्यस्य अस्मिन् प्रसङ्गे द्वौ सन्देशौ सन्ति — दशग्रीवस्य मूलः सन्देशः, प्रहस्तेन कुबेरस्य समक्षं कथितः विस्तृतः सन्देशः च। दशग्रीवः प्रहस्तं ‘साम्ना’ वक्तुम् आदिशति, अतः उभयोः वचनयोः विनयः, सम्बोधनानां बाहुल्यं च दृश्यते — ‘सुव्रत’, ‘महाबाहो’, ‘सर्वशस्त्रभृतां वर’, ‘महाप्राज्ञ’, ‘सर्वशास्त्रविशारद’, ‘विशालाक्ष’, ‘विश्रवात्मज’, ‘तात’ इति। एतानि सम्बोधनानि कुबेरस्य प्रशंसया तं प्रसादयितुं प्रयुक्तानि। सन्देशस्य तर्कः सुमालिनः एव — ‘इयं पुरी पूर्वं सुमालिप्रमुखैः राक्षसैः भुक्ता’। कुबेरः अपि तर्केण एव उत्तरं ददाति — ‘यदा पिता मह्यं ददौ तदा सा शून्या आसीत्, मया च दानमानैः निवेशिता’ — अर्थात् तस्य स्वत्वम् अपि न्याय्यम्। तथापि सः कलहं न इच्छति, अतः ‘तव अपि एतत्’ इति वदति। एषः प्रसङ्गः दर्शयति यत् कुबेरः बलेन दुर्बलः न, किन्तु धर्मेण शान्तिप्रियः। सः स्वयं निर्णयं न करोति, पितुः उपदेशं प्रतीक्षते — एतत् अपि तस्य विनयस्य लक्षणम्। अपि च, दशग्रीवः स्वयं न गच्छति, दूतं प्रेषयति; अयं राजनीतेः क्रमः — प्रथमं साम, ततः आवश्यकतायां दण्डः। कुबेरस्य प्रत्युत्तरं श्रुत्वा प्रहस्तः किं प्रत्यवदत् इति मूले न उक्तम्; कुबेरः सद्यः एव पितुः समीपं गच्छति। एवं दौत्यस्य फलं पितुः निर्णये एव निहितम्।

In that same delight, on that very day, valiant Daśagrīva went to the forest with those night-rangers. Stationed on Mount Trikūṭa, he sent Prahasta, who was skilled in speech, as his envoy. "Prahasta, go quickly and say to the lord of wealth, chief of the nairṛtas, this conciliatory message in my words: 'King, this city of Laṅkā belongs to the great-souled rākṣasas, and you have settled in it, gentle one. That is not right for you, sinless one. If you, of matchless valour, would give it to us today, you would do me a kindness, and dharma would be upheld.'" Prahasta went to the city of Laṅkā, guarded by the giver of wealth, and said to that most generous guardian of riches: "You of good vows, mighty-armed, best of all who bear arms, I have been sent to you by your brother Daśagrīva. Listen then, most wise one, master of every science, lord of wealth, to what I say, for it is what ten-faced Daśānana says: 'This lovely city, large-eyed one, was once enjoyed by rākṣasas of fearful valour led by Sumālī. Therefore, son of Viśravas, he now asks this of you: let it be given to him, dear brother, since he asks for it peaceably.'" Hearing this from Prahasta, the god Vaiśravaṇa, best of those who know how to speak, answered: "Rākṣasa, this Laṅkā was given to me by my father when it was empty of night-rangers, and I settled it with gifts, honours and other good means. Go and tell Daśagrīva: 'Mighty-armed one, this city and the kingdom that are mine are yours as well. Enjoy the kingdom free of thorns. My kingdom and whatever wealth I have are undivided between you and me.'" Having said this, the lord of wealth went to his father. Kubera's answer shows generosity and righteousness: he does not want war, nor does he even want to divide the kingdom; by saying it is undivided he offers to share it all. Prahasta's words are courteous too; he speaks of asking peaceably and says nothing of force. There are two messages in this embassy, Daśagrīva's original one and the fuller version Prahasta delivers before Kubera. Because Daśagrīva had told him to speak conciliatingly, both are full of courtesy and of flattering forms of address, "you of good vows", "mighty-armed", "best of those who bear arms", "most wise", "master of every science", "large-eyed", "son of Viśravas", "dear brother", all meant to win Kubera over with praise. The argument is Sumālī's: the city once belonged to the rākṣasas. Kubera answers with an argument of his own: when his father gave it to him it was empty, and he settled it with gifts and honours, so his claim too is just. Yet he wants no quarrel, and so he says it is Rāvaṇa's as well. He is not weak in strength but peace-loving by dharma, and he does not decide by himself but waits for his father's counsel, another sign of his humility. Daśagrīva, for his part, does not go himself but sends an envoy, following the order of statecraft: conciliation first, and force only if needed. What Prahasta replied is not told; Kubera goes straight to his father, and the outcome of the embassy rests on the father's decision.

४विश्रवसः उपदेशः — दशग्रीवेन वैरं न क्षमम्, कैलासं गच्छ

३५अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम्।
एष तात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान्मम॥

३६दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता।
मयात्र यदनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत॥

३७ब्रह्मर्षिस्त्वेवमुक्तोऽसौ विश्रवा मुनिपुङ्गवः।
प्राञ्जलिं धनदं प्राह शृणु पुत्र वचो मम॥

३८दशग्रीवो महाबाहुरुक्तवान्मम संनिधौ।
मया निर्भर्त्सितश्चासीद्बहुशोक्तः सुदुर्मतिः॥

३९स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंससे च पुनः पुनः।
श्रेयोऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम॥

४०वरप्रदानसम्मूढो मान्यामान्यं सुदुर्मतिः।
न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः॥

४१तस्माद्गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम्।
निवेशय निवासार्थं त्यक्त्वा लङ्कां सहानुगः॥

४२तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनामुत्तमा नदी।
काञ्चनैः सूर्यसंकाशैः पङ्कजैः संवृतोदका॥

४३कुमुदैरुत्पलैश्चैव अन्यैश्चैव सुगन्धिभिः।
तत्र देवाः सगन्धर्वाः साप्सरोरगकिंनराः॥

४४विहारशीलाः सततं रमन्ते सर्वदाश्रिताः।
नहि क्षमं तवानेन वैरं धनद रक्षसा॥

४५जानीषे हि यथानेन लब्धः परमको वरः॥

४६एवमुक्तो गृहीत्वा तु तद्वचः पितृगौरवात्।
सदारपुत्रः सामात्यः सवाहनधनो गतः॥

कुबेरः गुरुं पितरम् अभिवाद्य रावणस्य यत् ईप्सितं तत् प्राह — ‘तात, एषः दशग्रीवः मम समीपं दूतं प्रेषितवान् — पूर्वं रक्षोगणैः उषिता लङ्का नगरी दीयताम् इति। सुव्रत, अत्र मया यत् अनुष्ठेयं तत् मम आचक्ष्व।’ एवम् उक्तः ब्रह्मर्षिः मुनिपुङ्गवः विश्रवाः प्राञ्जलिं धनदं प्राह — ‘पुत्र, मम वचः शृणु। महाबाहुः दशग्रीवः मम संनिधौ अपि एतत् उक्तवान्। तदा सः सुदुर्मतिः मया बहुशः निर्भर्त्सितः, क्रोधेन च मया पुनः पुनः उक्तः — ‘एवं करिष्यसि चेत् ध्वंससे’ इति। पुत्र, श्रेयोयुक्तं धर्म्यं च मम वचः शृणु। सः सुदुर्मतिः वरप्रदानेन सम्मूढः मान्यम् अमान्यं च न वेत्ति; मम शापात् च दारुणां प्रकृतिं गतः। तस्मात् महाबाहो, सहानुगः लङ्कां त्यक्त्वा धरणीधरं कैलासं गच्छ, तत्र निवासार्थं पुरं निवेशय। तत्र नदीनाम् उत्तमा रम्या मन्दाकिनी नदी अस्ति, यस्याः उदकं सूर्यसंकाशैः काञ्चनैः पङ्कजैः, कुमुदैः उत्पलैः अन्यैः सुगन्धिभिः पुष्पैः च संवृतम्। तत्र देवाः सगन्धर्वाः साप्सरोरगकिंनराः विहारशीलाः सततं सर्वदा आश्रिताः रमन्ते। धनद, अनेन रक्षसा सह तव वैरं न क्षमम्। अनेन यथा परमकः वरः लब्धः, तत् त्वं जानासि एव।’ अत्र पञ्चचत्वारिंशः श्लोकः एकेन अर्धेन एव निबद्धः। पितुः एवम् उक्तः कुबेरः पितृगौरवात् तत् वचः गृहीत्वा सदारपुत्रः सामात्यः सवाहनधनः गतः। ‘मम शापात्’ इति विश्रवसः वचनं नवमसर्गस्य दारुणवेलायाः प्रसङ्गं स्मारयति — पितुः वचनम् एव तस्य प्रकृतेः कारणम्। विश्रवाः पिता सन् अपि पुत्रयोः कलहे न्यायम् अपेक्ष्य शान्तिं वृणीते — बलवता दुर्मतिना सह विरोधः निष्फलः इति तस्य नीतिः। कुबेरः अपि पितुः आज्ञां निर्विचारं पालयति, यत् तस्य धर्मशीलतां दर्शयति। विश्रवसः उपदेशे पितुः दुःखम् अपि स्पष्टम् — सः स्वपुत्रं ‘सुदुर्मतिः’ इति द्विः वदति, स्वस्य निर्भर्त्सनस्य निष्फलतां च स्वीकरोति। सः कारणद्वयं निर्दिशति — वरप्रदानेन मोहः, स्वशापेन दारुणप्रकृतिः च। ततः सः कैलासस्य रमणीयतां वर्णयति, येन कुबेरस्य लङ्कात्यागः दुःखकरः न स्यात् — तत्र मन्दाकिनी, सुवर्णकमलानि, कुमुदोत्पलानि, देवगन्धर्वाप्सरोनागकिंनराणां विहारः च। एतत् वर्णनं पुत्रं सान्त्वयितुं स्नेहेन कृतम्। अन्ते सः नीतिवचनं वदति — ‘अनेन वैरं तव न क्षमम्’, यतः रावणस्य वरः अतिबलवान्। कुबेरस्य प्रस्थाने ‘सदारपुत्रः सामात्यः सवाहनधनः’ इति पदैः तस्य सम्पूर्णः परिवारः वैभवं च सूचितम् — सः किमपि न त्यजति, केवलं नगरीम्। मुनिः ‘श्रेयोऽभियुक्तं धर्म्यं च’ इति स्ववचनं विशेषयति — तत् हितकरं धर्मसम्मतं च, न तु भयात् उक्तम्। एवं कुबेरस्य लङ्कात्यागः पराजयः न, अपितु पितुः आज्ञायाः पालनम्।

Kubera saluted his father and told him what Rāvaṇa wanted. "Father, Daśagrīva has sent an envoy to me, saying, 'Let the city of Laṅkā, where hosts of rākṣasas once lived, be given up.' Tell me, you of good vows, what I should do." The brahmarṣi Viśravas, bull among sages, said to the giver of wealth, who stood with joined palms: "Hear my words, son. Mighty-armed Daśagrīva said this in my presence too, and I rebuked that wicked-minded one many times. In my anger I told him again and again, 'If you do this you will be destroyed.' Now hear, son, words that are wholesome and righteous. Bewildered by the boon he has been granted, that wicked-minded one no longer knows whom to honour and whom not, and through my curse he has taken on a cruel nature. So go, mighty-armed one, leave Laṅkā with your followers and go to Kailāsa, the upholder of the earth, and found a city there to live in. There flows the lovely Mandākinī, best of rivers, its waters covered with golden lotuses bright as the sun, with lilies, blue lotuses and other fragrant flowers. There the gods, with gandharvas, apsarases, serpents and kiṃnaras, all fond of pleasure, always live and take delight. It is not fitting for you to feud with this rākṣasa, giver of wealth, for you know what a supreme boon he has won." Out of reverence for his father, Kubera accepted his words and departed with his wives, sons, ministers, vehicles and wealth. Viśravas's words "through my curse" recall the dreadful hour of the ninth sarga: the father's own word was the cause of Rāvaṇa's nature. Though he is father to both, Viśravas weighs what is right in the quarrel and chooses peace, for his counsel is that opposing a powerful and wicked man is useless. His sorrow as a father is plain: twice he calls his own son wicked-minded, and he admits his rebukes had no effect. He names two causes, the delusion bred by the boon and the cruel nature from his curse. Then he describes Kailāsa's beauty, the Mandākinī, the golden lotuses, the lilies and the pleasures of gods, gandharvas and the rest, lovingly, so that leaving Laṅkā should not grieve his son. He calls his advice wholesome and righteous, not given out of fear, and ends with a word of policy: no feud with Rāvaṇa, whose boon is too strong. Kubera obeys without hesitation, a sign of his righteousness. He left with his whole household and all his wealth; he gave up nothing but the city. So his leaving Laṅkā was not a defeat but obedience to his father.

५दशग्रीवस्य लङ्काप्रवेशः अभिषेकश्च, कुबेरस्य अलकानिवेशः

४७प्रहस्तोऽथ दशग्रीवं गत्वा वचनमब्रवीत्।
प्रहृष्टात्मा महात्मानं सहामात्यं सहानुजम्॥

४८शून्या सा नगरी लङ्का त्यक्त्वैनां धनदो गतः।
प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं तत्र पालय॥

४९एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहस्तेन महाबलः।
विवेश नगरीं लङ्कां भ्रातृभिः सबलानुगैः॥

५०धनदेन परित्यक्तां सुविभक्तमहापथाम्।
आरुरोह स देवारिः स्वर्गं देवाधिपो यथा॥

५१स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा निवेशयामास पुरीं दशाननः।
निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः॥

५२धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवान्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम्।
स्वलंकृतैर्भवनवरैर्विभूषितां पुरंदरस्येव तदाऽमरावतीम्॥

ततः प्रहृष्टात्मा प्रहस्तः सहामात्यं सहानुजं महात्मानं दशग्रीवं गत्वा अब्रवीत् — ‘सा लङ्का नगरी शून्या; धनदः एनां त्यक्त्वा गतः। अस्माभिः सह तां प्रविश्य तत्र स्वधर्मं पालय।’ प्रहस्तेन एवम् उक्तः महाबलः दशग्रीवः भ्रातृभिः सबलानुगैः सह लङ्कां नगरीं विवेश। धनदेन परित्यक्तां सुविभक्तमहापथां तां पुरीं सः देवारिः, देवाधिपः इन्द्रः स्वर्गम् इव, आरुरोह। तदा क्षणदाचरैः अभिषिक्तः दशाननः पुरीं निवेशयामास; सा पुरी नीलबलाहकोपमैः निशाचरैः निकामपूर्णा बभूव। धनेश्वरः अपि पितृवाक्यस्य गौरवात् शशिविमले गिरौ कैलासे स्वलंकृतैः भवनवरैः विभूषितां पुरीं न्यवेशयत्, यथा पुरंदरः अमरावतीम्। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ। अत्र द्वयोः भ्रात्रोः द्वे नगर्यौ तुलनीये — लङ्का निशाचरैः नीलमेघसदृशैः पूर्णा, अलका चन्द्रविमले पर्वते श्रेष्ठभवनैः शोभिता। रावणः स्वर्गम् इन्द्रः इव लङ्काम् आरोहति, कुबेरः अमरावतीम् इन्द्रः इव अलकां निवेशयति — उभयत्र इन्द्रस्य उपमा, किन्तु एकः देवारिः, अन्यः देवसखः। एवं विना युद्धेन लङ्का राक्षसानां हस्तं पुनः गता। प्रहस्तस्य ‘स्वधर्मं तत्र पालय’ इति वचनं विशेषम् — राक्षसानां राज्यपालनम् एव तस्य दृष्ट्या धर्मः। लङ्कायाः ‘सुविभक्तमहापथा’ इति विशेषणं कुबेरेण कृतां सुव्यवस्थां सूचयति, यां रावणः अनायासेन प्राप्नोति। एवम् एकादशः सर्गः रावणस्य राज्यारोहणेन समाप्यते, तस्य भाविनां विजययात्राणां भूमिका च सिद्धा। कुबेरस्य नूतना पुरी अलका इति प्रसिद्धा, यद्यपि अत्र तस्याः नाम न उक्तम्।

Then Prahasta, overjoyed, went to great-souled Daśagrīva, who was with his ministers and brothers, and said: "The city of Laṅkā is empty; the giver of wealth has left it. Enter it with us and follow your own dharma there." In Prahasta's eyes, a rākṣasa's ruling his kingdom was his dharma. At these words mighty Daśagrīva entered the city of Laṅkā with his brothers, his army and his followers. That enemy of the gods mounted the city Kubera had abandoned, with its fine, well-planned highways, as the lord of the gods mounts to heaven. Consecrated king by the night-rangers, ten-faced Daśānana then settled the city, and it was thronged with night-rangers like dark rain-clouds. And the lord of wealth, out of reverence for his father's command, founded a city on Kailāsa, the mountain pure as the moon, adorned with splendid, well-appointed mansions, like Purandara's Amarāvatī. The two closing verses are in a longer metre, and they set the brothers' two cities side by side: Laṅkā filled with night-rangers dark as storm-clouds, and Kubera's city, known as Alakā though not named here, shining on a moon-bright mountain with fine mansions. Rāvaṇa mounts Laṅkā as Indra mounts heaven, and Kubera founds his city as Indra founded Amarāvatī; both are likened to Indra, but one is the enemy of the gods and the other their friend. So without a battle Laṅkā passed back into the rākṣasas' hands, and its well-planned streets, the fruit of Kubera's good order, fell to Rāvaṇa without effort. The eleventh sarga ends with Rāvaṇa's accession, and the stage is set for his campaigns of conquest.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि

वरलब्धां ११.१ प्राप्तवरान्

सन्धिः: मूलरूपं ‘वरलब्धान्’; पदान्ते ‘वरलब्धान् + तु’ → ‘वरलब्धांस्तु’ — नकारस्य अनुस्वारः सकारागमश्च
समासः: लब्धः वरः यैः ते — बहुव्रीहिः (परनिपातः)
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

सुसंरब्धाः ११.२ अतीव उत्साहिताः, क्षुब्धाः

सन्धिः: सम् + रब्धाः → संरब्धाः — अनुस्वारः
समासः: सु इति उपसर्गेण सह प्रादिसमासः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

परिष्वज्येदमब्रवीत् ११.३ आलिङ्ग्य इदम् उक्तवान्

सन्धिः: परिष्वज्य + इदम् → परिष्वज्येदम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इदम् + अब्रवीत् → मकारः स्वरे परे
समासः: समासः नास्ति — ‘परिष्वज्य’ ल्यबन्तम्
विभक्तिः: ‘अब्रवीत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

त्रिभुवनश्रेष्ठ ११.४ त्रिलोकश्रेष्ठात् ब्रह्मणः

सन्धिः: मूले ‘त्रिभुवनश्रेष्ठात्’; पदान्ते ‘श्रेष्ठात् + लब्धवान्’ → ‘श्रेष्ठाल्लब्धवान्’ — परसवर्णसन्धिः (त् + ल = ल्ल)
समासः: त्रयाणां भुवनानां समाहारः त्रिभुवनम् (द्विगुः); तत्र श्रेष्ठः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्

विष्णुकृतम् ११.५ विष्णुना जनितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वं ‘महत् + विष्णु’ → ‘महद्विष्णु’ — जश्त्वम्
समासः: विष्णुना कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

राक्षसोषिता ११.७ राक्षसैः निवासस्थानीकृता

सन्धिः: राक्षस + उषिता → राक्षसोषिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: राक्षसैः उषिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

प्रत्यानेतुम् ११.८ पुनः आनेतुम्

सन्धिः: प्रति + आनेतुम् → प्रत्यानेतुम् — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः: समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः तुमुन्, ‘प्रति’ ‘आ’ उपसर्गौ
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

समुद्धृतः ११.९ उद्धृतः, पुनः उत्थापितः

सन्धिः: सम् + उद् + हृतः → समुद्धृतः — हकारस्य पूर्वसवर्णः (द् + ह = द्ध)
समासः: समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मातामहमुपस्थितम् ११.१० समीपे स्थितं मातुः पितरम्

सन्धिः: मातामहम् + उपस्थितम् → मकारः स्वरे परे अनुस्वारं न गच्छति
समासः: मातुः पिता मातामहः — (तद्धितान्तम्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

प्रत्याख्यातः ११.११ निराकृतः

सन्धिः: प्रति + आख्यातः → प्रत्याख्यातः — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः: समासः नास्ति — ‘ख्या’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

चिकीर्षितम् ११.१२ कर्तुम् इष्टम्, अभिप्रायम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः सन्नन्तात् क्तः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

सौभ्रात्रम् ११.१४ भ्रातॄणां सौहार्दम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सुभ्रातृ’ शब्दात् भावार्थे अण्-प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

परमरूपिण्यौ ११.१५ अतिसुन्दर्यौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: परमं रूपं ययोः ते — बहुव्रीहिः (इनिप्रत्ययान्तम्)
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

सवनार्णवा ११.१७ वनैः समुद्रैः च सहिता

सन्धिः: वन + अर्णवा → वनार्णवा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: वनानि च अर्णवाः च (द्वन्द्वः); तैः सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (महीविशेषणम्)

प्रभविष्णवः ११.१७ प्रभावशालिनः, समर्थाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘भू’ धातोः इष्णुच्-प्रत्ययः, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

सुरासुरैराचरितम् ११.१९ देवैः दैत्यैः च पूर्वम् अनुष्ठितम्

सन्धिः: सुर + असुरैः → सुरासुरैः — सवर्णदीर्घसन्धिः; असुरैः + आचरितम् → विसर्गस्य रेफः
समासः: सुराश्च असुराश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: ‘सुरासुरैः’ तृतीया, बहुवचनम्; ‘आचरितम्’ प्रथमा

बाढमित्येव ११.२० ‘सम्यक्’ इति एव

सन्धिः: बाढम् + इति → बाढमिति; इति + एव → इत्येव — यण्सन्धिः (इ + ए = ये)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अव्ययानि

क्षणदाचरैः ११.२१ निशाचरैः, राक्षसैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: क्षणदायां (रात्रौ) चरन्ति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

नैर्ऋतपुङ्गवम् ११.२३ राक्षसश्रेष्ठं (कुबेरम्)

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नैर्ऋतानां पुङ्गवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

भुक्तपूर्वा ११.२९ पूर्वम् उपभुक्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पूर्वं भुक्ता — सुप्सुपासमासः (पूर्वशब्दस्य परनिपातः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

दानमानादिभिर्गुणैः ११.३२ दानेन सम्मानेन च अन्यैः गुणैः

सन्धिः: मान + आदिभिः → मानादिभिः — सवर्णदीर्घसन्धिः; आदिभिः + गुणैः → विसर्गस्य रेफः
समासः: दानं च मानं च दानमाने (द्वन्द्वः); ते आदौ येषां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

अकण्टकम् ११.३३ शत्रुरहितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न विद्यन्ते कण्टकाः यस्मिन् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अविभक्तम् ११.३४ अविभाजितं, सहभोग्यम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न विभक्तम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

रक्षोगणोषिता ११.३६ राक्षससमूहैः उषिता

सन्धिः: रक्षः + गण → रक्षोगण — विसर्गस्य उकारः गुणश्च; गण + उषिता → गणोषिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: रक्षसां गणाः (षष्ठीतत्पुरुषः); तैः उषिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

निर्भर्त्सितः ११.३८ तर्जितः, धिक्कृतः

सन्धिः: निः + भर्त्सितः → निर्भर्त्सितः — विसर्गस्य रेफः
समासः: समासः नास्ति — ‘भर्त्स्’ धातोः क्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वरप्रदानसम्मूढः ११.४० वरलाभेन मोहं गतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वरस्य प्रदानम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन सम्मूढः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

मान्यामान्यम् ११.४० पूज्यम् अपूज्यं च

सन्धिः: मान्य + अमान्यम् → मान्यामान्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: मान्यं च अमान्यं च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

संवृतोदका ११.४२ यस्याः जलं (कमलैः) आच्छादितम्

सन्धिः: संवृत + उदका → संवृतोदका — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: संवृतम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

साप्सरोरगकिंनराः ११.४३ अप्सरोभिः नागैः किंनरैः च सहिताः

सन्धिः: स + अप्सरः → साप्सरः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अप्सरः + उरग → अप्सरोरग — विसर्गस्य उकारः गुणश्च
समासः: अप्सरसश्च उरगाश्च किंनराश्च (द्वन्द्वः); तैः सहिताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

सुविभक्तमहापथाम् ११.५० सुव्यवस्थितराजमार्गाम्

सन्धिः: महा + पथाम् → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: महान्तः पन्थानः महापथाः (कर्मधारयः); सुविभक्ताः महापथाः यस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

नीलबलाहकोपमैः ११.५१ नीलमेघसदृशैः

सन्धिः: बलाहक + उपमैः → बलाहकोपमैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: नीलः बलाहकः (कर्मधारयः); सः उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

पुरंदरस्येव ११.५२ इन्द्रस्य इव (अमरावतीम्)

सन्धिः: पुरंदरस्य + इव → पुरंदरस्येव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: पुरं दारयति इति पुरंदरः — उपपदतत्पुरुषः (इन्द्रः)
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्