उत्तरकाण्डम् — दशमः सर्गः
कुम्भकर्णविभीषणयोः तपः, दशग्रीवस्य शिरोहोमः, ब्रह्मणः वरदानम्, विभीषणस्य धर्मबुद्धिः अमरत्वं च, देवानां प्रार्थना, सरस्वत्या कुम्भकर्णस्य मोहनम्
रामः अगस्त्यं पृच्छति — ते भ्रातरः वने कीदृशं तपः अकुर्वन् इति। अगस्त्यः वदति — कुम्भकर्णः ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये, वर्षासु वीरासने, शिशिरे जलमध्ये दश वर्षसहस्राणि तपः अचरत्। विभीषणः पञ्च सहस्राणि एकेन पादेन स्थित्वा, पञ्च सहस्राणि ऊर्ध्वबाहुः सूर्यम् अनुवर्तमानः स्वाध्यायपरः अतिष्ठत्। दशाननः निराहारः प्रतिसहस्रं वर्षाणां स्वशिरः अग्नौ जुहाव; दशमं शिरः छेत्तुकामे तस्मिन् पितामहः देवैः सह उपस्थितः। दशग्रीवः अमरत्वं याचित्वा अलभमानः सुपर्णनागयक्षदैत्यदानवराक्षसदेवेभ्यः अवध्यत्वं वव्रे, मानुषान् तृणवत् मत्वा; ब्रह्मा तत् दत्त्वा हुतानि शिरांसि पुनः अयच्छत्, कामरूपित्वं च। विभीषणः आपद्यपि धर्मे मतिम्, अशिक्षितं ब्रह्मास्त्रं, प्रत्याश्रमं धर्मिष्ठां बुद्धिं च वव्रे; प्रीतः ब्रह्मा तस्मै अमरत्वम् अपि ददौ। कुम्भकर्णाय वरदाने देवाः प्रतिषिध्य वरव्याजेन मोहं प्रार्थयन्त; सरस्वती तस्य जिह्वां प्रविश्य ‘अनेकानि वर्षाणि स्वप्तुम्’ इति वाचयामास। पश्चात् कुम्भकर्णः अशोचत्; भ्रातरः लब्धवराः श्लेष्मातकवने सुखम् अवसन्।
१अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने।
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः॥
२अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं सुप्रीतमानसम्।
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन्॥
३कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं धर्मपथे स्थितः।
तताप ग्रीष्मकाले तु पञ्चाग्नीन्परितः स्थितः॥
४मेघाम्बुसिक्तो वर्षासु वीरासनमसेवत।
नित्यं च शिशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः॥
५एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यापचक्रमुः।
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च॥
६विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः।
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान्॥
७समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः।
पपात पुष्पवर्षं च तुष्टुवुश्चापि देवताः॥
८पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत।
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्याये धृतमानसः॥
९एवं विभीषणस्यापि स्वर्गस्थस्येव नन्दने।
दशवर्षसहस्राणि गतानि नियतात्मनः॥
पूर्वसर्गस्य अन्ते ‘ते गोकर्णे तपः अचरन्’ इति संक्षेपेण उक्तम्। अतः रामः अगस्त्यं मुनिं पृच्छति — ‘ब्रह्मन्, ते महाबलाः भ्रातरः वने कथं, कीदृशं च तपः तेपुः?’ इति। सुप्रीतमानसं रामं प्रति अगस्त्यः अवदत् — ‘ते भ्रातरः तत्र पृथक् पृथक् तान् तान् धर्मविधीन् समाविशन्।’ प्रथमं कुम्भकर्णस्य तपः वर्ण्यते — सः यत्तः नित्यं धर्मपथे स्थितः ग्रीष्मकाले परितः पञ्च अग्नीन् प्रज्वाल्य मध्ये स्थित्वा तताप। वर्षासु मेघाम्बुसिक्तः सन् वीरासनम् असेवत, शिशिरकाले च नित्यं जलमध्ये एव निवासं कृतवान्। एवं धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य तस्य दश वर्षसहस्राणि अपचक्रमुः। ततः विभीषणस्य तपः — सः धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः च पञ्च वर्षसहस्राणि एकेन पादेन तस्थौ। तस्य नियमे समाप्ते अप्सरोगणाः ननृतुः, पुष्पवर्षं पपात, देवताः च तं तुष्टुवुः। अनन्तरं सः पञ्च वर्षसहस्राणि ऊर्ध्वशिरोबाहुः सन् सूर्यम् अनुववर्त, स्वाध्याये धृतमानसः अतिष्ठत्। एवं नियतात्मनः विभीषणस्य दश वर्षसहस्राणि स्वर्गस्थस्य नन्दने इव सुखेन गतानि। अत्र ध्येयम् — कुम्भकर्णः अपि आरम्भे धर्मपथे स्थितः इव वर्ण्यते; तस्य तपः शरीरक्लेशप्रधानम्, विभीषणस्य तु स्वाध्यायप्रधानम्। विभीषणस्य तपसि देवानां प्रसन्नता अप्सरसां नृत्यं च, कुम्भकर्णस्य तपसि न तादृशं किमपि — इति भेदः अपि सूचितः। नवमे श्लोके मुद्रणे ‘स्वर्गस्थस्येव नन्दने’ इति प्रथमे अर्धे, समीक्षिते तु द्वितीये — अर्धयोः पादविनिमयः। त्रयाणाम् ऋतूनां त्रयः नियमाः कुम्भकर्णस्य — ग्रीष्मे अग्नेः तापः, वर्षासु जलस्य आर्द्रता, शिशिरे जलस्य शीतम्। एते प्रसिद्धाः तपसः प्रकाराः, यान् ऋषयः अपि आचरन्ति। विभीषणस्य तपः द्विभागम् — प्रथमं पञ्च सहस्राणि एकपादस्थितिः, ततः पञ्च सहस्राणि सूर्यानुवर्तनम्। सूर्यं प्रति ऊर्ध्वमुखः सन् तं तं दिशं प्रति परिवर्तमानः सः तिष्ठति स्म इति ‘सूर्यं चैवान्ववर्तत’ इत्यस्य आशयः। ‘स्वाध्याये धृतमानसः’ इति पदं तस्य तपसः आन्तरिकं स्वरूपं दर्शयति — शरीरं तपति, मनः तु वेदे रमते। ‘स्वर्गस्थस्येव नन्दने’ इति उपमया कविः सूचयति यत् धर्मात्मनः कठोरम् अपि तपः सुखकरं भवति।
At the end of the previous sarga it was said only briefly that the brothers practised austerities at Gokarṇa. So Rāma asked the sage, "How, brahmin, did those mighty brothers practise austerities in the forest, and what kind of austerities were they?" Agastya answered Rāma, whose heart was well pleased: "Each of the brothers took up his own observances. Kumbhakarṇa, intent and keeping always to the path of dharma, scorched himself in the hot season standing in the midst of five fires. In the rains, drenched by the clouds, he sat in the hero's posture, and in the cold season he made his dwelling in the midst of water. So ten thousand years went by while he strove in dharma and stood firm on the good path. Vibhīṣaṇa, righteous, ever devoted to dharma and pure, stood on one foot for five thousand years. When that observance was complete, troops of apsarases danced, a shower of flowers fell, and the gods praised him. For five thousand years more he followed the sun, standing with head and arms raised, his mind fixed on the study of the Veda. So for self-restrained Vibhīṣaṇa too ten thousand years passed, as happily as if he were living in heaven in the Nandana grove." It is worth noting that even Kumbhakarṇa is described at the outset as keeping to the path of dharma. His penance was one of bodily hardship, a discipline for each of the three seasons, the fire's heat in summer, soaking in the rains and cold water in winter, all well-known forms of austerity that seers too practise. Vibhīṣaṇa's penance centred on sacred study: first five thousand years on one foot, then five thousand facing the sun and turning with it across the sky. His body burned, but his mind delighted in the Veda. The gods rejoiced and the apsarases danced at Vibhīṣaṇa's penance, and nothing of the kind is told of Kumbhakarṇa's, a difference the poet quietly marks. And the image of heaven's Nandana grove says that for a righteous soul even the harshest penance is a joy.
१०दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः॥
११एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः।
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम्॥
१२अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः।
छेत्तुकामे दशग्रीवे प्राप्तस्तत्र पितामहः॥
१३पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः।
तव तावद्दशग्रीव प्रीतोऽस्मीत्यभ्यभाषत॥
१४शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्तेऽभिकांक्षितः।
कं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः॥
दशाननः तु दश वर्षसहस्राणि निराहारः तपः अचरत्। प्रत्येकस्मिन् वर्षसहस्रे पूर्णे सः स्वस्य एकं शिरः छित्त्वा अग्नौ जुहाव। एवं नव वर्षसहस्राणि तस्य अतिचक्रमुः, नव शिरांसि च हुताशनं प्रविष्टानि। अथ दशमे वर्षसहस्रे पूर्णे यदा सः दशमम् अन्तिमं शिरः छेत्तुकामः अभवत्, तदा एव पितामहः तत्र प्राप्तः। सुप्रीतः पितामहः देवैः सार्धम् उपस्थितः सन् अभ्यभाषत — ‘दशग्रीव, तव प्रीतः अस्मि। धर्मज्ञ, यः वरः ते अभिकाङ्क्षितः तं शीघ्रं वरय। अद्य तव कं कामं करोमि? तव परिश्रमः वृथा न भवेत्।’ दशाननस्य तपः आत्मबलिदानस्य पराकाष्ठा — सः स्वशिरांसि एव हविः करोति। अतः एव पितामहः अन्तिमात् शिरश्छेदात् पूर्वम् एव आगच्छति, यतः ततः परं तपस्वी एव न स्यात्। रावणस्य दश शिरांसि इति प्रसिद्धिः अत्र अपि उपयुज्यते — एकैकं शिरः एकैकस्य सहस्रस्य मूल्यम्। पितामहः तं ‘धर्मज्ञ’ इति सम्बोधयति, यतः तपसा सः धर्मस्य एकं रूपम् आचरितवान्, उद्देश्यः यद्यपि अधर्ममूलः। अत्र तपसः फलस्य नियमः दृश्यते — तपः यस्य कस्य अपि भवतु, तस्य फलं देवः अवश्यं ददाति।
Ten-faced Daśānana went without food for ten thousand years, and at the end of each thousand years he cut off one of his heads and offered it into the fire. In this way nine thousand years passed, and nine of his heads went into the fire. Then, at the end of the tenth thousand, as he was about to cut off his tenth and last head, the Grandsire arrived. Much pleased, the Grandsire came with the gods and said, "Daśagrīva, I am pleased with you. Choose quickly, knower of dharma, whatever boon you desire. What wish of yours shall I fulfil today? Your toil must not be in vain." Daśānana's penance was the utmost in self-sacrifice: he made offerings of his own heads. That is why the Grandsire came before the last head was cut, for after that there would have been no ascetic left. Rāvaṇa's famous ten heads serve the story here, each head the price of a thousand years. The Grandsire calls him "knower of dharma" because by his penance he had practised one form of dharma, though his purpose was rooted in adharma. And the law of penance is seen here: whoever practises it, the god must grant its fruit.
१५अथाब्रवीद्दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना।
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा॥
१६भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम्।
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमहं वृणे॥
१७एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दशग्रीवमुवाच ह।
नास्ति सर्वामरत्वं ते वरमन्यं वृणीष्व मे॥
१८एवमुक्ते तदा राम ब्रह्मणा लोककर्तृणा।
दशग्रीव उवाचेदं कृताञ्जलिरथाग्रतः॥
१९सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम्।
अवध्योऽहं प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वत॥
२०नहि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित।
तृणभूता हि ते मन्ये प्राणिनो मानुषादयः॥
२१एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा।
उवाच वचनं देवः सह देवैः पितामहः॥
२२भविष्यत्येवमेतत्ते वचो राक्षसपुङ्गव।
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः॥
२३शृणु चापि वरो भूयः प्रीतस्येह शुभो मम।
हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ॥
२४पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस।
वितरामीह ते सौम्य वरं चान्यं दुरासदम्॥
२५छन्दतस्तव रूपं च मनसा यद्यथेप्सितम्।
एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः॥
२६अग्नौ हुतानि शीर्षाणि पुनस्तान्युत्थितानि वै।
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः॥
पितामहस्य वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टेन अन्तरात्मना दशग्रीवः शिरसा देवं प्रणम्य हर्षगद्गदया गिरा अब्रवीत् — ‘भगवन्, प्राणिनां नित्यं मरणात् अन्यत्र भयं नास्ति; मृत्युसमः शत्रुः अपि नास्ति। अतः अहम् अमरत्वं वृणे।’ एवम् उक्तः ब्रह्मा दशग्रीवम् उवाच — ‘ते सर्वथा अमरत्वं नास्ति; अन्यं वरं मत्तः वृणीष्व।’ लोककर्त्रा ब्रह्मणा एवम् उक्ते दशग्रीवः कृताञ्जलिः तस्य अग्रतः इदम् उवाच — ‘शाश्वत प्रजाध्यक्ष, सुपर्णनागयक्षाणां, दैत्यदानवरक्षसां, देवतानां च अहम् अवध्यः स्याम्। अमरपूजित, अन्येषु प्राणिषु मम चिन्ता नास्ति; मानुषादयः प्राणिनः मम तृणभूताः इति मन्ये।’ अत्र रावणस्य गर्वः एव तस्य नाशस्य बीजम् — यान् मानुषान् सः तृणवत् मन्यते, तेषु एव एकः रामः तं हनिष्यति। धर्मात्मा पितामहः देवैः सह तं प्रत्यवदत् — ‘राक्षसपुङ्गव, तव एतत् वचः एवं भविष्यति।’ ततः सः पुनः अवदत् — ‘प्रीतस्य मम अन्यम् अपि शुभं वरं शृणु। अनघ, त्वया पूर्वम् अग्नौ यानि शीर्षाणि हुतानि, तानि तव पुनः तथैव भविष्यन्ति। सौम्य, अन्यम् अपि दुरासदं वरं ददामि — मनसा यत् यथा इष्टं तत् तथा रूपं तव छन्दतः भविष्यति।’ इति कामरूपित्वम्। पितामहेन एवम् उक्ते अग्नौ हुतानि तस्य शीर्षाणि पुनः उत्थितानि। अत्र मुद्रणे ‘एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः’ इति अर्धश्लोकः द्विः दृश्यते — द्वाविंशे षड्विंशे च; प्रथमः वुल्गेटमात्रः, द्वितीयः समीक्षितेन सह मिलति। अमरत्वस्य अस्वीकारः, अवध्यत्वस्य सूच्यां मनुष्याणाम् अभावः, कामरूपित्वं च — इति त्रयं रावणस्य भाविकथायां महत्त्वपूर्णम्। रावणः प्रथमं मृत्योः भयस्य सार्वत्रिकतां वर्णयति — सर्वे प्राणिनः मृत्योः एव बिभ्यति, अतः मृत्युः एव परमः शत्रुः। एषः तर्कः युक्तः इव दृश्यते, किन्तु अमरत्वं देहधारिणां नियमविरुद्धम्; अतः ब्रह्मा तत् निषेधति। ततः रावणः चतुरः सन् प्राणिवर्गाणां सूचीं करोति — सुपर्णाः, नागाः, यक्षाः, दैत्याः, दानवाः, राक्षसाः, देवताः च। तस्यां सूच्यां मनुष्याः वानराः च न सन्ति, यतः सः तान् तृणभूतान् मन्यते। अत्र एव तस्य दौर्बल्यं निहितम् — विष्णुः मनुष्यरूपेण अवतीर्य वानरैः सह तं हनिष्यति। ब्रह्मा अपि ‘भविष्यति एवम् एतत्’ इति सरलं वचनं वदति, न तु अधिकं किमपि। अनन्तरं सः प्रीत्या द्वौ अधिकौ वरौ ददाति — हुतानां शिरसां पुनः प्राप्तिः, इच्छानुसारं रूपधारणं च। कामरूपित्वम् एव पश्चात् सीताहरणे परिव्राजकवेषे उपयुक्तम्। एवम् अस्मिन् भागे रावणस्य बलस्य सर्वाणि मूलानि एकत्र दर्शितानि। ब्रह्मणः सर्वेषु वचनेषु प्रसन्नता दृश्यते — ‘सौम्य’, ‘अनघ’, ‘राक्षसपुङ्गव’ इति सम्बोधनानि। तपसः फलं तेन निष्पक्षं दीयते, यद्यपि तस्य दुरुपयोगः भविष्यति इति सः जानाति एव। एवं दशग्रीवः अभीष्टं प्राप्य अपि अमरत्वात् वञ्चितः एव।
Hearing the Grandsire's words, Daśagrīva, his heart full of delight, bowed his head to the god and spoke in a voice choked with joy: "Lord, living beings have no lasting fear but the fear of death, and there is no enemy like death. I choose immortality." Brahmā said to him, "Immortality in full is not for you. Choose another boon from me." When Brahmā, maker of the worlds, had said this, Rāma, Daśagrīva stood before him with joined palms and said: "Eternal lord of creatures, may I be unslayable by suparṇas, nāgas and yakṣas, by daityas, dānavas and rākṣasas, and by the gods. For other creatures I have no care, you whom the immortals worship; men and the rest I count as straw." Here Rāvaṇa's pride is the very seed of his destruction, for among the men he counted as straw one, Rāma, would kill him. The righteous Grandsire, with the gods, answered him: "Bull among rākṣasas, what you have said shall be so." Then he went on: "Hear from me, since I am pleased, another auspicious boon. The heads you offered into the fire, sinless one, shall be yours again just as they were. And I give you, gentle one, another boon hard to win: whatever form you wish in your mind, that form shall be yours at will." That is, he could take any shape he pleased. When the Grandsire had spoken, the heads that had been offered into the fire rose up again. Three things here matter greatly for Rāvaṇa's later story: immortality refused, men missing from the list of those who cannot kill him, and the power to change his form. Rāvaṇa begins by arguing that the fear of death is universal, so death is the greatest enemy. The argument seems sound, but deathlessness goes against the law that binds all embodied beings, and so Brahmā forbids it. Then, cleverly, Rāvaṇa lists the classes of beings, suparṇas, nāgas, yakṣas, daityas, dānavas, rākṣasas and gods; men and monkeys are not in it because he thinks them straw. And there lies his weakness, for Viṣṇu would come down as a man and slay him with the monkeys' help. Brahmā answers simply "so it shall be" and says no more, then out of his pleasure gives two further boons, the restoring of his heads and the power to take any form, the power he would later use in the guise of a wandering ascetic when he carried off Sītā. So all the roots of Rāvaṇa's strength are shown here together. Brahmā's words are all kindly, "gentle one", "sinless one", "bull among rākṣasas"; he gives the fruit of penance impartially, though he knows it will be misused. And Daśagrīva, for all he gained, was still denied immortality.
२७विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः।
विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना॥
२८परितुष्टोऽस्मि धर्मात्मन्वरं वरय सुव्रत।
विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः॥
२९वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा रश्मिभिर्यथा।
भगवन्कृतकृत्योऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम्॥
३०प्रीतेन यदि दातव्यो वरो मे शृणु सुव्रत।
परमापद्गतस्यापि धर्मे मम मतिर्भवेत्॥
३१अशिक्षितं च ब्रह्मास्त्रं भगवन्प्रतिभातु मे।
या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेषु च॥
३२सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तं धर्मं च पालये।
एष मे परमोदारो वरः परमको मतः॥
३३नहि धर्माभिरक्तानां लोके किंचन दुर्लभम्।
पुनः प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह॥
३४धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति।
यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रनाशन॥
३५नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते।
इत्युक्त्वा कुम्भकर्णाय वरं दातुमवस्थितम्॥
हे राम, दशग्रीवम् एवम् उक्त्वा लोकपितामहः विभीषणम् अवदत् — ‘वत्स विभीषण, धर्मसंहितबुद्धिना त्वया अहं परितुष्टः अस्मि। धर्मात्मन् सुव्रत, वरं वरय।’ ततः रश्मिभिः चन्द्रमाः इव नित्यं सर्वगुणैः वृतः धर्मात्मा विभीषणः साञ्जलिः वचनम् अब्रवीत् — ‘भगवन्, यत् स्वयं लोकगुरुः मयि प्रीतः, तेन एव अहं कृतकृत्यः। सुव्रत, यदि प्रीतेन त्वया मे वरः दातव्यः, तर्हि शृणु। परमाम् आपदं गतस्य अपि मम मतिः धर्मे एव भवेत्। अशिक्षितम् अपि ब्रह्मास्त्रं मम प्रतिभातु। येषु येषु आश्रमेषु या या बुद्धिः मम जायते, सा सा धर्मिष्ठा भवतु, तं तं धर्मं च अहं पालयेयम्। एषः एव मम परमोदारः परमकः वरः इति मतः।’ ‘धर्माभिरक्तानां लोके किञ्चन दुर्लभं नहि’ — एषा उक्तिः विभीषणस्य वरस्य सारम्। ततः प्रीतः प्रजापतिः पुनः विभीषणम् उवाच — ‘वत्स, यथा त्वं धर्मिष्ठः, तथा एतत् भविष्यति। अमित्रनाशन, यस्मात् राक्षसयोनौ जातस्य अपि तव बुद्धिः अधर्मे न जायते, तस्मात् ते अमरत्वम् अपि ददामि।’ यत् अमरत्वं दशग्रीवाय निषिद्धं, तत् विभीषणाय अयाचितम् एव दत्तम् — इति धर्मस्य महिमा। इति उक्त्वा पितामहः कुम्भकर्णाय वरं दातुम् अवस्थितः। विभीषणः ऐश्वर्यं बलं वा न याचते, केवलं धर्मबुद्धिं; अतः तस्य वरः सर्वेषां वराणाम् उत्तमः। विभीषणस्य त्रयः वराः — आपदि धर्मे मतिः, अशिक्षितस्य ब्रह्मास्त्रस्य ज्ञानं, प्रत्याश्रमं धर्मिष्ठा बुद्धिः च। प्रथमः तृतीयः च आत्मशुद्ध्यर्थौ, द्वितीयः आत्मरक्षार्थः। ‘धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति’ इति वचनेन ब्रह्मा तस्य वरान् स्वीकरोति। विभीषणस्य विनयः अपि दर्शनीयः — सः प्रथमं वदति ‘लोकगुरोः प्रसादेन एव कृतकृत्यः अस्मि’, अर्थात् तस्य किमपि अपेक्षितं नास्ति; केवलं ब्रह्मणः आग्रहात् सः वरं याचते। चन्द्रः यथा रश्मिभिः न वियुज्यते, तथा सः गुणैः नित्यं युक्तः इति उपमा। दशग्रीवस्य वरः परपीडनाय, विभीषणस्य वरः आत्मसंयमाय — इति द्वयोः भ्रात्रोः स्वभावभेदः वराणां भेदेन एव स्पष्टः भवति।
Having spoken thus to Daśagrīva, Rāma, the grandsire of the worlds turned to Vibhīṣaṇa: "Vibhīṣaṇa, my child, your mind is joined to dharma, and I am well pleased with you. Choose a boon, righteous one, you of good vows." Righteous Vibhīṣaṇa, who was ever endowed with every virtue as the moon is never parted from its rays, joined his palms and said: "Lord, I have already gained all I could want, since the teacher of the worlds himself is pleased with me. Yet if in your kindness you must give me a boon, hear it, you of good vows. Even in the gravest danger may my mind remain in dharma. May the brahmāstra come to me though I have never been taught it. Whatever thought arises in me, in whatever stage of life, may it be wholly righteous, and may I keep that dharma. This I hold to be the noblest boon of all." For those devoted to dharma nothing in the world is hard to win: that saying is the essence of Vibhīṣaṇa's boon. The lord of creatures, pleased, spoke to him again: "As you are righteous, my child, so it shall be. And since, destroyer of foes, though you were born of a rākṣasa mother your mind does not turn to adharma, I grant you immortality as well." The immortality refused to Daśagrīva was given to Vibhīṣaṇa unasked; such is the greatness of dharma. Having said this, the Grandsire was about to give a boon to Kumbhakarṇa. Vibhīṣaṇa asks for neither wealth nor strength, only a righteous mind, and so his boon is the best of all. It has three parts: a mind fixed on dharma in adversity, knowledge of the brahmāstra without being taught, and a righteous mind in every stage of life. The first and third are for his own purity, the second for his protection. His humility shows too: he begins by saying he has everything already through the grace of the world's teacher, and he asks only because Brahmā presses him. Daśagrīva's boon was for harming others, Vibhīṣaṇa's for mastering himself; the brothers' natures are made plain by the boons they chose.
३६प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयोऽब्रुवन्।
न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया॥
३७जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः।
नन्दनेऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश॥
३८अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा।
अलब्धवरपूर्वेण यत्कृतं राक्षसेन तु॥
३९यद्येष वरलब्धः स्याद्भक्षयेद्भुवनत्रयम्।
वरव्याजेन मोहोऽस्मै दीयताममितप्रभ॥
४०लोकानां स्वस्ति चैवं स्याद्भवेदस्य च सम्मतिः।
एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्माचिन्तयत्पद्मसम्भवः॥
४१चिन्तिता चोपतस्थेऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती।
प्राञ्जलिः सा तु पार्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती॥
४२इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम्।
प्रजापतिस्तु तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम्॥
४३वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव वाग्देवतेप्सिता।
तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत्॥
४४कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः।
कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत्॥
४५स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम्।
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रायाद्ब्रह्मा सुरैः समम्॥
४६देवी सरस्वती चैव राक्षसं तं जहौ पुनः।
ब्रह्मणा सह देवेषु गतेषु च नभःस्थलम्॥
४७विमुक्तोऽसौ सरस्वत्या स्वां संज्ञां च ततो गतः।
कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः॥
४८ईदृशं किमिदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम्।
अहं व्यामोहितो देवैरिति मन्ये तदागतैः॥
४९एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः।
श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम्॥
तदा सर्वे सुराः प्राञ्जलयः प्रजापतिम् अब्रुवन् — ‘त्वया कुम्भकर्णाय वरः तावत् न प्रदातव्यः। एषः दुर्मतिः यथा लोकान् त्रासयति तत् त्वं जानासि एव। अनेन नन्दने सप्त अप्सरसः, महेन्द्रस्य दश अनुचराः, ब्रह्मन्, बहवः ऋषयः मानुषाः च भक्षिताः। अलब्धवरेण अपि अनेन राक्षसेन यत् कृतं तत् दृष्टम्; यदि एषः लब्धवरः स्यात्, तर्हि भुवनत्रयं भक्षयेत्। अमितप्रभ, वरव्याजेन अस्मै मोहः दीयताम्। एवं लोकानां स्वस्ति स्यात्, अस्य च सम्मतिः भवेत्।’ सुरैः एवम् उक्तः पद्मसम्भवः ब्रह्मा सरस्वतीम् अचिन्तयत्। चिन्तिता देवी सरस्वती तस्य पार्श्वम् उपतस्थे, पार्श्वस्था प्राञ्जलिः च वाक्यम् अवदत् — ‘देव, इयम् अहम् आगता अस्मि; किं कार्यं करवाणि?’ प्रजापतिः प्राप्तां सरस्वतीम् अवदत् — ‘वाणि, त्वं राक्षसेन्द्रस्य वाचि देवतानाम् ईप्सिता वाक् भव।’ ‘तथा’ इति उक्त्वा सा तस्य मुखं प्रविष्टा। ततः प्रजापतिः अब्रवीत् — ‘महाबाहो कुम्भकर्ण, यः ते मतः तं वरं वरय।’ कुम्भकर्णः तत् वाक्यं श्रुत्वा अवदत् — ‘देवदेव, अनेकानि वर्षाणि स्वप्तुं मम ईप्सितम्।’ ‘एवम् अस्तु’ इति उक्त्वा ब्रह्मा सुरैः सह प्रायात्। ब्रह्मणा सह देवेषु नभःस्थलं गतेषु देवी सरस्वती अपि तं राक्षसं पुनः जहौ। सरस्वत्या विमुक्तः सः स्वां संज्ञां प्राप्य दुःखितः चिन्तयामास — ‘अद्य मम वदनात् ईदृशं वाक्यं कथं च्युतम्? तदा आगतैः देवैः अहं व्यामोहितः इति मन्ये।’ एवं लब्धवराः दीप्ततेजसः सर्वे भ्रातरः श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र सुखम् अवसन्। अत्र वाण्याः देव्याः चातुर्यं देवानां च नीतिः दृश्यते — बलेन निरोद्धुम् अशक्यं शत्रुं ते वाचा एव निगृह्णन्ति। कुम्भकर्णस्य दीर्घनिद्रा, या युद्धकाण्डे प्रसिद्धा, तस्याः मूलम् अत्र कथितम्। देवानां वचने कुम्भकर्णस्य पूर्वकृतानि पापानि गण्यन्ते — नन्दनवने सप्त अप्सरसः, इन्द्रस्य दश अनुचराः, ऋषयः, मनुष्याः च तेन भक्षिताः। ते तर्कयन्ति — अलब्धवरः अपि एषः एतावत् अकरोत्, लब्धवरः तु त्रीन् लोकान् एव भक्षयेत्। अतः ते ब्रह्माणं वरं निषेद्धुं न कथयन्ति, अपितु वरस्य व्याजेन मोहं दातुम्; एवं ब्रह्मणः वचनं न व्यर्थं भवति, लोकानां च रक्षा भवति, कुम्भकर्णस्य सम्मानः अपि रक्षितः — इति त्रिविधं प्रयोजनम्। ब्रह्मा स्वयं किमपि न करोति, केवलं सरस्वतीं स्मरति; सा वाग्देवता स्मरणमात्रेण उपस्थिता विनयेन आज्ञां पृच्छति। ब्रह्मणः आज्ञा अपि श्लेषयुक्ता — ‘वाग्देवतेप्सिता भव’ इति, अर्थात् देवानाम् इष्टा वाणी भव। कुम्भकर्णः कदाचित् ‘निर्देवत्वम्’ इति याचितुम् इच्छति स्म इति परम्परा वदति, किन्तु सरस्वत्याः प्रभावात् ‘स्वप्तुम्’ इति उक्तवान् — अत्र मूले तु केवलं ‘अनेकानि वर्षाणि स्वप्तुं ममेप्सितम्’ इति उक्तम्। देवेषु गतेषु सरस्वती अपि तं त्यजति, ततः सः संज्ञां प्राप्य स्ववचनस्य विपरीतं फलं ज्ञात्वा शोचति। ‘अहं व्यामोहितः देवैः’ इति तस्य निश्चयः सत्यः एव। अन्ते त्रयः भ्रातरः लब्धवराः श्लेष्मातकवनं गत्वा सुखेन वसन्ति — अग्रिमे सर्गे सुमाली तान् उपगमिष्यति। एवं दशमः सर्गः त्रयाणां भ्रातॄणां तपसः वराणां च कथां समापयति, येन लङ्कायुद्धस्य सर्वाः पूर्वभूमिकाः सिद्धाः। कुम्भकर्णस्य शोकः निष्फलः, यतः दत्तः वरः पुनः न प्रत्याहर्तुं शक्यते; तस्य निद्रा एव लोकानां रक्षा अभवत्।
Just then all the gods joined their palms and said to the lord of creatures: "You must not give Kumbhakarṇa a boon just yet. You know how this evil-minded one terrifies the worlds. In the Nandana grove he has devoured seven apsarases and ten of great Indra's attendants, and seers and men as well, brahmin. See what this rākṣasa has done without a boon; if he wins one he will devour the three worlds. So, you of boundless splendour, under the guise of a boon let delusion be given him. Then the worlds will be safe, and he will be honoured too." At these words of the gods, lotus-born Brahmā thought of Sarasvatī. Summoned by his thought, the goddess Sarasvatī appeared at his side and, standing there with joined palms, said, "Here I am, lord. What shall I do?" The lord of creatures said to her, "Goddess of speech, be in the rākṣasa lord's mouth the speech the gods desire." Saying "So be it," she entered his mouth. Then the lord of creatures said, "Mighty-armed Kumbhakarṇa, choose whatever boon you have in mind." And Kumbhakarṇa answered, "God of gods, my wish is to sleep for many years." "So be it," said Brahmā, and he departed with the gods. When the gods had gone up to the sky with Brahmā, the goddess Sarasvatī left the rākṣasa again. Freed of her, the evil-hearted Kumbhakarṇa came back to his senses and brooded in distress: "How did such words fall from my mouth today? I think I was deluded by the gods who came." So all the brothers, blazing with splendour and having won their boons, went to the Śleṣmātaka forest and lived there happily. Here we see the cleverness of the goddess of speech and the policy of the gods: an enemy they could not restrain by force they restrained by a word. The long sleep of Kumbhakarṇa, famous from the Yuddha Kāṇḍa, has its origin here. The gods reckon up his crimes and reason that if he did so much without a boon, with one he would swallow the three worlds. So they do not ask Brahmā to refuse the boon, but to give delusion in its guise, and this serves three ends at once: Brahmā's word is not made empty, the worlds are protected, and Kumbhakarṇa's dignity is kept. Brahmā does nothing himself; he only calls Sarasvatī to mind, and she comes at once and humbly asks her task. His command has a double sense: be the speech the gods desire. Tradition says Kumbhakarṇa had meant to ask for something else and by Sarasvatī's power said "sleep" instead, but the text itself says only that he wished to sleep for many years. When the gods left, Sarasvatī left him too; he came to himself, saw that his words had turned against him, and grieved, and his conclusion that the gods had deluded him was true. But his grief was in vain, for a boon once given cannot be taken back, and his sleep became the world's protection. So the tenth sarga completes the story of the three brothers' penance and boons, and all the groundwork for the war of Laṅkā is laid. In the next sarga Sumālī comes to them in the forest.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।