उत्तरकाण्डम् — नवमः सर्गः
सुमालिनः चिन्ता, कैकस्याः विश्रवसं प्रति प्रेषणम्, दारुणवेलायाः फलम्, दशग्रीवकुम्भकर्णशूर्पणखाविभीषणानां जन्म, मातुः प्रेरणा, गोकर्णे तपः
कालान्तरे सुमाली राक्षसः कन्यया कैकस्या सह रसातलात् मर्त्यलोकं विचरन् पुष्पकेण पितरं द्रष्टुं गच्छन्तं धनेश्वरं ददर्श। राक्षसानां वृद्धिं चिन्तयन् सः कैकसीं विश्रवसं मुनिं स्वयं वरयितुम् आदिशत्। सा दारुणायां सन्ध्यावेलायां मुनिम् उपागता; मुनिः ध्यानेन तस्याः मनोगतं ज्ञात्वा दारुणवेलायाः कारणात् क्रूरान् राक्षसपुत्रान् भविष्यन्ति इति अवदत्, प्रसादितः च पश्चिमः पुत्रः धर्मात्मा भविष्यति इति अनुजग्राह। ततः दशग्रीवः घोरैः उत्पातैः सह जातः, ततः कुम्भकर्णः, शूर्पणखा, अन्ते च धर्मात्मा विभीषणः। कुम्भकर्णः महर्षीन् भक्षयन् अचरत्, विभीषणः स्वाध्याये नियतः। वैश्रवणं दृष्ट्वा कैकसी दशग्रीवं तादृशं भवितुं प्रेरयामास; सः प्रतिज्ञां कृत्वा भ्रातृभिः सह गोकर्णाश्रमं गत्वा उग्रं तपः चचार, पितामहः च तुष्टः वरान् ददौ।
१कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः।
रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह॥
२नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।
कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव श्रियम्॥
३राक्षसेन्द्रः स तु तदा विचरन्वै महीतले।
तदापश्यत्स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम्॥
४गच्छन्तं पितरं द्रष्टुं पुलस्त्यतनयं विभुम्।
तं दृष्ट्वामरसंकाशं गच्छन्तं पावकोपमम्॥
५रसातलं प्रविष्टः सन्मर्त्यलोकात्सविस्मयः।
इत्येवं चिन्तयामास राक्षसानां महामतिः॥
६किं कृत्वा श्रेय इत्येवं वर्धेमहि कथं वयम्।
अथाब्रवीत्सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः॥
पूर्वसर्गे विष्णोः भयात् सुमाली पुत्रपौत्रैः सह रसातलं प्रविष्टः, लङ्कायां च धनेश्वरः निवासम् अकरोत्। अस्मिन् सर्गे अगस्त्यः कथां पुनः आरभते — कस्यचित् कालस्य अनन्तरं सः सुमाली रसातलात् निर्गत्य सर्वं मर्त्यलोकं विचचार। तस्य रूपम् अपि कविः वर्णयति — सः नीलमेघसदृशवर्णः, तप्तकाञ्चनकुण्डलधारी च आसीत्। सः स्वदुहितरं कन्याम् अपि सह गृहीतवान्; सा पद्मं विना स्थिता श्रीः इव शोभते स्म — अर्थात् लक्ष्मीसमा रूपवती, किन्तु पतिं विना। एवं महीतले विचरन् सः राक्षसेन्द्रः पुष्पकेण विमानेन गच्छन्तं धनेश्वरं ददर्श। कुबेरः तदा स्वपितरं पुलस्त्यतनयं विभुं विश्रवसं द्रष्टुं गच्छति स्म। सः अमरसदृशः पावकोपमः च दीप्यमानः आसीत्। तं दृष्ट्वा सविस्मयः सुमाली मर्त्यलोकात् पुनः रसातलं प्रविश्य चिन्तयामास — ‘किं कृत्वा अस्माकं राक्षसानां श्रेयः भवेत्? कथं वयं पुनः वर्धेमहि?’ इति। सः महामतिः इति कविः विशेषयति, यतः तस्य चिन्ता दूरदर्शिनी। विष्णुना पराजिताः राक्षसाः बलेन पुनः उत्थातुं न शक्नुवन्ति; अतः सः वंशस्य वृद्धेः उपायं मृगयते। कुबेरस्य ऐश्वर्यं दृष्ट्वा तस्य मनसि ईर्ष्या आशा च उभे उदिते। ततः सः स्वसुतां कैकसीं नाम नामतः आहूय वक्तुम् आरेभे। अस्मिन् एव क्षणे रावणस्य कथायाः बीजम् उप्तम् — एतस्मात् चिन्तनात् एव कैकस्याः प्रेषणं, दशग्रीवस्य जन्म, लङ्कायाः अपहरणं च क्रमेण अनुवर्तन्ते।
In the previous sarga Sumālī, afraid of Viṣṇu, had gone down to Rasātala with his sons and grandsons, and the lord of wealth had made his home in Laṅkā. Now Agastya takes up the story again. After some time Sumālī came up from Rasātala and roamed all over the world of mortals. The poet describes him too: dark as a blue rain-cloud, he wore earrings of refined gold. He brought his daughter with him, a maiden who was like Śrī without her lotus, as lovely as Lakṣmī but without a husband. As the rākṣasa lord wandered the earth he saw the lord of wealth travelling in Puṣpaka. Kubera was on his way to see his father, the mighty Viśravas, son of Pulastya, and he shone like a god, blazing like fire. At that sight Sumālī was amazed. He went back from the world of mortals into Rasātala and pondered: "What must we rākṣasas do to prosper? How can we grow great again?" The poet calls him highly intelligent, because his thinking looked far ahead. The rākṣasas, beaten by Viṣṇu, could not rise again by strength, so he sought another way for his line to flourish, and the sight of Kubera's splendour stirred both envy and hope in him. Then he called his daughter, Kaikasī by name, and began to speak to her. In this moment the seed of Rāvaṇa's story is sown: from Sumālī's pondering follow, one after another, Kaikasī's errand, the birth of Daśagrīva and the seizing of Laṅkā.
७पुत्रि प्रदानकालोऽयं यौवनं व्यतिवर्तते।
प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे॥
८त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः।
त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः साक्षादिव पुत्रिके॥
९कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकांक्षिणाम्।
न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेदिति कन्यके॥
१०मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव च दीयते।
कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति॥
११सा त्वं मुनिवरं श्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम्।
भज विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम्॥
१२ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः।
तेजसा भास्करसमो तादृशोऽयं धनेश्वरः॥
१३सा तु तद्वचनं श्रुत्वा कन्यका पितृगौरवात्।
तत्र गत्वा च सा तस्थौ विश्रवा यत्र तप्यते॥
सुमाली कन्यां सम्बोध्य अब्रवीत् — ‘पुत्रि, तव प्रदानस्य कालः अयं प्राप्तः, तव यौवनं च अतिक्रामति। वयं प्रत्याख्यानं करिष्यामः इति भयात् श्रेष्ठाः वराः त्वां न प्रतिगृह्णन्ति। वयं सर्वे धर्मबुद्धयः त्वदर्थं बहुधा प्रयत्नं कृतवन्तः, यतः त्वं सर्वगुणसम्पन्ना साक्षात् श्रीः इव असि, अतः तव वरः अपि तादृशः एव योग्यः।’ ततः सः कन्यायाः पितुः दुःखं सामान्यवचनेन वर्णयति — ‘सम्मानम् इच्छतां सर्वेषां जनानां कन्यायाः पितृत्वं दुःखम् एव, यतः कः पुरुषः कीदृशः च कन्यां वरयिष्यति इति पूर्वं न ज्ञायते। कन्या मातुः कुलं, पितुः कुलं, यस्मिन् कुले दीयते तत् च — इति त्रीणि कुलानि सदा संशये स्थापयित्वा तिष्ठति।’ अयं श्लोकः लोकव्यवहारस्य सूक्तिः इव प्रसिद्धः। ततः सः स्पष्टम् आदिशति — ‘अतः त्वं प्रजापतिकुलोद्भवं श्रेष्ठं मुनिवरं पौलस्त्यं विश्रवसं भज, स्वयम् एव तं वरय। तस्मात् ईदृशाः एव तेजस्विनः पुत्राः तव भविष्यन्ति, यथा अयं भास्करसमः धनेश्वरः; अत्र संशयः नास्ति।’ सुमालिनः आशयः स्पष्टः — कुबेरसदृशाः पुत्राः राक्षसकुलस्य बलं भविष्यन्ति। पितुः गौरवात् कैकसी तत् वचनं स्वीकृत्य यत्र विश्रवाः तपः अकरोत् तत्र गत्वा तस्थौ। पितुः वचने स्नेहः, सामाजिकचिन्ता, कुबेरसदृशपुत्रस्य लोभः च मिश्रिताः दृश्यन्ते, कन्यायाः च पितृभक्तिः। अत्र ध्यातव्यम् — राक्षसः अपि सुमाली कन्यादानस्य धर्मं जानाति, ‘धर्मबुद्धयः’ इति आत्मानं वदति च। तस्य उपदेशः द्विविधः — एकतः सामान्यः लोकधर्मः, अन्यतः राक्षसवंशस्य स्वार्थः। कन्या अपि न विचारयति, पितुः वचनम् एव प्रमाणं मन्यते। एवं पितुः आज्ञा कन्यायाः आज्ञापालनं च कथायाः अग्रिमं भागं प्रवर्तयतः।
Sumālī said to the maiden: "Daughter, the time for giving you in marriage has come, and your youth is passing. Good suitors do not ask for you, because they fear we will refuse them. All of us, mindful of our duty, have laboured hard on your behalf, for you have every virtue, like Śrī herself, and your husband must be your equal. For all who care for their honour, to be the father of a daughter is a sorrow, my girl, for no one knows beforehand who will choose her, or what kind of man he will be. A daughter keeps three families always in suspense: her mother's, her father's, and the one into which she is given." That verse has become a well-known saying about the ways of the world. Then he told her plainly what to do. "So go, daughter, to that best of sages, Pulastya's son Viśravas, born of the line of Prajāpati, and choose him yourself. You will have sons like him, full of splendour, like this lord of wealth who rivals the sun; there is no doubt of it." His purpose is clear: sons like Kubera would be the strength of the rākṣasa line. Out of respect for her father the maiden accepted his words, went to the place where Viśravas was performing austerities, and stood there. The father's words mix affection, worldly concern and a craving for a son like Kubera; the daughter's response is pure obedience. It is worth noticing that Sumālī, though a rākṣasa, knows the dharma of giving a daughter in marriage and speaks of his family as mindful of duty. His counsel has two sides, the common dharma of the world on one hand and the self-interest of the rākṣasa line on the other. The girl does not question it; her father's word is enough for her, and his command and her obedience set the next part of the story in motion.
१४एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः।
अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः॥
१५अविचिन्त्य तु तां वेलां दारुणां पितृगौरवात्।
उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता॥
१६विलिखन्ती मुहुर्भूमिमङ्गुष्ठाग्रेण भामिनी।
स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्॥
१७अब्रवीत्परमोदारो दीप्यमानां स्वतेजसा।
भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वमिहागता॥
१८किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने॥
१९एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत्।
आत्मप्रभावेण मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम्॥
२०किं तु मां विद्धि ब्रह्मर्षे शासनात्पितुरागताम्।
कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि॥
२१स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह।
विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन्मनोगतम्॥
२२सुताभिलाषो मत्तस्ते मत्तमातङ्गगामिनि।
दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता॥
२३शृणु तस्मात्सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि।
दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान्॥
२४प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान्क्रूरकर्मणः।
सा तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः॥
२५भगवन्नीदृशान्पुत्रांस्त्वत्तोऽहं ब्रह्मवादिनः।
नेच्छामि सुदुराचारान्प्रसादं कर्तुमर्हसि॥
२६कन्यया त्वेवमुक्तस्तु विश्रवा मुनिपुङ्गवः।
उवाच कैकसीं भूयः पूर्णेन्दुरिव रोहिणीम्॥
२७पश्चिमो यस्तव सुतो भविष्यति शुभानने।
मम वंशानुरूपः स धर्मात्मा च न संशयः॥
हे राम, तस्मिन् एव अन्तरे पुलस्त्यतनयः द्विजः विश्रवाः सायंकाले अग्निहोत्रम् उपातिष्ठत्; त्रिभिः अग्निभिः सह सः स्वयं चतुर्थः पावकः इव दीप्यते स्म। कैकसी पितुः गौरवात् तां दारुणां सन्ध्यावेलाम् अविचिन्त्य तस्य अग्रतः उपसृत्य मुनेः चरणयोः दृष्टिं निधाय अधोमुखी स्थिता। सा भामिनी लज्जया पादाङ्गुष्ठाग्रेण भूमिं मुहुः मुहुः विलिखन्ती आसीत्। तां सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननां स्वतेजसा दीप्यमानां वीक्ष्य परमोदारः मुनिः अब्रवीत् — ‘भद्रे, कस्य दुहिता असि? कुतः वा इह आगता? किं ते कार्यम्, कस्य वा हेतोः आगमनम्? शोभने, तत्त्वतः ब्रूहि।’ अत्र सप्तदशः श्लोकः ‘अब्रवीत्’ इत्यनेन प्रश्नम् आरभते, अष्टादशः च एकेन अर्धेन एव तं समापयति। सा कन्या कृताञ्जलिः अवदत् — ‘मुने, आत्मप्रभावेण एव मम मतं ज्ञातुम् अर्हसि। किन्तु ब्रह्मर्षे, पितुः शासनात् आगतां कैकसीं नाम मां विद्धि; शेषं त्वम् एव ज्ञातुम् अर्हसि।’ स्त्रीसुलभया लज्जया सा स्वाभिप्रायं मुखेन न वदति। मुनिः ध्यानं गत्वा इदं वाक्यम् उवाच — ‘भद्रे, तव मनोगतं कारणं मया विज्ञातम्। मत्तगजगामिनि, त्वं मत्तः सुतान् अभिलषसि। किन्तु यस्मात् दारुणायां वेलायां माम् उपस्थिता, तस्मात् शृणु यादृशान् सुतान् जनयिष्यसि — दारुणान्, दारुणाकारान्, दारुणाभिजनप्रियान्, क्रूरकर्मणः राक्षसान् एव प्रसविष्यसि।’ तत् वचनं श्रुत्वा सा प्रणिपत्य अब्रवीत् — ‘भगवन्, ब्रह्मवादिनः त्वत्तः ईदृशान् सुदुराचारान् पुत्रान् अहं न इच्छामि; मयि प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ कन्यया एवम् उक्तः मुनिपुङ्गवः विश्रवाः पूर्णेन्दुः रोहिणीम् इव कैकसीं पुनः उवाच — ‘शुभानने, यः तव पश्चिमः सुतः भविष्यति, सः मम वंशानुरूपः धर्मात्मा भविष्यति, अत्र संशयः नास्ति।’ अत्र कालस्य प्रभावः कथायाः केन्द्रम् — सन्ध्याकालः अग्निहोत्रस्य वेला, तस्यां कामेन उपसर्पणं दोषाय भवति। मुनेः वाक्यं शापः न, अपितु कालफलस्य कथनम्; तथापि प्रार्थितः सः अनुग्रहम् अपि यच्छति। एवं रावणस्य क्रौर्यस्य विभीषणस्य धर्मस्य च मूलं जन्मनः पूर्वम् एव निर्दिष्टम्। कैकस्याः विनयः, अङ्गुष्ठेन भूमिलेखनम्, अधोमुखत्वं च तस्याः लज्जां सूचयन्ति; ‘पूर्णेन्दुः रोहिणीम् इव’ इति उपमा मुनेः प्रसन्नतां सौम्यतां च दर्शयति। अस्मिन् प्रसङ्गे त्रयः अंशाः स्पष्टाः दृश्यन्ते। प्रथमः — कन्यायाः आगमनं, यत्र सा पितुः आज्ञां पालयन्ती कालस्य दोषं न जानाति। द्वितीयः — मुनेः ध्यानं वाक्यं च, यत्र सः तपोबलेन तस्याः अभिप्रायं जानाति, वेलायाः दोषात् पुत्राणां क्रौर्यं च कथयति। तृतीयः — कन्यायाः प्रार्थना मुनेः अनुग्रहः च, येन विभीषणस्य जन्म निश्चितं भवति। ‘दारुण’ इति शब्दः एकस्मिन् एव श्लोके त्रिः आवर्तते — दारुणान्, दारुणाकारान्, दारुणाभिजनप्रियान् — येन भयस्य गाढता वर्धते। मुनिः तां ‘भद्रे’, ‘शोभने’, ‘सुश्रोणि’, ‘शुभानने’ इति स्निग्धैः सम्बोधनैः आह्वयति; अतः तस्य वचने क्रोधः नास्ति, केवलं सत्यकथनम्। अयं संवादः दर्शयति यत् तपस्विनः वचनं कालेन नियतं भवति, तथापि करुणया किञ्चित् परिवर्तयितुं शक्यते। अपि च, कैकसी स्वयं वरयितुम् आगता इति पितुः उपदेशस्य अनुसरणम्; सा मुनिं न प्रार्थयते, केवलं तिष्ठति, मुनिः एव प्रश्नं करोति। तस्याः उत्तरम् अपि चतुरम् — ‘आत्मप्रभावेण ज्ञातुम् अर्हसि’ इति वदन्ती सा मुनेः तपोबलं स्तौति, स्वकामं च अप्रकटं रक्षति। एतेन तस्याः बुद्धिः विनयः च उभौ प्रकाशितौ।
At that very time, Rāma, the brahmin Viśravas, son of Pulastya, was attending to his evening fire-offering, and among his three sacred fires he shone like a fourth. Out of respect for her father, and without thinking that the evening twilight was a dreadful hour, Kaikasī came up and stood before him, her eyes fixed on the sage's feet and her face lowered, and in her shyness the lovely woman scratched the ground again and again with the tip of her toe. Seeing her, fair-hipped, her face like the full moon, glowing with her own radiance, the most noble sage said: "Fair one, whose daughter are you, and where have you come from? What is your purpose, and for whose sake have you come? Tell me truly, beautiful one." The maiden joined her palms and said: "Sage, by your own power you can know my intent. But know, brahmarṣi, that I have come at my father's command and that my name is Kaikasī. The rest you can know for yourself." With a young woman's modesty she did not say her wish aloud. The sage went into meditation and then said: "I have understood, fair one, what is in your mind. You desire sons from me, you who walk with the gait of an elephant in its prime. But since you have come to me at a dreadful hour, hear what kind of sons you will bear: dreadful, of dreadful form, fond of dreadful kin. You will give birth to rākṣasas of cruel deeds." Hearing this, she bowed down and said: "Lord, you are an expounder of the Veda; I do not want such evil-natured sons from you. Be gracious to me." Entreated thus by the maiden, Viśravas, bull among sages, spoke again to Kaikasī, as the full moon speaks to Rohiṇī: "Your last-born son, lovely-faced one, will be worthy of my line and righteous; there is no doubt of it." The power of the hour is the centre of this story: twilight is the time of the fire-offering, and to approach a man with desire at that hour brings harm. The sage's words are not a curse but a statement of what the hour must bring, and yet, when entreated, he grants a grace as well. So the roots of Rāvaṇa's cruelty and of Vibhīṣaṇa's righteousness were set down before either was born. The scene has three parts: the maiden's coming, obeying her father and unaware of the hour's fault; the sage's meditation, by which he learns her wish and tells of the cruelty her sons will have; and her plea and his grace, which make Vibhīṣaṇa's birth certain. The word "dreadful" comes three times in one verse and deepens the fear. Yet the sage speaks to her with tender words, "fair one", "beautiful one", "lovely-faced", so there is no anger in him, only the truth, and his reply to her is as gentle as the moon with Rohiṇī. A seer's word is fixed by the hour, but compassion can still change it a little. Kaikasī's lowered face and the toe tracing the ground show her modesty. She came to choose him as her father had told her, yet she asks nothing and simply stands there; he is the one who asks. And her answer is clever: by saying he can know her wish by his own power she praises his austerity and keeps her desire unspoken, showing both her wit and her modesty.
२८एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केनचित्।
जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम्॥
२९दशग्रीवं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम्।
ताम्रोष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम्॥
३०तस्मिञ्जाते ततस्तस्मिन्सज्वालकवलाः शिवाः।
क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रमुः॥
३१ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिःस्वनाः।
प्रबभौ न च सूर्यो वै महोल्काश्चापतन्भुवि॥
३२चकम्पे जगती चैव ववुर्वाताः सुदारुणाः।
अक्षोभ्यः क्षुभितश्चैव समुद्रः सरितां पतिः॥
३३अथ नामाकरोत्तस्य पितामहसमः पिता।
दशग्रीवः प्रसूतोऽयं दशग्रीवो भविष्यति॥
३४तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः।
प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते॥
३५ततः शूर्पणखा नाम संजज्ञे विकृतानना।
विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः॥
३६तस्मिञ्जाते महासत्त्वे पुष्पवर्षं पपात ह।
नभःस्थाने दुन्दुभयो देवानां प्राणदंस्तथा।
वाक्यं चैवान्तरिक्षे च साधु साध्विति तत्तदा॥
३७तौ तु तत्र महारण्ये ववृधाते महौजसौ।
कुम्भकर्णदशग्रीवौ लोकोद्वेगकरौ तदा॥
३८कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षीन्धर्मवत्सलान्।
त्रैलोक्ये नित्यासंतुष्टो भक्षयन्विचचार ह॥
३९विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मव्यवस्थितः।
स्वाध्यायनियताहार उवास विजितेन्द्रियः॥
हे राम, एवम् उक्ता सा कन्या कालेन केनचित् बीभत्सं सुदारुणं रक्षोरूपं पुत्रं जनयामास। तस्य रूपं कविः वर्णयति — सः दशग्रीवः, महादंष्ट्रः, नीलाञ्जनराशिसदृशः, ताम्रोष्ठः, विंशतिभुजः, महास्यः, दीप्तमूर्धजः च आसीत्। तस्मिन् जाते एव सज्वालकवलाः शिवाः अन्ये क्रव्यादाः च अपसव्यानि मण्डलानि परिचक्रमुः। देवः इन्द्रः रुधिरं ववर्ष, मेघाः खरनिःस्वनाः अगर्जन्, सूर्यः न प्रबभौ, महोल्काः भुवि अपतन्। जगती चकम्पे, सुदारुणाः वाताः ववुः, अक्षोभ्यः सरितां पतिः समुद्रः अपि क्षुभितः अभवत्। एते उत्पाताः लोकस्य भाविनं क्लेशं सूचयन्ति। ततः पितामहसमः पिता विश्रवाः तस्य नाम अकरोत् — ‘अयं दशग्रीवः प्रसूतः, अतः दशग्रीवः इति ख्यातः भविष्यति’ इति। तस्य अनन्तरं महाबलः कुम्भकर्णः जातः; तस्य शरीरस्य प्रमाणात् विपुलतरं प्रमाणम् इह लोके न विद्यते। ततः विकृतानना शूर्पणखा नाम कन्या जज्ञे, कैकस्याः पश्चिमः सुतः धर्मात्मा विभीषणः च। तस्मिन् महासत्त्वे जाते आकाशात् पुष्पवर्षं पपात, नभसि देवानां दुन्दुभयः प्राणदन्, अन्तरिक्षे च ‘साधु साधु’ इति वाक्यम् अश्रूयत — एषः षट्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ततः महौजसौ लोकोद्वेगकरौ कुम्भकर्णदशग्रीवौ तस्मिन् महारण्ये ववृधाते। कुम्भकर्णः प्रमत्तः नित्यम् असन्तुष्टः सन् धर्मवत्सलान् महर्षीन् भक्षयन् त्रैलोक्ये विचचार। विभीषणः तु धर्मात्मा नित्यं धर्मे व्यवस्थितः, स्वाध्याये नियताहारः विजितेन्द्रियः च उवास। दशग्रीवस्य जन्मनि उत्पाताः, विभीषणस्य जन्मनि पुष्पवृष्टिः — इति वैपरीत्येन कविः द्वयोः भ्रात्रोः भाविनं मार्गं पूर्वम् एव सूचयति। मुनेः वचनम् अक्षरशः सत्यम् अभवत् — प्रथमाः त्रयः दारुणाः, पश्चिमः धर्मात्मा। दशग्रीवस्य रूपवर्णने प्रत्येकं विशेषणं भयं जनयति — दश ग्रीवाः, विंशतिः भुजाः, महत् आस्यं, दीप्ताः केशाः, ताम्रौ ओष्ठौ। उत्पातानां वर्णनम् अपि क्रमेण भूमेः आकाशस्य समुद्रस्य च क्षोभं दर्शयति — शिवाः क्रव्यादाः च भूमौ, रुधिरवर्षः मेघगर्जनं सूर्यस्य निष्प्रभता उल्काः च आकाशे, भूकम्पः वाताः च सर्वत्र, समुद्रस्य क्षोभः अन्ते। ‘अक्षोभ्यः क्षुभितः’ इति विरोधेन कविः उत्पातस्य महत्त्वं प्रकाशयति। कुम्भकर्णस्य विषये ‘प्रमाणात् यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते’ इति उक्तिः तस्य अतिमहत् शरीरं सूचयति, यत् युद्धकाण्डे अपि वर्णितम्। शूर्पणखायाः ‘विकृतानना’ इति विशेषणम् एव अरण्यकाण्डस्य कथां स्मारयति। विभीषणस्य त्रयः गुणाः — धर्मव्यवस्थितिः, स्वाध्यायः, इन्द्रियजयः — तस्य भाविनं रामपक्षाश्रयं पूर्वम् एव समर्थयन्ति। एवं चत्वारः अपत्यानि क्रमेण जातानि — दशग्रीवः, कुम्भकर्णः, शूर्पणखा, विभीषणः। तेषु त्रयः राक्षसस्वभावाः, एकः एव धर्मात्मा। अयं भेदः मातुः कालदोषात्, पितुः अनुग्रहात् च उत्पन्नः इति कविः सूचयति। उत्तरकाण्डस्य अस्य भागस्य प्रयोजनम् अपि इदम् — रामेण हतस्य रावणस्य मूलं कथयितुम्, येन तस्य बलस्य कारणं ज्ञायेत।
So addressed, Rāma, the maiden in due course gave birth to a hideous and most dreadful son in rākṣasa form. He had ten necks and great fangs, he was like a heap of black collyrium, with copper-red lips, twenty arms, a huge mouth and blazing hair. The moment he was born, jackals with flames in their mouths and other flesh-eaters circled from right to left. The god rained blood, the clouds roared harshly, the sun lost its light and great meteors fell to earth. The earth trembled, fierce winds blew, and even the imperturbable ocean, lord of rivers, was stirred up. These portents foretold the suffering the world would endure. Then his father, who was like the Grandsire himself, named him: "He is born with ten necks, so he shall be known as Daśagrīva." After him was born the mighty Kumbhakarṇa, whose bulk has no equal in this world. Then came a daughter, Śūrpaṇakhā, with a misshapen face, and then righteous Vibhīṣaṇa, Kaikasī's last son. When that great being was born a shower of flowers fell from the sky, the gods' drums sounded in the heavens, and in the air there were cries of "Well done, well done!" Kumbhakarṇa and Daśagrīva, mighty and a terror to the worlds, grew up there in the great forest. Kumbhakarṇa, reckless and never satisfied, roamed the three worlds devouring great sages devoted to dharma. But Vibhīṣaṇa, righteous and ever steadfast in dharma, lived devoted to Vedic study, sparing in his food, his senses mastered. Portents at Daśagrīva's birth and a rain of flowers at Vibhīṣaṇa's: by this contrast the poet shows in advance the paths the two brothers would take. The sage's words came true to the letter: the first three were dreadful and the last was righteous. Every detail of Daśagrīva's form inspires fear, and the portents move in order through earth, sky and sea: jackals and flesh-eaters on the ground, a rain of blood, thunder, a darkened sun and meteors in the sky, earthquake and winds everywhere, and at last the ocean itself stirred. That the unstirrable should be stirred shows how great the portent was. Kumbhakarṇa's vast body is described as it was in the Yuddha Kāṇḍa, and Śūrpaṇakhā's misshapen face already calls to mind the story of the Araṇya Kāṇḍa. Vibhīṣaṇa's three virtues, steadfastness in dharma, study and self-mastery, prepare for his later turning to Rāma's side. Of the four children, three had the rākṣasa nature and only one was righteous, a difference the poet traces to the mother's ill-chosen hour and the father's grace. And the purpose of this part of the Uttara Kāṇḍa is to tell the roots of the Rāvaṇa whom Rāma slew, so that the source of his strength may be understood.
४०अथ वैश्रवणो देवस्तत्र कालेन केनचित्।
आगतः पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण धनेश्वरः॥
४१तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा।
आगम्य राक्षसी तत्र दशग्रीवमुवाच ह॥
४२पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम्।
भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम्॥
४३दशग्रीव यथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम।
यथा त्वमपि मे पुत्र भवेर्वैश्रवणोपमः॥
४४मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्।
अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा॥
४५सत्यं ते प्रतिजानामि भ्रातृतुल्योऽधिकोऽपि वा।
भविष्याम्योजसा चैव संतापं त्यज हृद्गतम्॥
४६ततः क्रोधेन तेनैव दशग्रीवः सहानुजः।
चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म तपसे धृतमानसः॥
४७प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वाध्यवस्य च।
आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम्॥
४८स राक्षसस्तत्र सहानुजस्तदा तपश्चचारातुलमुग्रविक्रमः।
अतोषयच्चापि पितामहं विभुं ददौ स तुष्टश्च वराञ्जयावहान्॥
अथ कालेन केनचित् देवः धनेश्वरः वैश्रवणः पुष्पकेण विमानेन पितरं द्रष्टुं तत्र आगतः। तं तेजसा ज्वलन्तम् इव दृष्ट्वा राक्षसी कैकसी दशग्रीवम् उपगम्य उवाच — ‘पुत्र, तेजसा वृतं तव भ्रातरं वैश्रवणं पश्य। भ्रातृभावे समाने अपि त्वम् आत्मानं पश्य, कीदृशः असि। अमितविक्रम दशग्रीव, तथा यत्नं कुरु यथा त्वम् अपि वैश्रवणोपमः भवेः।’ मातुः वचने ईर्ष्या स्पष्टा — सपत्नीपुत्रस्य ऐश्वर्यं दृष्ट्वा सा स्वपुत्रम् उत्तेजयति। मातुः तत् वचनं श्रुत्वा प्रतापवान् दशग्रीवः अतुलम् अमर्षं लेभे, तदा एव प्रतिज्ञां च अकरोत् — ‘मातः, सत्यं ते प्रतिजानामि, ओजसा अहं भ्रातृतुल्यः, अधिकः वा अपि भविष्यामि; हृद्गतं सन्तापं त्यज।’ ततः तेन एव क्रोधेन प्रेरितः सहानुजः दशग्रीवः दुष्करं कर्म चिकीर्षुः तपसे धृतमानसः अभवत्। ‘तपसा एव कामं प्राप्स्यामि’ इति अध्यवसायं कृत्वा आत्मसिद्ध्यर्थं सः शुभं गोकर्णस्य आश्रमम् अगच्छत्। तत्र सः उग्रविक्रमः राक्षसः अनुजाभ्यां सह अतुलं तपः चचार, विभुं पितामहं च अतोषयत्; तुष्टः पितामहः तस्मै जयावहान् वरान् ददौ। एषः अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, सर्गस्य समाप्तिं सूचयति। अत्र मातुः ईर्ष्या पुत्रस्य अमर्षः च रावणस्य भाविनः सर्वस्य पराक्रमस्य मूलम्। तस्य तपः अपि मोक्षाय धर्माय वा न, अपितु भ्रातुः अतिक्रमणाय आरब्धम्। वराणां विस्तरः कीदृशं तपः के वराः इति च अग्रिमे सर्गे वक्ष्यते। कैकस्याः वचनं ‘पश्य’ इति क्रियापदेन द्विः आवर्तते — भ्रातरं पश्य, आत्मानं पश्य — येन तुलना तीक्ष्णा भवति। दशग्रीवस्य प्रतिज्ञायां ‘भ्रातृतुल्यः अधिकः वा’ इति वचनं तस्य महत्त्वाकाङ्क्षां सूचयति। गोकर्णः पवित्रं तीर्थं, यत्र बहवः तपः अकुर्वन्; तत्र एव राक्षसाः अपि तपः चरन्ति इति विशेषः। अयं सर्गः एवं रावणस्य जन्मनः आरभ्य तपसः आरम्भपर्यन्तं कथां नयति। सुमालिनः चिन्ता, कैकस्याः आगमनं, मुनेः वचनं, पुत्राणां जन्म, मातुः प्रेरणा, पुत्रस्य प्रतिज्ञा — इति सर्वाणि एकस्याः शृङ्खलायाः कडिकाः। अन्ते वरप्राप्तिः केवलं सूचिता, न विस्तरेण उक्ता; तस्य विस्तरः दशमे सर्गे।
Some time later the god Vaiśravaṇa, lord of wealth, came there in Puṣpaka to see his father. Seeing him there, blazing as it were with splendour, the rākṣasī Kaikasī went to Daśagrīva and said: "Son, look at your brother Vaiśravaṇa, wrapped in splendour. You are as much his brother as he is yours; now look at what you are yourself. Daśagrīva, you of boundless valour, strive so that you too may become like Vaiśravaṇa." Her envy is plain: seeing the glory of her co-wife's son, she goads her own son on, and the double "look", look at your brother, look at yourself, makes the comparison sharp. Hearing his mother, mighty Daśagrīva was seized by a boundless resentment and made a vow then and there: "Mother, I promise you truly: I shall become my brother's equal in might, or even greater. Cast off the grief in your heart." His words "or even greater" show the size of his ambition. Driven by that same anger, Daśagrīva and his younger brothers set their minds on austerity, resolved on a hard task. Declaring, "By austerity I shall win what I desire," he went to the holy hermitage of Gokarṇa to win success for himself. There the rākṣasa of fierce valour, with his younger brothers, practised matchless austerities and pleased the lord Grandsire, who, gratified, granted him boons that would bring him victory. A final verse in a different metre closes the sarga. The mother's envy and the son's resentment are the root of all Rāvaṇa's later deeds, and even his austerity was undertaken not for liberation or for dharma but to outdo his brother. Gokarṇa was a holy place where many had practised austerities, and it is notable that rākṣasas too did penance there. So the sarga carries the story from Rāvaṇa's birth to the beginning of his penance, each event a link in one chain: Sumālī's pondering, Kaikasī's coming, the sage's words, the children's births, the mother's goading and the son's vow. The boons are only mentioned here; what the austerities were and what the boons granted is told in detail in the tenth sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।