पद्मनाभ
८.१
विष्णुना
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पद्मं नाभौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘पद्मनाभेन’)
उत्तरकाण्डम् — अष्टमः सर्गः
माल्यवतः युद्धं पराजयः राक्षसानां पातालप्रवेशश्च
माल्यवतः प्रतिनिवृत्तिः, विष्णोः उपालम्भः, विष्णोः प्रत्युत्तरम्, शक्तिशूलमुष्टियुद्धम्, गरुडपक्षवातेन माल्यवतः पराजयः, सुमालिप्रभृतीनां पातालप्रवेशः, नारायणस्य स्तुतिः, कुबेरस्य लङ्कानिवासः
पद्मनाभेन पृष्ठतः हन्यमाने बले माल्यवान् वेलां प्राप्य अर्णवः इव निवृत्तः क्रोधात् विष्णुम् उपालभत — ‘अयुद्धमनसः भीतान् अस्मान् इतरः इव हंसि; पराङ्मुखवधकृत् स्वर्गं न लभते; यदि युद्धश्रद्धा, तर्हि अहं स्थितः, बलं दर्शय।’ विष्णुः प्रत्युवाच — ‘देवेभ्यः मया अभयं दत्तं, तत् पालयामि; रसातलगतान् अपि वः हनिष्यामि।’ माल्यवान् शक्त्या विष्णोः वक्षः बिभेद; विष्णुः ताम् एव शक्तिम् उत्कृष्य तं प्रति चिक्षेप, तया भिन्नकवचः सः मूर्च्छितः पुनः उत्थाय शूलेन विष्णुं प्राहरत्, मुष्टिना च ताडयित्वा अपाक्रामत्, गरुडं च अताडयत्। गरुडः पक्षवातेन तं शुष्कपर्णानि इव व्यपोहत्; सुमाली माल्यवान् च स्वबलैः सह लङ्कां ययतुः, ततः विष्णुना बहुशः भग्नाः ते लङ्कां त्यक्त्वा सपत्नीकाः पातालम् अगच्छन्। अगस्त्यः उपसंहरति — ‘ते पौलस्त्याः इति ख्याताः राक्षसाः रावणात् अपि बलवत्तराः आसन्; तान् नारायणात् अन्यः न हन्ति; त्वम् एव सनातनः नारायणः, दस्युवधाय अवतीर्णः।’ ततः सुमाली विष्णुभयात् चिरं रसातले व्यचरत्, कुबेरः च लङ्कायाम् अवसत्।
१माल्यवतः प्रतिनिवृत्तिः, विष्णोः उपालम्भश्च
१हन्यमाने बले तस्मिन्पद्मनाभेन पृष्ठतः।
माल्यवान्संनिवृत्तोऽथ वेलामेत्य इवार्णवः॥
२संरक्तनयनः क्रोधाच्चलन्मौलिर्निशाचरः।
पद्मनाभमिदं प्राह वचनं पुरुषोत्तमम्॥
३नारायण न जानीषे क्षात्रधर्मं पुरातनम्।
अयुद्धमनसो भीतानस्मान्हंसि यथेतरः॥
४पराङ्मुखवधं पापं यः करोति सुरेश्वर।
स हन्ता न गतः स्वर्गं लभते पुण्यकर्मणाम्॥
५युद्धश्रद्धाथवा तेऽस्ति शङ्खचक्रगदाधर।
अहं स्थितोऽस्मि पश्यामि बलं दर्शय यत्तव॥
तस्मिन् बले पद्मनाभेन पृष्ठतः हन्यमाने माल्यवान् वेलाम् एत्य अर्णवः इव संनिवृत्तः। क्रोधात् संरक्तनयनः चलन्मौलिः सः निशाचरः पद्मनाभं पुरुषोत्तमम् इदं वचनं प्राह — ‘नारायण, पुरातनं क्षात्रधर्मं न जानीषे; अयुद्धमनसः भीतान् अस्मान् इतरः इव हंसि। सुरेश्वर, यः पराङ्मुखवधं पापं करोति, सः हन्ता स्वर्गं गतः अपि पुण्यकर्मणां लोकं न लभते। शङ्खचक्रगदाधर, यदि ते युद्धश्रद्धा अस्ति, तर्हि अहं स्थितः अस्मि; पश्यामि, यत् तव बलं तत् दर्शय।’ ‘वेलामेत्य इवार्णवः’ इति उपमा — यथा समुद्रः तटं प्राप्य प्रतिनिवर्तते, तथा पलायमानः माल्यवान् सहसा परावृत्य विष्णुम् अभिमुखः अभवत्; हिन्दीभाष्यम् ‘महासागर अपनी तटभूमितक जाकर निवृत्त हो गया हो’। ‘चलन्मौलिः’ इति क्रोधस्य बाह्यं चिह्नम् — मुकुटं कम्पते। माल्यवतः आक्षेपः धर्मशास्त्रस्य नियमम् आश्रयति — पलायमानस्य वधः क्षत्रियस्य निषिद्धः; अतः सः विष्णुं धर्मविरुद्धम् आचरन्तम् इव निन्दति। विडम्बना अत्र स्पष्टा — यः राक्षसः स्वयं यज्ञान् नाशितवान्, सः अधुना धर्मं स्मारयति। ‘इतरः’ इति — साधारणः मनुष्यः इव, हिन्दीभाष्यम् ‘साधारण मनुष्यकी भाँति’। तस्य आह्वानं वीरोचितम् — ‘अहं स्थितः अस्मि’; पलायने लज्जा, स्थिरतायां गौरवम्। पञ्चमे ‘युद्धश्रद्धा’ इति पदं रोचकम् — युद्धे श्रद्धा, उत्साहः इति। एतेन प्रश्नेन पञ्चमः श्लोकः समाप्यते, विष्णुः च अग्रे प्रत्युत्तरं ददाति।
As his army was being cut down from behind by Padmanābha, Mālyavān turned back, as the ocean turns back on reaching the shore: the fleeing rākṣasa suddenly wheeled round to face Viṣṇu. His eyes red with anger and his crown trembling, the outward sign of his rage, the night-ranger said to Padmanābha, the Supreme Person: "Nārāyaṇa, you do not know the ancient code of warriors. Like a common man you strike us down when we are frightened and have no mind to fight. Lord of the gods, whoever commits the sin of killing those who have turned their backs does not reach the world of the righteous, even if he goes to heaven. But if you have a taste for battle, bearer of conch, discus and mace, here I stand. I am watching; show me what strength you have." Mālyavān's reproach rests on a rule of dharma: a warrior must not kill one who is fleeing, and so he condemns Viṣṇu as though he were acting against dharma. The irony is plain, for a rākṣasa who had himself wrecked sacrifices now lectures the god on dharma. Yet his challenge is a hero's challenge, "here I stand": there is shame in flight and honour in standing firm.
२विष्णोः प्रत्युत्तरम्
६माल्यवन्तं स्थितं दृष्ट्वा माल्यवन्तमिवाचलम्।
उवाच राक्षसेन्द्रं तं देवराजानुजो बली॥
७युष्मत्तो भयभीतानां देवानां वै मयाभयम्।
राक्षसोत्सादनं दत्तं तदेतदनुपाल्यते॥
८प्राणैरपि प्रियं कार्यं देवानां हि सदा मया।
सोऽहं वो निहनिष्यामि रसातलगतानपि॥
माल्यवन्तम् अचलम् इव स्थितं माल्यवन्तं दृष्ट्वा बली देवराजानुजः तं राक्षसेन्द्रम् उवाच — ‘युष्मत्तः भयभीतानां देवानां मया अभयं राक्षसोत्सादनं च दत्तम्; तत् एतत् अनुपाल्यते। प्राणैः अपि मया देवानां प्रियं कार्यं सदा कर्तव्यम्; सः अहं रसातलगतान् अपि वः निहनिष्यामि।’ विष्णोः उत्तरे धर्मस्य अन्यः पक्षः दृश्यते — प्रतिज्ञायाः पालनम्। सः क्षात्रधर्मस्य नियमं न निराकरोति, किन्तु वदति यत् तस्य प्रतिज्ञा ततः अपि गुरुतरा — देवेभ्यः दत्तम् अभयं राक्षसानां पूर्णं नाशं विना न सिध्यति। ‘रसातलगतानपि’ इति वचनं भविष्यत्सूचकम् — राक्षसाः अग्रे पातालं गमिष्यन्ति, विष्णुः च तान् तत्र अपि अनुसरिष्यति इति। ‘प्राणैरपि प्रियं कार्यम्’ इति शरणागतरक्षणस्य व्रतम् — तत् एव रामस्य अपि व्रतं, यत् युद्धकाण्डे विभीषणशरणागतौ उक्तम्। हिन्दीभाष्यम् ‘मुझे अपने प्राण देकर भी सदा ही देवताओंका प्रिय कार्य करना है’ इति। ‘माल्यवन्तमिवाचलम्’ इति यमकं पूर्वसर्गेऽपि दृष्टम् — राक्षसः पर्वतः इव अचलः तिष्ठति। ‘देवराजानुजः’ इति विष्णोः उपेन्द्ररूपं स्मारयति।
Seeing Mālyavān standing firm like the Mālyavān mountain, the mighty younger brother of the king of the gods said to the rākṣasa lord: "The gods were terrified of you, and I granted them freedom from fear and promised the destruction of the rākṣasas; that is what I am carrying out. I must always do what is dear to the gods, even at the cost of my life. So I shall slay you all, even if you go down to Rasātala." Viṣṇu's reply shows another side of dharma, the keeping of a promise. He does not deny the warrior's rule, but says his vow weighs more: the safety he had given the gods could not be made good without the rākṣasas' complete destruction. His words about Rasātala look ahead, for the rākṣasas will indeed flee to the underworld, and he will pursue them even there. To do what is dear to those who seek refuge even at the cost of one's life is the vow of protecting the refugee, the same vow Rāma declared in the Yuddha Kāṇḍa when Vibhīṣaṇa came to him for shelter. Calling Viṣṇu Indra's younger brother recalls his form as Upendra.
३माल्यवद्विष्णोः युद्धम् — शक्तिः, शूलं, मुष्टिः च
९देवदेवं ब्रुवाणं तं रक्ताम्बुरुहलोचनम्।
शक्त्या बिभेद संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रो भुजान्तरे॥
१०माल्यवद्भुजनिर्मुक्ता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना।
हरेरुरसि बभ्राज मेघस्थेव शतह्रदा॥
११ततस्तामेव चोत्कृष्य शक्तिं शक्तिधरप्रियः।
माल्यवन्तं समुद्दिश्य चिक्षेपाम्बुरुहेक्षणः॥
१२स्कन्दोत्सृष्टेव सा शक्तिर्गोविन्दकरनिःसृता।
कांक्षन्ती राक्षसं प्रायान्महोल्केवाञ्जनाचलम्॥
१३सा तस्योरसि विस्तीर्णे हारभारावभासिते।
आपतद्राक्षसेन्द्रस्य गिरिकूट इवाशनिः॥
१४तया भिन्नतनुत्राणः प्राविशद्विपुलं तमः।
माल्यवान्पुनराश्वस्तस्तस्थौ गिरिरिवाचलः॥
१५ततः कालायसं शूलं कण्टकैर्बहुभिश्चितम्।
प्रगृह्याभ्यहनद्देवं स्तनयोरन्तरे दृढम्॥
१६तथैव रणरक्तस्तु मुष्टिना वासवानुजम्।
ताडयित्वा धनुर्मात्रमपक्रान्तो निशाचरः॥
१७ततोऽम्बरे महान्शब्दः साधुसाध्विति चोत्थितः।
आहत्य राक्षसो विष्णुं गरुडं चाप्यताडयत्॥
एवं ब्रुवाणं रक्ताम्बुरुहलोचनं देवदेवं संक्रुद्धः राक्षसेन्द्रः शक्त्या भुजान्तरे बिभेद। माल्यवद्भुजनिर्मुक्ता घण्टाकृतस्वना सा शक्तिः हरेः उरसि मेघस्था शतह्रदा इव बभ्राज। ततः शक्तिधरप्रियः अम्बुरुहेक्षणः ताम् एव शक्तिम् उत्कृष्य माल्यवन्तं समुद्दिश्य चिक्षेप। गोविन्दकरनिःसृता सा शक्तिः स्कन्दोत्सृष्टा इव राक्षसं काङ्क्षन्ती अञ्जनाचलं महोल्का इव प्रायात्। सा हारभारावभासिते विस्तीर्णे तस्य राक्षसेन्द्रस्य उरसि गिरिकूटे अशनिः इव आपतत्। तया भिन्नतनुत्राणः माल्यवान् विपुलं तमः प्राविशत्; पुनः आश्वस्तः गिरिः इव अचलः तस्थौ। ततः बहुभिः कण्टकैः चितं कालायसं शूलं प्रगृह्य देवं स्तनयोः अन्तरे दृढम् अभ्यहनत्। तथा एव रणरक्तः निशाचरः वासवानुजं मुष्टिना ताडयित्वा धनुर्मात्रम् अपक्रान्तः। ततः अम्बरे ‘साधु साधु’ इति महान् शब्दः उत्थितः; राक्षसः विष्णुम् आहत्य गरुडम् अपि अताडयत्। युद्धस्य क्रमः त्रिविधः — शक्तिः, शूलं, मुष्टिः। प्रथमं शस्त्रं विष्णुः स्वयम् एव प्रतिप्रेषयति — एतत् तस्य सामर्थ्यस्य परमं लक्षणम्, यत् शत्रोः आयुधम् एव शत्रुं हन्ति। ‘शक्तिधरप्रियः’ इति विशेषणं — शक्तिधरः स्कन्दः, तस्य प्रियः अथवा तस्य प्रियतमः; हिन्दीभाष्यम् उभौ अर्थौ ददाति, अतः ‘स्कन्दोत्सृष्टेव’ इति उपमा सङ्गच्छते। ‘मेघस्थेव शतह्रदा’ — मेघस्य अङ्के विद्युत् इव, श्यामे वक्षसि दीप्यमाना शक्तिः। माल्यवान् मूर्च्छितः अपि पुनः उत्तिष्ठति — तस्य वीरत्वम् अत्र स्वीकृतम्। ‘धनुर्मात्रम्’ इति — धनुषः दैर्घ्यमात्रं दूरम्, हिन्दीभाष्ये ‘एक धनुष पीछे हट गया’। सप्तदशे ‘साधु साध्विति’ इति घोषः राक्षसानाम्, हिन्दीभाष्ये ‘राक्षसोंका महान् हर्षनाद’।
As the god of gods, his eyes like red lotuses, was speaking, the rākṣasa lord in fury drove a spear into his chest. Loosed from Mālyavān's arm and ringing with bells, the spear shone on Hari's dark breast like lightning in a cloud. Then the lotus-eyed one, beloved of Skanda the spear-bearer, pulled out that very spear and hurled it at Mālyavān. Like a spear flung by Skanda himself, it sped from Govinda's hand towards the rākṣasa, as a great meteor falls on the dark mountain Añjana. It struck the rākṣasa lord's broad chest, gleaming under its weight of necklaces, like a thunderbolt striking a mountain peak. His armour pierced, Mālyavān sank into a deep swoon; but he recovered and stood firm again like a mountain. Then he seized an iron pike studded with many spikes and struck the god hard between the breasts. In the same way, the battle-loving night-ranger struck Indra's younger brother with his fist and drew back a bow's length. A great shout of "Well done! Well done!" went up from the rākṣasas in the sky, and having struck Viṣṇu, Mālyavān struck Garuḍa too. The fight goes in three stages, spear, pike and fist. The first weapon Viṣṇu simply sends back, and this is the surest sign of his might, that an enemy's own weapon kills the enemy. Because he is dear to Skanda the spear-bearer, the spear he throws is fittingly likened to one thrown by Skanda. The poet grants Mālyavān his courage: struck down, he rises again.
४गरुडपक्षवातेन माल्यवतः पराजयः
१८वैनतेयस्ततः क्रुद्धः पक्षवातेन राक्षसम्।
व्यपोहद्बलवान्वायुः शुष्कपर्णचयं यथा॥
१९द्विजेन्द्रपक्षवातेन द्रावितं दृश्य पूर्वजम्।
सुमाली स्वबलैः सार्धं लङ्कामभिमुखो ययौ॥
२०पक्षवातबलोद्धूतो माल्यवानपि राक्षसः।
स्वबलेन समागम्य ययौ लङ्कां ह्रिया वृतः॥
२१एवं ते राक्षसा राम हरिणा कमलेक्षण।
बहुशः संयुगे भग्ना हतप्रवरनायकाः॥
ततः क्रुद्धः वैनतेयः पक्षवातेन तं राक्षसं बलवान् वायुः शुष्कपर्णचयम् इव व्यपोहत्। द्विजेन्द्रपक्षवातेन द्रावितं पूर्वजं दृश्य सुमाली स्वबलैः सार्धं लङ्काम् अभिमुखः ययौ। पक्षवातबलोद्धूतः माल्यवान् अपि राक्षसः स्वबलेन समागम्य ह्रिया वृतः लङ्कां ययौ। एवं, राम कमलेक्षण, ते राक्षसाः हरिणा बहुशः संयुगे भग्नाः हतप्रवरनायकाः अभवन्। गरुडस्य पक्षवातः पूर्वसर्गे अपि सेनां कम्पितवान्; अत्र सः एव माल्यवन्तं पराजयति — विष्णोः वाहनम् अपि तस्य कार्ये सहायकम्। ‘शुष्कपर्णचयं यथा’ इति उपमा राक्षसस्य लघुत्वं दर्शयति — महाबलः अपि सः गरुडस्य पुरतः शुष्कपत्रम् इव। ‘ह्रिया वृतः’ इति माल्यवतः लज्जा — सः जीवितः, किन्तु पराजितः; हिन्दीभाष्यम् ‘लज्जित होकर’। ‘पूर्वजम्’ इति सुमाली ज्येष्ठं भ्रातरं माल्यवन्तं पश्यति। ‘बहुशः’ इति पदेन सूच्यते यत् एकम् एव युद्धं न, अपितु अनेकानि युद्धानि अभवन्, सर्वत्र च राक्षसाः पराजिताः; हिन्दीभाष्यम् ‘अनेक बार युद्ध हुआ’। ‘हतप्रवरनायकाः’ — तेषां श्रेष्ठाः नायकाः हताः, अतः सेना निराश्रया। अत्र अगस्त्यः रामं ‘कमलेक्षण’ इति सम्बोधयति, यत् पूर्वं विष्णोः विशेषणम् आसीत् — रामविष्ण्वोः ऐक्यं सूक्ष्मं सूचितम्।
Then Vinatā's son in his fury swept the rākṣasa away with the wind of his wings, as a strong wind sweeps away a heap of dry leaves. Seeing his elder brother routed by the wind of the king of birds' wings, Sumālī set off with his forces for Laṅkā. Buffeted by the force of that wind, Mālyavān too rejoined his army and went to Laṅkā, covered in shame, alive but beaten. "Thus, lotus-eyed Rāma," said Agastya, "those rākṣasas were routed many times in battle by Hari, and their foremost leaders were slain." The wind of Garuḍa's wings had shaken the army in the previous sarga; here it defeats Mālyavān himself, so that even Viṣṇu's mount serves his purpose. Mighty as he was, the rākṣasa was like a dry leaf before Garuḍa. "Many times" shows there was not one battle but many, and the rākṣasas lost them all; with their best leaders dead, the army had nothing left to lean on. And Agastya addresses Rāma as "lotus-eyed," the very epithet used a moment before for Viṣṇu, quietly hinting that Rāma and Viṣṇu are one.
५राक्षसानां पातालप्रवेशः, नारायणस्य स्तुतिश्च
२२अशक्नुवन्तस्ते विष्णुं प्रतियोद्धुं बलार्दिताः।
त्यक्त्वा लङ्कां गता वस्तुं पातालं सहपत्नयः॥
२३सुमालिनं समासाद्य राक्षसं रघुसत्तम।
स्थिताः प्रख्यातवीर्यास्ते वंशे सालकटङ्कटे॥
२४ये त्वया निहतास्ते तु पौलस्त्या नाम राक्षसाः।
सुमाली माल्यवान्माली ये च तेषां पुरःसराः।
सर्व एते महाभागा रावणाद्बलवत्तराः॥
२५न चान्यो राक्षसान्हन्ता सुरारीन्देवकण्टकान्।
ऋते नारायणं देवं शङ्खचक्रगदाधरम्॥
२६भवान्नारायणो देवश्चतुर्बाहुः सनातनः।
राक्षसान्हन्तुमुत्पन्नो ह्यजय्यः प्रभुरव्ययः॥
२७नष्टधर्मव्यवस्थानां काले काले प्रजाकरः।
उत्पद्यते दस्युवधे शरणागतवत्सलः॥
बलार्दिताः ते विष्णुं प्रतियोद्धुम् अशक्नुवन्तः लङ्कां त्यक्त्वा सहपत्नयः पातालं वस्तुं गताः। सुमालिनं राक्षसं समासाद्य, रघुसत्तम, ते प्रख्यातवीर्याः सालकटङ्कटे वंशे स्थिताः। ‘ये त्वया निहताः, ते तु पौलस्त्याः नाम राक्षसाः; सुमाली, माल्यवान्, माली, ये च तेषां पुरःसराः — एते सर्वे महाभागाः रावणात् बलवत्तराः आसन्। सुरारीन् देवकण्टकान् राक्षसान् शङ्खचक्रगदाधरं नारायणं देवम् ऋते अन्यः हन्ता नास्ति। भवान् एव चतुर्बाहुः सनातनः देवः नारायणः, राक्षसान् हन्तुम् उत्पन्नः, अजय्यः, प्रभुः, अव्ययः। नष्टधर्मव्यवस्थानां काले काले प्रजाकरः शरणागतवत्सलः भवान् दस्युवधे उत्पद्यते।’ अत्र अगस्त्यः रामस्य चतुर्थसर्गीयस्य प्रश्नस्य आंशिकम् उत्तरं ददाति — ‘किं ते बलवत्तराः?’ इति पृष्टं, ‘आम्, रावणात् अपि’ इति उत्तरम्। चतुर्विंशे ‘पौलस्त्याः’ इति सम्बोधनं विचित्रम् — सुमाल्यादयः सालकटङ्कटवंशजाः, न पुलस्त्यवंशजाः; तथापि मुद्रणे ‘ये त्वया निहतास्ते तु पौलस्त्या नाम राक्षसाः’ इति पङ्क्तिः रावणादीन् लक्षीकरोति, अनन्तरं सुमाल्यादीनां तुलना। अयं षट्पादः श्लोकः। ततः अगस्त्यः रामस्य वास्तविकं स्वरूपं प्रकटयति — ‘त्वम् एव नारायणः’; एवं पूर्वसर्गयोः विष्णोः पराक्रमः रामस्य एव पराक्रमः। सप्तविंशे अवतारसिद्धान्तः स्पष्टः — धर्मव्यवस्थायां नष्टायां भगवान् दस्यूनां वधाय काले काले उत्पद्यते; अयं श्लोकः समीक्षिते नास्ति, गीतायाः ‘यदा यदा हि धर्मस्य’ इति वचनं स्मारयति। ‘शरणागतवत्सलः’ इति रामस्य प्रसिद्धं विशेषणम्।
Tormented by his might and unable to stand against Viṣṇu, they abandoned Laṅkā and went with their wives to live in Pātāla. Gathered round the rākṣasa Sumālī, best of the Raghus, those heroes of renowned valour remained in the line of Sālakaṭaṅkaṭā. "Those whom you have slain," Agastya told Rāma, "were the rākṣasas called Paulastyas, Rāvaṇa's people. But Sumālī, Mālyavān and Mālī, and those who went before them, all of them illustrious, were mightier than Rāvaṇa. No one could slay those rākṣasas, enemies and thorns of the gods, except the god Nārāyaṇa who bears conch, discus and mace. And you are that four-armed god Nārāyaṇa, the eternal, born to slay the rākṣasas, unconquerable, the lord, the imperishable. Whenever the order of dharma is destroyed, you, maker of creatures, tender to those who seek your refuge, are born from age to age to slay the destroyers." Here Agastya partly answers the question Rāma asked in the fourth sarga, whether those earlier rākṣasas had been mightier: yes, mightier even than Rāvaṇa. Then he reveals Rāma's true nature: "You are Nārāyaṇa." So Viṣṇu's deeds in the last two sargas were Rāma's own deeds. The last verse states the teaching of the incarnations, that when dharma decays the Lord is born from age to age to destroy the wicked, and it echoes the Gītā's "whenever dharma declines". "Tender to those who seek refuge" is Rāma's well-known epithet.
६उपसंहारः — सुमालेः रसातलवासः, कुबेरस्य लङ्कानिवासः
२८एषा मया तव नराधिप राक्षसानामुत्पत्तिरद्य कथिता सकला यथावत्।
भूयो निबोध रघुसत्तम रावणस्य जन्मप्रभावमतुलं ससुतस्य सर्वम्॥
२९चिरात्सुमाली व्यचरद्रसातलं स राक्षसो विष्णुभयार्दितस्तदा।
पुत्रैश्च पौत्रैश्च समन्वितो बली ततस्तु लङ्कामवसद्धनेश्वरः॥
‘नराधिप, एषा मया राक्षसानाम् उत्पत्तिः अद्य सकला यथावत् कथिता। रघुसत्तम, भूयः ससुतस्य रावणस्य अतुलं जन्मप्रभावं सर्वं निबोध।’ विष्णुभयार्दितः सः राक्षसः सुमाली चिरात् पुत्रैः पौत्रैः च समन्वितः बली रसातलं व्यचरत्; ततः तु धनेश्वरः लङ्काम् अवसत्। एतौ दीर्घवृत्तौ श्लोकौ उपसंहारस्य सेतुः — पूर्वकथा समाप्ता, रावणस्य कथा आरभ्यते। एवं तृतीयसर्गे कुबेरस्य लङ्कानिवासस्य यः सन्दर्भः आसीत्, सः अत्र पूर्णः भवति — लङ्का शून्या कथम् अभवत् इति स्पष्टम्। उभौ श्लोकौ समीक्षिते न स्तः।
"This, lord of men, is the origin of the rākṣasas, which I have told you today fully and as it happened. Now hear further, best of the Raghus, the whole story of Rāvaṇa's birth and his matchless power, and of his sons." For a long time Sumālī, mighty yet tormented by fear of Viṣṇu, wandered in Rasātala with his sons and grandsons, and meanwhile the lord of wealth lived in Laṅkā. These two closing verses are the bridge: the older story is finished and the story of Rāvaṇa begins. And the mention in the third sarga of Kubera's settling in Laṅkā is now fully explained, for we know how Laṅkā came to be empty.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
संनिवृत्त
८.१
प्रतिनिवृत्तः
- सन्धिः
- सम् + निवृत्त → संनिवृत्त — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + नि + वृत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘संनिवृत्तः’ → ‘संनिवृत्तोऽथ’)
संरक्तनयन
८.२
रक्तनेत्रः
- सन्धिः
- सम् + रक्त → संरक्त — अनुस्वारः
- समासः
- संरक्ते नयने यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘संरक्तनयनः’)
चलन्मौलि
८.२
कम्पमानमुकुटः
- सन्धिः
- चलत् + मौलि → चलन्मौलि — अनुनासिकसन्धिः (त् + म = न्म)
- समासः
- चलन् मौलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘चलन्मौलिः’ → ‘…र्निशाचरः’)
क्षात्रधर्म
८.३
क्षत्रियाणां धर्मम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षात्रः धर्मः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘क्षात्रधर्मम्’)
अयुद्धमनस्
८.३
युद्धात् विरतचित्तान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न युद्धे मनः येषां ते — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘अयुद्धमनसः’ → ‘अयुद्धमनसो’)
पराङ्मुखवध
८.४
पलायमानस्य हननम्
- सन्धिः
- पराक् + मुख → पराङ्मुख — अनुनासिकसन्धिः (क् + म = ङ्म)
- समासः
- पराङ्मुखस्य वधः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पराङ्मुखवधम्’)
युद्धश्रद्धा
८.५
युद्धोत्साहः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘युद्धश्रद्धा + अथवा’ → ‘युद्धश्रद्धाथवा’
- समासः
- युद्धे श्रद्धा — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
देवराजानुज
८.६
इन्द्रस्य अनुजः विष्णुः
- सन्धिः
- राज + अनुज → राजानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- देवराजस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘देवराजानुजः’ → ‘…जो’)
राक्षसोत्सादन
८.७
राक्षसानां विनाशः
- सन्धिः
- राक्षस + उत्सादन → राक्षसोत्सादन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- राक्षसानाम् उत्सादनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राक्षसोत्सादनम्’)
अनुपाल्यते
८.७
परिपाल्यते
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘तत् + एतत् + अनुपाल्यते’ → ‘तदेतदनुपाल्यते’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु + पाल्’ धातोः कर्मणि लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
रसातलगतान्
८.८
पातालं प्राप्तान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘रसातलगतान् + अपि’ → ‘रसातलगतानपि’
- समासः
- रसातलं गताः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
रक्ताम्बुरुहलोचन
८.९
रक्तकमलनेत्रम्
- सन्धिः
- रक्त + अम्बुरुह → रक्ताम्बुरुह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रक्ताम्बुरुहे इव लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रक्ताम्बुरुहलोचनम्’)
घण्टाकृतस्वना
८.१०
घण्टानादयुक्ता (शक्तिः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घण्टाभिः कृतः स्वनः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शतह्रदा
८.१०
विद्युत्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शतं ह्रदाः यस्याः — बहुव्रीहिः (विद्युत्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शक्तिधरप्रिय
८.११
स्कन्दस्य प्रियः (विष्णुः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शक्तिधरस्य प्रियः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शक्तिधरप्रियः’)
अम्बुरुहेक्षण
८.११
कमलनयनः
- सन्धिः
- अम्बुरुह + ईक्षण → अम्बुरुहेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- अम्बुरुहे इव ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अम्बुरुहेक्षणः’)
महोल्केवाञ्जनाचलम्
८.१२
यथा महती उल्का अञ्जनपर्वतं प्रति
- सन्धिः
- महोल्का + इव → महोल्केव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); इव + अञ्जन → इवाञ्जन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अञ्जनः अचलः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- महोल्का — प्रथमा; अञ्जनाचलम् — द्वितीया, एकवचनम्
हारभारावभासित
८.१३
हारसमूहेन शोभिते
- सन्धिः
- भार + अवभासित → भारावभासित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हाराणां भारेण अवभासितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘हारभारावभासिते’)
भिन्नतनुत्राण
८.१४
छिन्नकवचः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भिन्नं तनुत्राणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भिन्नतनुत्राणः’)
कालायस
८.१५
कृष्णलोहमयम्
- सन्धिः
- काल + आयस → कालायस — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कालं च तत् आयसं च — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कालायसम्’)
धनुर्मात्र
८.१६
धनुःपरिमितं दूरम्
- सन्धिः
- धनुस् + मात्र → धनुर्मात्र — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- धनुः एव मात्रा यस्य — बहुव्रीहिः (परिमाणे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘धनुर्मात्रम्’, क्रियाविशेषणम्)
शुष्कपर्णचय
८.१८
शुष्कपत्रसमूहम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शुष्काणां पर्णानां चयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शुष्कपर्णचयम्’)
पक्षवातबलोद्धूत
८.२०
गरुडपक्षवातेन उत्क्षिप्तः
- सन्धिः
- बल + उद्धूत → बलोद्धूत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पक्षवातस्य बलेन उद्धूतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘…बलोद्धूतः’ → ‘…बलोद्धूतो’)
हतप्रवरनायक
८.२१
येषां श्रेष्ठाः सेनापतयः हताः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हताः प्रवराः नायकाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘हतप्रवरनायकाः’)
सहपत्नयः
८.२२
भार्याभिः सहिताः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पत्नीभिः सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
सालकटङ्कट
८.२३
सालकटङ्कटायाः वंशे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — नाम (वंशः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘सालकटङ्कटे’)
अजय्यः
८.२६
जेतुम् अशक्यः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘हि + अजय्यः’ → ‘ह्यजय्यः’ (यण्सन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — नञ् + ‘जि’ धातोः यत्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
शरणागतवत्सल
८.२७
आश्रितेषु स्नेहवान्
- सन्धिः
- शरण + आगत → शरणागत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- शरणागतेषु वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शरणागतवत्सलः’)
विष्णुभयार्दित
८.२९
विष्णुभयपीडितः
- सन्धिः
- भय + अर्दित → भयार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- विष्णोः भयेन अर्दितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विष्णुभयार्दितः’ → ‘…स्तदा’)