॥वाल्मीकिरामायणम् उत्तरकाण्डम् — सर्गः ७

उत्तरकाण्डम् — सप्तमः सर्गः

विष्णुना राक्षससंहारः मालिवधश्च

राक्षसानां शरवृष्टिः, विष्णोः प्रत्याक्रमणं पाञ्चजन्यनादश्च, राक्षसानां वधः पलायनं च, सुमालेः आक्रमणं पराजयश्च, मालिनः युद्धं गरुडाहतिश्च, चक्रेण मालिवधः, राक्षससेनायाः लङ्कां प्रति पलायनम्

राक्षसाः मेघाः पर्वतम् इव नारायणं शस्त्रवृष्ट्या अर्दयन्; शलभाः अग्निम् इव तेषां शराः विष्णोः शरीरं प्राविशन्। ततः विष्णुः शार्ङ्गम् आयम्य वज्रकल्पैः शरैः शतशः सहस्रशः च राक्षसान् चिच्छेद, पाञ्चजन्यं च प्रदध्मौ; तेन नादेन अश्वाः गजाः वीराः च विमदाः अभवन्। शरभेण सिंहाः इव राक्षसाः विष्णुना द्राविताः, बहवः हताः, सैन्यं च लङ्काभिमुखं भग्नम्। सुमाली शरवर्षेण हरिं निवार्य राक्षसान् पुनः उत्साहयामास; किन्तु विष्णुः तस्य सारथेः शिरः चिच्छेद, भ्रान्तैः अश्वैः सः रणात् अपहृतः। ततः माली धनुषा आगत्य स्वशरैः विष्णुं विव्याध; विष्णुः तस्य ध्वजं चापं मुकुटम् अश्वान् च अपातयत्। विरथः माली गदया गरुडं ललाटे अहनत्, गरुडः च वेदनया विष्णुं रणात् पराङ्मुखम् अकरोत्। राक्षसानां सिंहनादं श्रुत्वा विष्णुः तिर्यक् स्थित्वा सुदर्शनचक्रेण मालेः शिरः अपातयत्। देवाः हर्षेण साधुवादं चक्रुः। मालिनं हतं दृष्ट्वा सुमाली माल्यवान् च सबलौ लङ्कां प्रति प्राधावताम्; गरुडः पुनः पक्षवातेन राक्षसान् द्रावयामास, विष्णुः च अवशिष्टान् निशाचरान् शरैः चक्रेण गदया असिना च निजघान।

१राक्षसानां नारायणे शरवृष्टिः

१नारायणगिरिं ते तु गर्जन्तो राक्षसाम्बुदाः।
अर्दयन्तोऽस्त्रवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः॥

२श्यामावदातस्तैर्विष्णुर्नीलैर्नक्तंचरोत्तमैः।
वृतोऽञ्जनगिरीवायं वर्षमाणैः पयोधरैः॥

३शलभा इव केदारं मशका इव पावकम्।
यथामृतघटं दंशा मकरा इव चार्णवम्॥

४तथा रक्षोधनुर्मुक्ता वज्रानिलमनोजवाः।
हरिं विशन्ति स्म शरा लोका इव विपर्यये॥

५स्यन्दनैः स्यन्दनगता गजैश्च गजमूर्धगाः।
अश्वारोहास्तथाश्वैश्च पादाताश्चाम्बरे स्थिताः॥

६राक्षसेन्द्रा गिरिनिभाः शरैः शक्त्यृष्टितोमरैः।
निरुच्छ्वासं हरिं चक्रुः प्राणायामा इव द्विजम्॥

ते गर्जन्तः राक्षसाम्बुदाः वर्षेण अम्बुदाः अद्रिम् इव अस्त्रवर्षेण नारायणगिरिम् अर्दयन्तः आसन्। श्यामावदातः विष्णुः नीलैः तैः नक्तंचरोत्तमैः वृतः वर्षमाणैः पयोधरैः वृतः अञ्जनगिरिः इव अभवत्। शलभाः केदारम् इव, मशकाः पावकम् इव, दंशाः अमृतघटम् इव, मकराः अर्णवम् इव, तथा रक्षोधनुर्मुक्ताः वज्रानिलमनोजवाः शराः हरिं विशन्ति स्म — विपर्यये लोकाः इव। स्यन्दनगताः स्यन्दनैः, गजमूर्धगाः गजैः, अश्वारोहाः अश्वैः सह, पादाताः च अम्बरे स्थिताः आसन्। गिरिनिभाः राक्षसेन्द्राः शरैः शक्त्यृष्टितोमरैः च हरिं निरुच्छ्वासं चक्रुः — प्राणायामाः द्विजम् इव। अस्मिन् सर्गे उपमानां धारा विशेषा। प्रथमे श्लोके विष्णुः पर्वतः, राक्षसाः मेघाः, शस्त्राणि वृष्टिः — पर्वतः वृष्ट्या न चलति, केवलं सिच्यते; एवं विष्णोः अचलत्वं पूर्वम् एव सूचितम्। द्वितीये वर्णयोः विरोधः — विष्णुः श्यामः उज्ज्वलः च, राक्षसाः नीलाः; अतः अञ्जनपर्वतः मेघैः आवृतः इव। तृतीये चतुर्थे च चतस्रः उपमाः — शलभाः अग्नौ नश्यन्ति, मशकाः अग्नौ, दंशाः मधुघटे, मकराः समुद्रे लीयन्ते; तथा राक्षसानां शराः विष्णोः शरीरे विलीयन्ते, तं न पीडयन्ति। ‘लोका इव विपर्यये’ इति — प्रलयकाले यथा सर्वे लोकाः विष्णौ प्रविशन्ति, तथा शराः; हिन्दीभाष्यम् ‘प्रलयकालमें समस्त लोक उन्हींमें प्रवेश कर जाते हैं’ इति स्पष्टयति। पञ्चमे सेनायाः चतुरङ्गत्वं — रथाः, गजाः, अश्वाः, पदातयः — सर्वे आकाशे स्थिताः, यतः युद्धं आकाशे भवति। षष्ठे ‘प्राणायामा इव द्विजम्’ इति उपमा विचित्रा — यथा प्राणायामः द्विजस्य श्वासं निरुणद्धि, तथा राक्षसाः विष्णोः। पञ्चमे ‘अम्बरे स्थिताः’ इति सर्वे आकाशे युध्यन्ते।

Roaring like clouds, the rākṣasas pelted the mountain that was Nārāyaṇa with a rain of weapons, as clouds pelt a mountain with rain. Surrounded by those dark night-rangers, Viṣṇu, himself dark and radiant, looked like Mount Añjana ringed by raining clouds. As locusts fly into a field, as gnats into a fire, as stinging flies into a jar of nectar and as crocodiles into the ocean, so the arrows loosed from the rākṣasas' bows, swift as the thunderbolt, the wind and thought, entered Hari, as all the worlds enter him at the dissolution of the universe. Chariot-fighters with their chariots, elephant-riders with their elephants, horsemen with their horses, and foot-soldiers too, all stood in the sky, for the battle was fought in the air. The rākṣasa lords, huge as mountains, pressed Hari with arrows, spears, swords and lances until he had no room to breathe, as breath-control stops the breath of a brahmin. This sarga is a stream of similes. In the first, Viṣṇu is the mountain, the rākṣasas the clouds and their weapons the rain; a mountain is not moved by rain, only drenched, and so Viṣṇu's steadiness is hinted at from the start. In the second the colours are set against each other: Viṣṇu dark and shining, the rākṣasas dark, like the black mountain wrapped in cloud. Then come four images: locusts perish in fire, gnats in flame, flies in a honey-jar, and crocodiles disappear into the sea; so the rākṣasas' arrows vanished into Viṣṇu's body and could not hurt him. And as at the end of an age all the worlds pass into Viṣṇu, so did the arrows. The army is the fourfold army of chariots, elephants, horses and foot, all of it in the sky. The last image is a strange one: as a brahmin holding his breath in meditation stops its flow, so the rākṣasas smothered Viṣṇu's breath.

२विष्णोः प्रत्याक्रमणं, पाञ्चजन्यनादश्च

७निशाचरैस्ताड्यमानो मीनैरिव महोदधिः।
शार्ङ्गमायम्य दुर्धर्षो राक्षसेभ्योऽसृजच्छरान्॥

८शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर्वज्रकल्पैर्मनोजवैः।
चिच्छेद विष्णुर्निशितैः शतशोऽथ सहस्रशः॥

९विद्राव्य शरवर्षेण वर्षं वायुरिवोत्थितम्।
पाञ्चजन्यं महाशङ्खं प्रदध्मौ पुरुषोत्तमः॥

१०सोऽम्बुजो हरिणा ध्मातः सर्वप्राणेन शङ्खराट्।
ररास भीमनिर्ह्रादस्त्रैलोक्यं व्यथयन्निव॥

११शङ्खराजरवः सोऽथ त्रासयामास राक्षसान्।
मृगराज इवारण्ये समदानिव कुञ्जरान्॥

१२न शेकुरश्वाः संस्थातुं विमदाः कुञ्जराऽभवन्।
स्यन्दनेभ्यश्च्युता वीराः शङ्खरावितदुर्बलाः॥

१३शार्ङ्गचापविनिर्मुक्ता वज्रतुल्याननाः शराः।
विदार्य तानि रक्षांसि सुपुङ्खा विविशुः क्षितिम्॥

निशाचरैः ताड्यमानः मीनैः महोदधिः इव दुर्धर्षः सः शार्ङ्गम् आयम्य राक्षसेभ्यः शरान् असृजत्। पूर्णायतोत्सृष्टैः वज्रकल्पैः मनोजवैः निशितैः शरैः विष्णुः शतशः सहस्रशः च चिच्छेद। उत्थितं वर्षं वायुः इव शरवर्षेण विद्राव्य पुरुषोत्तमः पाञ्चजन्यं महाशङ्खं प्रदध्मौ। हरिणा सर्वप्राणेन ध्मातः सः अम्बुजः शङ्खराट् भीमनिर्ह्रादः त्रैलोक्यं व्यथयन् इव ररास। सः शङ्खराजरवः अरण्ये मृगराजः समदान् कुञ्जरान् इव राक्षसान् त्रासयामास। अश्वाः संस्थातुं न शेकुः, कुञ्जराः विमदाः अभवन्, शङ्खरावितदुर्बलाः वीराः स्यन्दनेभ्यः च्युताः। शार्ङ्गचापविनिर्मुक्ताः वज्रतुल्याननाः सुपुङ्खाः शराः तानि रक्षांसि विदार्य क्षितिं विविशुः। ‘मीनैरिव महोदधिः’ इति उपमा पूर्वसर्गस्य भावं पूरयति — मत्स्याः समुद्रं प्रहरन्ति, किन्तु समुद्रः अविचलः। ‘पूर्णायतोत्सृष्टैः’ इति — धनुः पूर्णम् आकृष्य मुक्ताः शराः, अतः अधिकवेगाः; हिन्दीभाष्यम् ‘धनुषको पूर्णरूपसे खींचकर छोड़े गये थे’। शङ्खस्य वर्णनं त्रिधा — ‘अम्बुजः’ जलजः, ‘शङ्खराट्’ शङ्खानां राजा, ‘भीमनिर्ह्रादः’ भयङ्करध्वनिः। ‘सर्वप्राणेन’ इति — विष्णुः सर्वेण बलेन तं ध्माति, अतः तस्य नादः त्रिलोकीं व्याप्नोति। शङ्खनादस्य फलं त्रिविधम् — अश्वाः स्थातुं न शक्नुवन्ति, गजानां मदः नश्यति, वीराः रथात् पतन्ति; एवं युद्धात् पूर्वम् एव सेना भग्ना। ‘कुञ्जराऽभवन्’ इति मुद्रणे अवग्रहेण सह संहिता। ‘सुपुङ्खाः’ इति शराणां पुङ्खाः सुन्दराः। नवमे ‘वर्षं वायुरिवोत्थितम्’ इति — यथा वायुः उद्यन्तीं वृष्टिं विक्षिपति, तथा विष्णुः शरवर्षेण राक्षसानां शस्त्रवृष्टिं विद्रावयति; पूर्वश्लोकानां मेघोपमायाः अनुवृत्तिः। एकादशे ‘मृगराज इवारण्ये’ इति उपमा — सिंहस्य गर्जनं श्रुत्वा मत्ताः गजाः अपि भीताः। त्रयोदशे शराः राक्षसान् विदार्य भूमिं प्रविशन्ति — तेषां वेगः एतावान्।

Struck by the night-rangers as the great ocean is struck by fish, the invincible one drew his bow Śārṅga and loosed arrows at the rākṣasas. With sharp arrows drawn to the full, like thunderbolts and swift as thought, Viṣṇu cut them to pieces in hundreds and thousands. Scattering their weapons with his rain of arrows as the wind scatters a rising shower, the Supreme Person blew his great conch Pāñcajanya. Blown by Hari with all his breath, the water-born king of conches roared with a terrible sound, as though shaking the three worlds. The blast of that king of conches terrified the rākṣasas as the king of beasts terrifies elephants in rut in the forest. The horses could not stand their ground, the elephants lost their frenzy, and the warriors, unnerved by the blast, fell from their chariots. And arrows loosed from Śārṅga, with heads like thunderbolts and fine feathers, tore through the rākṣasas and plunged into the earth. The simile of the fish completes the thought of the previous verses: fish may strike the ocean, but the ocean does not stir. Because the bow was drawn to the full, the arrows flew with greater force, and the wind scattering the rain continues the earlier image of the rākṣasas as clouds. The conch is described three ways, as born of the waters, as king of conches, and as terrible in sound, and because Viṣṇu blew it with all his strength its roar filled the three worlds. The blast did three things: the horses could not stand, the elephants lost their frenzy and the warriors fell from their chariots, so that the army was broken before the fighting was well begun. Even rutting elephants tremble at a lion's roar. And the arrows passed right through the rākṣasas into the ground, such was their force.

३राक्षसानां वधः, पलायनं च

१४भिद्यमानाः शरैः संख्ये नारायणकरच्युतैः।
निपेतू राक्षसा भूमौ शैला वज्रहता इव॥

१५व्रणानि परगात्रेभ्यो विष्णुचक्रकृतानि हि।
असृक्क्षरन्ति धाराभिः स्वर्णधारा इवाचलाः॥

१६शङ्खराजरवश्चापि शार्ङ्गचापरवस्तथा।
राक्षसानां रवांश्चापि ग्रसते वैष्णवो रवः॥

१७तेषां शिरोधरान्धूताञ्छरध्वजधनूंषि च।
रथान्पताकास्तूणीरांश्चिच्छेद स हरिः शरैः॥

१८सूर्यादिव करा घोरा वार्योघा इव सागरात्।
पर्वतादिव नागेन्द्रा धारौघा इव चाम्बुदात्॥

१९तथा शार्ङ्गविनिर्मुक्ताः शरा नारायणेरिताः।
निर्धावन्तीषवस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः॥

२०शरभेण यथा सिंहाः सिंहेन द्विरदा यथा।
द्विरदेन यथा व्याघ्रा व्याघ्रेण द्वीपिनो यथा॥

२१द्वीपिनेव यथा श्वानः शुना मार्जारको यथा।
मार्जारेण यथा सर्पाः सर्पेण च यथाखवः॥

२२तथा ते राक्षसाः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना।
द्रवन्ति द्राविताश्चान्ये शायिताश्च महीतले॥

२३राक्षसानां सहस्राणि निहत्य मधुसूदनः।
वारिजं पूरयामास तोयदं सुरराडिव॥

२४नारायणशरत्रस्तं शङ्खनादसुविह्वलम्।
ययौ लङ्कामभिमुखं प्रभग्नं राक्षसं बलम्॥

नारायणकरच्युतैः शरैः संख्ये भिद्यमानाः राक्षसाः वज्रहताः शैलाः इव भूमौ निपेतुः। विष्णुचक्रकृतानि परगात्रेभ्यः व्रणानि धाराभिः असृक् क्षरन्ति स्म — स्वर्णधाराः अचलाः इव। शङ्खराजरवः, शार्ङ्गचापरवः, वैष्णवः रवः च राक्षसानां रवान् ग्रसते। हरिः शरैः तेषां धूतान् शिरोधरान्, शरान्, ध्वजान्, धनूंषि, रथान्, पताकाः, तूणीरान् च चिच्छेद। सूर्यात् कराः इव, सागरात् वार्योघाः इव, पर्वतात् नागेन्द्राः इव, अम्बुदात् धारौघाः इव, शार्ङ्गविनिर्मुक्ताः नारायणेरिताः इषवः शतशः सहस्रशः च तूर्णं निर्धावन्ति। शरभेण सिंहाः यथा, सिंहेन द्विरदाः यथा, द्विरदेन व्याघ्राः यथा, व्याघ्रेण द्वीपिनः यथा, द्वीपिना श्वानः यथा, शुना मार्जारकः यथा, मार्जारेण सर्पाः यथा, सर्पेण आखवः यथा, तथा प्रभविष्णुना विष्णुना द्राविताः ते सर्वे राक्षसाः द्रवन्ति, अन्ये च महीतले शायिताः। मधुसूदनः राक्षसानां सहस्राणि निहत्य सुरराट् तोयदम् इव वारिजं पूरयामास। नारायणशरत्रस्तं शङ्खनादसुविह्वलं प्रभग्नं राक्षसं बलं लङ्काम् अभिमुखं ययौ। ‘स्वर्णधारा इवाचलाः’ इति — रक्तधाराः पर्वतात् गैरिकमिश्रितजलधाराः इव; हिन्दीभाष्यम् ‘गेरुमिश्रित जलका झरना’। विंशे एकविंशे च उपमानां शृङ्खला विशिष्टा — शरभः सिंहात् बलवान्, सिंहः गजात्, गजः व्याघ्रात् इत्यादि; प्रत्येकः बलवान् दुर्बलं द्रावयति, अन्ते सर्पः मूषकम्। अस्याः शृङ्खलायाः आशयः — विष्णुः सर्वेभ्यः बलवत्तरः, राक्षसाः तु तस्य पुरतः दुर्बलतमाः। ‘वारिजं पूरयामास’ इति — विष्णुः पुनः शङ्खं ध्मातवान्, यथा इन्द्रः मेघं जलेन पूरयति; समीक्षिते ‘nādayām āsa’ इति पाठः। मुद्रणे चतुर्दशे ‘निपेतू’ इति दीर्घः ऊकारः, रेफस्य पूर्वं विसर्गलोपात्। षोडशे त्रयाणां रवाणां — शङ्खस्य, धनुषः, विष्णोः स्वस्य च — संयुक्तः नादः राक्षसानां कोलाहलं ग्रसते; हिन्दीभाष्यम् ‘दबा दिया’ इति। सप्तदशे छेद्यानां वस्तूनां सूची — शिरांसि, शराः, ध्वजाः, धनूंषि, रथाः, पताकाः, तूणीराः — युद्धस्य सर्वसामग्रीनाशं दर्शयति; अयं श्लोकः समीक्षिते नास्ति। अष्टादशे चतस्रः उपमाः — सूर्यात् किरणाः, सागरात् तरङ्गाः, पर्वतात् सर्पाः, मेघात् धाराः — बाणानाम् अविरलं प्रवाहं दर्शयन्ति; सर्वत्र एकस्मात् स्रोतसः अनन्तः प्रवाहः। द्वाविंशे ‘द्रवन्ति द्राविताश्चान्ये शायिताश्च महीतले’ इति — केचित् पलायन्ते, केचित् भूमौ शेरते; हिन्दीभाष्यम् ‘बहुत-से राक्षस धराशायी हो गये’। चतुर्विंशे ‘प्रभग्नं राक्षसं बलम्’ लङ्कां प्रति गच्छति — पराजयस्य प्रथमा अवस्था।

Pierced in battle by the arrows loosed from Nārāyaṇa's hand, the rākṣasas fell to the ground like mountains struck by the thunderbolt. The wounds that Viṣṇu's discus dealt to enemy bodies poured blood in streams, like mountains pouring streams of gold, as a mountain spring runs red with ochre. The blast of the king of conches, the twang of the bow Śārṅga and Viṣṇu's own roar swallowed up the cries of the rākṣasas. With his arrows Hari cut off their trembling heads, their arrows, banners and bows, their chariots, pennants and quivers, all the gear of war. As rays pour from the sun, floods of water from the ocean, great serpents from a mountain and torrents from a cloud, so the arrows loosed from Śārṅga and sped by Nārāyaṇa flew out swiftly in hundreds and thousands, an endless stream from a single source. As lions flee before the śarabha, elephants before the lion, tigers before the elephant, leopards before the tiger, dogs before the leopard, cats before the dog, snakes before the cat and rats before the snake, so all the rākṣasas fled, routed by mighty Viṣṇu, and others lay stretched upon the ground. Having slain thousands of rākṣasas, the slayer of Madhu filled his conch with sound again, as the king of the gods fills a cloud with water. Terrified by Nārāyaṇa's arrows and bewildered by the blast of the conch, the shattered rākṣasa army fled towards Laṅkā. The chain of animals is the heart of this passage: each creature puts to flight the one weaker than itself, from the śarabha down to the snake and the rat. Its point is that Viṣṇu is stronger than all, while before him the rākṣasas are the weakest of the weak. Some fled and some lay on the ground, and the broken army's turning towards Laṅkā was the first stage of its defeat.

४सुमालेः आक्रमणं, तस्य सारथिवधश्च

२५प्रभग्ने राक्षसबले नारायणशराहते।
सुमाली शरवर्षेण निववार रणे हरिम्॥

२६स तु तं छादयामास नीहार इव भास्करम्।
राक्षसाः सत्त्वसम्पन्नाः पुनर्धैर्यं समादधुः॥

२७अथ सोऽभ्यपतद्रोषाद्राक्षसो बलदर्पितः।
महानादं प्रकुर्वाणो राक्षसाञ्जीवयन्निव॥

२८उत्क्षिप्य लम्बाभरणं धुन्वन्करमिव द्विपः।
ररास राक्षसो हर्षात्सतडित्तोयदो यथा॥

२९सुमालेर्नर्दतस्तस्य शिरो ज्वलितकुण्डलम्।
चिच्छेद यन्तुरश्वाश्च भ्रान्तास्तस्य तु रक्षसः॥

३०तैरश्वैर्भ्राम्यते भ्रान्तैः सुमाली राक्षसेश्वरः।
इन्द्रियाश्वैः परिभ्रान्तैर्धृतिहीनो यथा नरः॥

नारायणशराहते राक्षसबले प्रभग्ने सुमाली रणे शरवर्षेण हरिं निववार। सः नीहारः भास्करम् इव तं छादयामास; सत्त्वसम्पन्नाः राक्षसाः पुनः धैर्यं समादधुः। अथ बलदर्पितः सः राक्षसः रोषात् अभ्यपतत्, महानादं प्रकुर्वाणः राक्षसान् जीवयन् इव। लम्बाभरणं करं द्विपः करम् इव उत्क्षिप्य धुन्वन् सः राक्षसः हर्षात् सतडित् तोयदः इव ररास। नर्दतः तस्य सुमालेः यन्तुः ज्वलितकुण्डलं शिरः विष्णुः चिच्छेद; तस्य रक्षसः अश्वाः भ्रान्ताः। तैः भ्रान्तैः अश्वैः राक्षसेश्वरः सुमाली भ्राम्यते — परिभ्रान्तैः इन्द्रियाश्वैः धृतिहीनः नरः इव। सुमालेः आक्रमणं क्षणिकं — सः राक्षसानां धैर्यं पुनः उत्थापयति, किन्तु विष्णुः तं साक्षात् न हत्वा तस्य सारथिं हन्ति, येन सः स्वयम् एव रणात् अपसार्यते। ‘नीहार इव भास्करम्’ इति उपमा प्रसिद्धा — कुहरः सूर्यं क्षणं छादयति, न तु नाशयति। ‘राक्षसाञ्जीवयन्निव’ इति — तस्य गर्जनम् एव भग्नानां राक्षसानां नवं जीवनम्; हिन्दीभाष्यम् ‘नूतन जीवनका संचार करते हुए-से’। ‘उत्क्षिप्य लम्बाभरणं धुन्वन्करमिव द्विपः’ — भूषणयुक्तं हस्तं गजः शुण्डाम् इव उत्क्षिपति; चित्रं सजीवम्। त्रिंशे उपमा दार्शनिकी — इन्द्रियाणि अश्वाः, मनुष्यः रथी; धृतिहीनः इन्द्रियैः यथा नीयते, तथा सुमाली अश्वैः। एषा उपमा कठोपनिषदः रथरूपकं स्मारयति। सारथेः वधः युद्धे निपुणतायाः लक्षणम्। षड्विंशे ‘सत्त्वसम्पन्नाः’ इति राक्षसानाम् अपि धैर्यं कविः न निन्दति।

When the rākṣasa army had been routed by Nārāyaṇa's arrows, Sumālī checked Hari in battle with a rain of arrows. He covered him as mist covers the sun, and the rākṣasas, men of mettle, took heart again. Then, proud of his strength, the rākṣasa rushed forward in fury with a great roar, as though bringing the rākṣasas back to life. Raising his hand, hung with ornaments, and shaking it as an elephant shakes its trunk, he roared with joy like a cloud flashing with lightning. As Sumālī roared, Viṣṇu cut off his charioteer's head with its blazing earrings, and the rākṣasa's horses bolted. Sumālī, lord of the rākṣasas, was carried round and round by the runaway horses, as a man without self-command is carried by the horses of his senses. Sumālī's attack was only a moment's respite. Mist may hide the sun for a while, but it cannot destroy it. His roar alone put new life into the broken rākṣasas, and the poet does not deny that the rākṣasas too had courage. But Viṣṇu did not strike Sumālī himself; he killed his charioteer, a mark of skill in war, so that Sumālī was carried off the field by his own horses. The picture of the ornamented arm raised like an elephant's trunk is vivid. The last simile is a philosophical one: the senses are the horses and the man the rider, and a man without self-command is dragged wherever his senses go, just as Sumālī was by his horses. It recalls the image of the chariot in the Kaṭha Upaniṣad.

५मालिनः युद्धं, गरुडस्य आहतिः च

३१ततो विष्णुं महाबाहुं प्रपतन्तं रणाजिरे।
हृते सुमालेरश्वैश्च रथे विष्णुरथं प्रति॥

३२माली चाभ्यद्रवद्युक्तः प्रगृह्य सशरं धनुः।
मालेर्धनुश्च्युता बाणाः कार्तस्वरविभूषिताः॥

३३विविशुर्हरिमासाद्य क्रौञ्चं पत्ररथा इव।
अर्द्यमानः शरैः सोऽथ मालिमुक्तैः सहस्रशः॥

३४चुक्षुभे न रणे विष्णुर्जितेन्द्रिय इवाधिभिः।
अथ मौर्वीस्वनं कृत्वा भगवान्भूतभावनः॥

३५मालिनं प्रति बाणौघान्ससर्जासिगदाधरः।
ते मालिदेहमासाद्य वज्रविद्युत्प्रभाः शराः॥

३६पिबन्ति रुधिरं तस्य नागा इव सुधारसम्।
मालिनं विमुखं कृत्वा शङ्खचक्रगदाधरः॥

३७मालिमौलिं ध्वजं चापं वाजिनश्चाप्यपातयत्।
विरथस्तु गदां गृह्य माली नक्तंचरोत्तमः॥

३८आपुप्लुवे गदापाणिर्गिर्यग्रादिव केसरी।
गदया गरुडेशानमीशानमिव चान्तकः॥

३९ललाटदेशेऽभ्यहनद्वज्रेणेन्द्रो यथाचलम्।
गदयाभिहतस्तेन मालिना गरुडो भृशम्॥

४०रणात्पराङ्मुखं देवं कृतवान्वेदनातुरः।
पराङ्मुखो कृते देवे मालिना गरुडेन वै॥

सुमालेः अश्वैः हृते रथे विष्णुः महाबाहुः रणाजिरे प्रपतन् आसीत्; तदा माली युक्तः सशरं धनुः प्रगृह्य विष्णुरथं प्रति अभ्यद्रवत्। मालेः धनुश्च्युताः कार्तस्वरविभूषिताः बाणाः हरिम् आसाद्य पत्ररथाः क्रौञ्चम् इव विविशुः। मालिमुक्तैः सहस्रशः शरैः अर्द्यमानः विष्णुः रणे न चुक्षुभे — जितेन्द्रियः आधिभिः इव। अथ भूतभावनः भगवान् असिगदाधरः मौर्वीस्वनं कृत्वा मालिनं प्रति बाणौघान् ससर्ज। ते वज्रविद्युत्प्रभाः शराः मालिदेहम् आसाद्य नागाः सुधारसम् इव तस्य रुधिरं पिबन्ति। शङ्खचक्रगदाधरः मालिनं विमुखं कृत्वा मालिमौलिं ध्वजं चापं वाजिनः च अपातयत्। विरथः नक्तंचरोत्तमः माली गदां गृह्य गदापाणिः गिर्यग्रात् केसरी इव आपुप्लुवे। सः गदया गरुडेशानं — अन्तकः ईशानम् इव, इन्द्रः वज्रेण अचलम् इव — ललाटदेशे अभ्यहनत्। तेन मालिना गदया भृशम् अभिहतः गरुडः वेदनातुरः देवं रणात् पराङ्मुखं कृतवान्। मालिना गरुडेन च देवे पराङ्मुखे कृते — इति वाक्यम् अग्रिमे श्लोके पूर्यते। ‘पत्ररथा इव क्रौञ्चम्’ इति — पक्षिणः क्रौञ्चपर्वतस्य छिद्रम् इव बाणाः विष्णोः शरीरे प्रविशन्ति; क्रौञ्चः स्कन्देन भिन्नः पर्वतः। ‘जितेन्द्रिय इवाधिभिः’ इति पुनः दार्शनिकी उपमा — जितेन्द्रियः मनोव्यथाभिः न क्षुभ्यति। ‘नागा इव सुधारसम्’ इति — सर्पाः अमृतं यथा पिबन्ति, तथा शराः रुधिरम्। मालिनः गदाप्रहारः गरुडस्य ललाटे — ‘अन्तक ईशानमिव’ इति उपमा विचित्रा, यमः शिवं प्रति प्रहरन्निव; हिन्दीभाष्यम् ‘जैसे यमराजने भगवान् शिवपर गदाका प्रहार किया हो’। गरुडः वेदनया परावर्तते, अतः विष्णुः अपि क्षणं पराङ्मुखः — एषा युद्धस्य नाटकीया विपत्तिः। मुद्रणे चत्वारिंशे ‘पराङ्मुखो कृते देवे’ इति ओकारः स्पष्टः; व्याकरणेन सप्तमी ‘पराङ्मुखे’ अपेक्ष्यते, समीक्षिते अपि ‘parāṅmukhe’; दृश्यमानं चिह्नं रक्षितम्, अर्थः सप्तम्या गृहीतः। द्वात्रिंशे ‘कार्तस्वरविभूषिताः’ इति मालिनः बाणाः सुवर्णभूषिताः — राक्षसानाम् ऐश्वर्यं युद्धे अपि दृश्यते। चतुस्त्रिंशे ‘भूतभावनः’ इति विष्णोः विशेषणं — सः भूतानां पालकः, अतः भूतपीडकानां नाशकः। सप्तत्रिंशे मालिनः मुकुटस्य पातनं तस्य राजत्वस्य अपमानम् इव। षट्त्रिंशे ‘विमुखं कृत्वा’ इति — विष्णुः प्रथमं मालिनं युद्धात् विमुखं करोति, ततः तस्य चिह्नानि पातयति; क्रमिकः पराभवः। अष्टात्रिंशे ‘गिर्यग्रादिव केसरी’ इति मालिनः उत्प्लवनं सिंहस्य आक्रमणम् इव; सः अपि वीरः इति कविः स्वीकरोति। नवत्रिंशे ‘वज्रेणेन्द्रो यथाचलम्’ इति द्वितीया उपमा प्रहारस्य गुरुत्वं दर्शयति।

As the mighty-armed Viṣṇu pressed on over the battlefield and Sumālī's chariot was carried away by its horses, Mālī rushed forward armed, seizing his bow and arrow. The gold-adorned arrows from Mālī's bow, a sign of the rākṣasas' splendour even in battle, reached Hari and entered him as birds enter the cleft of the Krauñca mountain, the mountain pierced by Skanda. Though struck by thousands of Mālī's arrows, Viṣṇu was not shaken in battle, as one who has mastered his senses is not shaken by cares. Then the blessed lord, sustainer of beings, bearing sword and mace, twanged his bowstring and loosed floods of arrows at Mālī. Bright as thunderbolt and lightning, the arrows struck Mālī's body and drank his blood as serpents drink nectar. First the bearer of conch, discus and mace drove Mālī back, then struck down his crown, his banner and bow, and his horses too, defeating him step by step; the fall of his crown was like an insult to his kingship. Robbed of his chariot, Mālī, best of night-rangers, seized his mace and leapt down, mace in hand, like a lion from a mountain top, for he too was a hero. With his mace he struck Garuḍa, lord of birds, on the forehead, as though Death were striking Śiva, or as Indra strikes a mountain with the thunderbolt. Struck hard by Mālī's mace and tormented by pain, Garuḍa turned the god away from the battle. The comparison with one who has mastered his senses again carries a lesson: such a person is not disturbed by troubles of the mind. And because Viṣṇu protects all beings, he destroys those who torment them. Garuḍa turning back in pain, and with him Viṣṇu for a moment, is the dramatic reversal of the battle.

६सुदर्शनचक्रेण मालिवधः, देवानां हर्षश्च

४१उदतिष्ठन्महान्शब्दो रक्षसामभिनर्दताम्।
रक्षसां रुवतां रावं श्रुत्वा हरिहयानुजः॥

४२तिर्यगास्थाय संक्रुद्धः पक्षीशे भगवान्हरिः।
पराङ्मुखोऽप्युत्ससर्ज मालेश्चक्रं जिघांसया॥

४३तत्सूर्यमण्डलाभासं स्वभासा भासयन्नभः।
कालचक्रनिभं चक्रं मालेः शीर्षमपातयत्॥

४४तच्छिरो राक्षसेन्द्रस्य चक्रोत्कृत्तं विभीषणम्।
पपात रुधिरोद्गारि पुरा राहुशिरो यथा॥

४५ततः सुरैः सम्प्रहृष्टैः सर्वप्राणसमीरितः।
सिंहनादरवो मुक्तः साधु देवेतिवादिभिः॥

अभिनर्दतां रक्षसां महान् शब्दः उदतिष्ठत्। रुवतां रक्षसां तं रावं श्रुत्वा हरिहयानुजः संक्रुद्धः भगवान् हरिः पक्षीशे तिर्यक् आस्थाय पराङ्मुखः अपि मालेः जिघांसया चक्रम् उत्ससर्ज। सूर्यमण्डलाभासं कालचक्रनिभं तत् चक्रं स्वभासा नभः भासयत् मालेः शीर्षम् अपातयत्। चक्रोत्कृत्तं राक्षसेन्द्रस्य विभीषणं तत् शिरः रुधिरोद्गारि पुरा राहुशिरः इव पपात। ततः सम्प्रहृष्टैः सुरैः सर्वप्राणसमीरितः ‘साधु देव’ इति वादिभिः सिंहनादरवः मुक्तः। ‘हरिहयानुजः’ इति विष्णोः नाम — इन्द्रस्य (हरिहयस्य) अनुजः, उपेन्द्रः वामनावतारः; हिन्दीभाष्यम् ‘इन्द्रके छोटे भाई भगवान् विष्णु’। ‘तिर्यगास्थाय’ इति — गरुडे पराङ्मुखे अपि विष्णुः तिर्यक् परिवृत्य चक्रं मुञ्चति; हिन्दीभाष्यम् ‘पीछेकी ओर मुड़कर’। एवं विष्णोः कौशलं — विपत्तौ अपि सः लक्ष्यं न त्यजति। ‘पुरा राहुशिरो यथा’ इति उपमा समुद्रमन्थनकथां स्मारयति, यत्र विष्णुः चक्रेण राहोः शिरः चिच्छेद; अतः उपमा न केवलं रूपस्य, अपितु कर्तुः अपि समानताम् दर्शयति। ‘विभीषणम्’ इति अत्र विशेषणम् — भयङ्करम्, न तु रावणभ्रातुः नाम। ‘साधु देवेति’ इति देवानां जयघोषः; ‘सर्वप्राणसमीरितः’ इति — सर्वेण बलेन उच्चैः कृतः। त्रिचत्वारिंशे ‘स्वभासा भासयन्नभः’ इति चक्रस्य तेजः आकाशं प्रकाशयति, सूर्यमण्डलम् इव।

When the god had been turned away by Mālī and Garuḍa, a great roar rose from the shouting rākṣasas. Hearing their clamour, the blessed Hari, Indra's younger brother, was enraged. Though he was turned away, he twisted sideways on the lord of birds and hurled his discus, eager to slay Mālī. Bright as the orb of the sun and like the wheel of Time, lighting up the sky with its radiance, the discus struck off Mālī's head. Cut off by the discus, the dreadful head of the rākṣasa lord fell spouting blood, as Rāhu's head fell long ago. Then the gods, overjoyed, raised a lion-roar with all their breath, crying, "Well done, lord!" Viṣṇu is called Indra's younger brother because in his dwarf incarnation he was born as Upendra, younger brother of Indra. Even with Garuḍa turned away from the fight, he turned in his seat and loosed the discus; such was his skill, for even in a reverse he did not lose his mark. The comparison with Rāhu recalls the churning of the ocean, when Viṣṇu cut off Rāhu's head with this same discus, so the likeness lies not only in the falling head but in the one who struck it. The word used for the head here means "dreadful"; it is not the name of Rāvaṇa's brother Vibhīṣaṇa. The gods shouted their cry of victory with all their strength.

७सुमालिमाल्यवतोः पलायनं, राक्षससेनायाः संहारः च

४६मालिनं निहतं दृष्ट्वा सुमाली माल्यवानपि।
सबलौ शोकसंतप्तौ लङ्कामेव प्रधावितौ॥

४७गरुडस्तु समाश्वस्तः संनिवृत्य यथा पुरा।
राक्षसान्द्रावयामास पक्षवातेन कोपितः॥

४८चक्रकृत्तास्यकमला गदासंचूर्णितोरसः।
लाङ्गलग्लपितग्रीवा मुसलैर्भिन्नमस्तकाः॥

४९केचिच्चैवासिना छिन्नास्तथान्ये शरताडिताः।
निपेतुरम्बरात्तूर्णं राक्षसाः सागराम्भसि॥

५०नारायणोऽपीषुवराशनीभिर्विदारयामास धनुर्विमुक्तैः।
नक्तंचरान्धूतविमुक्तकेशान्यथाशनीभिः सतडिन्महाभ्रः॥

५१भिन्नातपत्रं पतमानशस्त्रं शरैरपध्वस्तविनीतवेषम्।
विनिःसृतान्त्रं भयलोलनेत्रं बलं तदुन्मत्ततरं बभूव॥

५२सिंहार्दितानामिव कुञ्जराणां निशाचराणां सह कुञ्जराणाम्।
रवाश्च वेगाश्च समं बभूवुः पुराणसिंहेन विमर्दितानाम्॥

५३ते वार्यमाणा हरिबाणजालैः स्वबाणजालानि समुत्सृजन्तः।
धावन्ति नक्तंचरकालमेघा वायुप्रणुन्ना इव कालमेघाः॥

५४चक्रप्रहारैर्विनिकृत्तशीर्षाः संचूर्णिताङ्गाश्च गदाप्रहारैः।
असिप्रहारैर्द्विविधाविभिन्नाः पतन्ति शैला इव राक्षसेन्द्राः॥

५५विलम्बमानैर्मणिहारकुण्डलैर्निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः।
निपात्यमानैर्ददृशे निरन्तरं निपात्यमानैरिव नीलपर्वतैः॥

मालिनं निहतं दृष्ट्वा सुमाली माल्यवान् अपि शोकसंतप्तौ सबलौ लङ्काम् एव प्रधावितौ। समाश्वस्तः गरुडः यथापुरं संनिवृत्य कोपितः पक्षवातेन राक्षसान् द्रावयामास। केचित् चक्रकृत्तास्यकमलाः, गदासंचूर्णितोरसः, लाङ्गलग्लपितग्रीवाः, मुसलैः भिन्नमस्तकाः, केचित् असिना छिन्नाः, अन्ये शरताडिताः राक्षसाः अम्बरात् सागराम्भसि तूर्णं निपेतुः। नारायणः अपि इषुवराशनीभिः धनुर्विमुक्तैः धूतविमुक्तकेशान् नक्तंचरान् विदारयामास — अशनीभिः सतडित् महाभ्रः इव। भिन्नातपत्रं, पतमानशस्त्रं, शरैः अपध्वस्तविनीतवेषं, विनिःसृतान्त्रं, भयलोलनेत्रं तत् बलम् उन्मत्ततरं बभूव। सिंहार्दितानां कुञ्जराणाम् इव पुराणसिंहेन विमर्दितानां निशाचराणां कुञ्जराणां च रवाः वेगाः च समं बभूवुः। हरिबाणजालैः वार्यमाणाः स्वबाणजालानि समुत्सृजन्तः नक्तंचरकालमेघाः वायुप्रणुन्नाः कालमेघाः इव धावन्ति। चक्रप्रहारैः विनिकृत्तशीर्षाः, गदाप्रहारैः संचूर्णिताङ्गाः, असिप्रहारैः द्विविधा विभिन्नाः राक्षसेन्द्राः शैलाः इव पतन्ति। विलम्बमानैः मणिहारकुण्डलैः नीलबलाहकोपमैः निपात्यमानैः निशाचरैः सा भूमिः निपात्यमानैः नीलपर्वतैः इव निरन्तरं ददृशे। अत्र षट् दीर्घवृत्तानि (५०–५५) सर्गस्य उपसंहारं वीररसेन पूरयन्ति। विष्णोः आयुधानि सर्वाणि प्रयुक्तानि — चक्रं, गदा, लाङ्गलम्, मुसलम्, असिः, शराः; लाङ्गलमुसलयोः उल्लेखः बलरामस्य आयुधानि स्मारयति। ‘पुराणसिंहेन’ इति विष्णोः नृसिंहरूपस्य सूचना — हिन्दीभाष्यम् ‘पुराणप्रसिद्ध नृसिंहरूपधारी श्रीहरि’ इति व्याचष्टे। ‘द्विविधाविभिन्नाः’ — असिना द्विधा छिन्नाः। अन्तिमे श्लोके ‘निपात्यमानैः’ इति पदं द्विवारं — मृताः राक्षसाः पतिताः नीलपर्वताः इव भूमिं छादयन्ति। मुद्रणे समीक्षितस्य ७.००७.०४८–०४९ (चक्रकृत्तास्य…, केचिच्चैवासिना…) इति श्लोकद्वयं दीर्घवृत्तेभ्यः पूर्वं (४८–४९) मुद्रितम्, समीक्षिते तु दीर्घवृत्तानां मध्ये परम्। सप्तचत्वारिंशे ‘यथा पुरा’ इति — गरुडः पूर्ववत् स्वस्थः भूत्वा पुनः युद्धं करोति, तस्य वेदना क्षणिकी। पञ्चाशे ‘धूतविमुक्तकेशान्’ इति राक्षसानां केशाः वातेन विकीर्णाः — पलायमानानां दशा। एकपञ्चाशे पञ्चविधं सेनायाः दुर्दशावर्णनम् — छत्राणि भग्नानि, शस्त्राणि पतन्ति, वेषः ध्वस्तः, आन्त्राणि निःसृतानि, नेत्राणि भयचञ्चलानि। त्रिपञ्चाशे ‘नक्तंचरकालमेघाः’ इति रूपकं पूर्वोपमां पूरयति — सर्गस्य आदौ राक्षसाः मेघाः वर्षन्तः, अन्ते मेघाः वायुना विक्षिप्ताः। एवं सर्गस्य आदिः अन्तः च एकया उपमया बद्धौ। पञ्चपञ्चाशे ‘निरन्तरम्’ इति — मृतैः राक्षसैः भूमिः अन्तरं विना छादिता; हिन्दीभाष्यम् ‘तिल रखनेकी भी जगह नहीं दिखायी देती थी’ इति।

Seeing Mālī slain, Sumālī and Mālyavān, burning with grief, fled with their forces to Laṅkā. Garuḍa recovered, his pain soon past, turned back as before, and in his anger drove off the rākṣasas with the wind of his wings. Some had the lotuses of their faces cut off by the discus, some their chests crushed by the mace, their necks torn by the plough or their heads split by the pestle; some were cut down by the sword, others struck by arrows, and the rākṣasas fell swiftly from the sky into the waters of the ocean. Nārāyaṇa too tore apart the night-rangers, their hair loosed and streaming as they fled, with thunderbolt-like arrows from his bow, as a great cloud with lightning strikes with its thunderbolts. Its parasols broken, its weapons falling, its fine array torn by arrows, entrails spilling and eyes rolling in fear, the army grew wilder still. The cries and the rush of the night-rangers and their elephants, crushed by the ancient Lion, were like those of elephants hunted by a lion. Held back by nets of Hari's arrows and loosing their own nets of arrows in return, those night-rangers, dark as the clouds of doom, ran like black clouds driven by the wind. Their heads cut off by the discus, their limbs crushed by the mace, cut in two by the sword, the rākṣasa lords fell like mountains. And with the night-rangers falling like dark storm-clouds, their jewelled necklaces and earrings dangling, the field looked as though it were covered everywhere by falling dark mountains, with no space left between them. Six verses in a longer metre close the sarga in the heroic mood. Every one of Viṣṇu's weapons is used, discus, mace, plough, pestle, sword and arrows, and the plough and pestle call to mind the weapons of Balarāma. "The ancient Lion" points to Viṣṇu's form as Narasiṁha, the man-lion. The army's ruin is drawn in five strokes: broken parasols, falling weapons, ruined dress, spilled entrails and eyes darting in fear. And the sarga is bound together by a single image: at its beginning the rākṣasas were clouds raining weapons on Viṣṇu, and at its end they are clouds scattered by the wind.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
राक्षसाम्बुद ७.१ मेघरूपाः राक्षसाः
सन्धिः
राक्षस + अम्बुद → राक्षसाम्बुद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
राक्षसाः एव अम्बुदाः — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘राक्षसाम्बुदाः’)
श्यामावदात ७.२ श्यामः उज्ज्वलः च
सन्धिः
श्याम + अवदात → श्यामावदात — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
श्यामः अवदातः च — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘श्यामावदातः’ → ‘…स्तैः’)
नक्तंचरोत्तम ७.२ श्रेष्ठैः निशाचरैः
सन्धिः
चर + उत्तम → चरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); नक्तम् + चर → नक्तंचर — अनुस्वारः
समासः
नक्तंचरेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘नक्तंचरोत्तमैः’)
वज्रानिलमनोजव ७.४ वज्रवायुमनोवेगाः
सन्धिः
वज्र + अनिल → वज्रानिल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वज्रानिलमनोभिः समः जवः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘वज्रानिलमनोजवाः’)
गजमूर्धग ७.५ गजारूढाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गजमूर्धनि गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘गजमूर्धगाः’)
शक्त्यृष्टितोमर ७.६ शक्तिभिः खड्गविशेषैः तोमरैः च
सन्धिः
शक्ति + ऋष्टि → शक्त्यृष्टि — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
समासः
शक्तयः ऋष्टयः तोमराः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शक्त्यृष्टितोमरैः’)
निरुच्छ्वास ७.६ श्वासरहितम्
सन्धिः
निस् + उच्छ्वास → निरुच्छ्वास — विसर्गस्य रेफः
समासः
निर्गतः उच्छ्वासः यस्मात् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘निरुच्छ्वासम्’)
ताड्यमान ७.७ प्रह्रियमाणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘तड्’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘ताड्यमानः’ → ‘ताड्यमानो’)
पूर्णायतोत्सृष्ट ७.८ पूर्णाकृष्टधनुषा मुक्तैः
सन्धिः
पूर्ण + आयत → पूर्णायत — सवर्णदीर्घसन्धिः; आयत + उत्सृष्ट → आयतोत्सृष्ट — गुणसन्धिः
समासः
पूर्णम् आयतं कृत्वा उत्सृष्टाः — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘पूर्णायतोत्सृष्टैः’)
शङ्खराट् ७.१० शङ्खश्रेष्ठः पाञ्चजन्यः
सन्धिः
शङ्ख + राज् → शङ्खराज् → शङ्खराट् — जश्त्वं चर्त्वं च पदान्ते
समासः
शङ्खानां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भीमनिर्ह्राद ७.१० भयङ्करध्वनिः
सन्धिः
निस् + ह्राद → निर्ह्राद — विसर्गस्य रेफः
समासः
भीमः निर्ह्रादः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भीमनिर्ह्रादः’ → ‘…स्त्रैलोक्यं’)
शङ्खरावितदुर्बल ७.१२ शङ्खनादेन निर्बलीकृताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शङ्खेन रावितेन दुर्बलाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘शङ्खरावितदुर्बलाः’)
निपेतू ७.१४ पतिताः
सन्धिः
निपेतुः + राक्षसाः → निपेतू राक्षसाः — विसर्गलोपे पूर्वस्य दीर्घः (ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः)
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + पत्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
असृक्क्षरन्ति ७.१५ रक्तं स्रवन्ति
सन्धिः
असृक् + क्षरन्ति → असृक्क्षरन्ति — सन्धिकार्यं नास्ति (मुद्रणस्य अवकाशः संवृतः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
असृक् — प्रथमा, एकवचनम्; क्षरन्ति — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
धूताञ्छरध्वजधनूंषि ७.१७ कम्पितान् (शिरोधरान्) शरान् ध्वजान् धनूंषि च
सन्धिः
धूतान् + शर → धूताञ्छर — नकारस्य ञकारः शकारस्य छकारः च (छत्वम्)
समासः
शराः ध्वजाः धनूंषि च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
वार्योघ ७.१८ जलप्रवाहाः
सन्धिः
वारि + ओघ → वार्योघ — यण्सन्धिः (इ + ओ = य् + ओ)
समासः
वारिणाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘वार्योघाः’)
निर्धावन्तीषवः ७.१९ बाणाः वेगेन निर्गच्छन्ति
सन्धिः
निर्धावन्ति + इषवः → निर्धावन्तीषवः — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
निर्धावन्ति — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; इषवः — प्रथमा, बहुवचनम्
यथाखवः ७.२१ यथा मूषकाः
सन्धिः
यथा + आखवः → यथाखवः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
आखवः — प्रथमा, बहुवचनम्
सुरराडिव ७.२३ इन्द्रः
सन्धिः
सुर + राज् → सुरराज् → सुरराट् — पदान्ते जश्त्वं चर्त्वं च; पदे ‘सुरराडिव’
समासः
सुराणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नारायणशराहत ७.२५ विष्णुबाणपीडिते
सन्धिः
शर + आहत → शराहत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नारायणस्य शरैः आहतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘नारायणशराहते’)
लम्बाभरण ७.२८ लम्बमानभूषणयुक्तम् (करम्)
सन्धिः
लम्ब + आभरण → लम्बाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
लम्बानि आभरणानि यस्मिन् तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘लम्बाभरणम्’)
धृतिहीन ७.३० धैर्यरहितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धृत्या हीनः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘धृतिहीनः’ → ‘धृतिहीनो’)
कार्तस्वरविभूषित ७.३२ सुवर्णालंकृताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कार्तस्वरेण विभूषिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘कार्तस्वरविभूषिताः’)
पत्ररथ ७.३३ पक्षिणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पत्राणि रथः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘पत्ररथाः’)
असिगदाधर ७.३५ खड्गगदाधारी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘ससर्ज + असि…’ → ‘ससर्जासि…’
समासः
असिं गदां च धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘असिगदाधरः’)
आपुप्लुवे ७.३८ उत्प्लुत्य पतितः
सन्धिः
आ + पुप्लुवे → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + प्लु’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
गरुडेशान ७.३८ पक्षिराजं गरुडम्
सन्धिः
गरुड + ईशान → गरुडेशान — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
गरुडः एव ईशानः (पक्षिणाम्) — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गरुडेशानम्’)
हरिहयानुज ७.४१ इन्द्रस्य अनुजः उपेन्द्रः विष्णुः
सन्धिः
हय + अनुज → हयानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
हरिहयस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं बहुव्रीहिः — हरी हयौ यस्य)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘हरिहयानुजः’)
रुधिरोद्गारि ७.४४ रक्तं वमत्
सन्धिः
रुधिर + उद्गारि → रुधिरोद्गारि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
रुधिरम् उद्गिरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
लाङ्गलग्लपितग्रीव ७.४८ हलैः क्षतकण्ठाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लाङ्गलैः ग्लपिताः ग्रीवाः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘लाङ्गलग्लपितग्रीवाः’)
विनिःसृतान्त्र ७.५१ यस्य आन्त्राणि बहिः निर्गतानि
सन्धिः
सृत + अन्त्र → सृतान्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विनिःसृतानि अन्त्राणि यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘विनिःसृतान्त्रं’)