देवानां शरणागतिः राक्षसानां युद्धोद्योगः विष्णोः आगमनं च

तैः सुकेशपुत्रैः वध्यमानाः देवाः तपोधनाः ऋषयः च भयार्ताः देवदेवं महेश्वरं शरणं जग्मुः। ते जगतः सृष्ट्यन्तकर्तारम्, अजम्, अव्यक्तरूपिणं, सर्वलोकानाम् आधारम्, आराध्यं, परमं गुरुं कामारिं त्रिपुरारिं त्रिलोचनं समेत्य भयगद्गदभाषिणः प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘भगवन् प्रजाध्यक्ष, पितामहवरोद्धतैः सुकेशपुत्रैः सर्वाः प्रजाः रिपुबाधनैः बाध्यन्ते। शरण्यानि अस्माकम् आश्रमाणि तैः अशरण्यानि कृतानि। देवान् स्वर्गात् प्रच्याव्य ते स्वयं देववत् स्वर्गे क्रीडन्ति। ‘अहं विष्णुः, अहं रुद्रः, अहं ब्रह्मा, अहं देवराट्, अहं यमः, वरुणः, चन्द्रः, अहं रविः अपि’ इति वदन्तः माली, सुमाली, माल्यवान् च राक्षसाः, ये च तेषां पुरःसराः, समरोद्धर्षाः अस्मान् बाधन्ते। तत्, देव, भयार्तानाम् अस्माकम् अभयं दातुम् अर्हसि; अशिवं वपुः आस्थाय देवकण्टकान् जहि।’ देवानां स्तुतौ शिवस्य त्रिविधं रूपं दृश्यते — सः सृष्टेः संहारस्य च कर्ता, अजः अव्यक्तः च, सर्वस्य आधारः गुरुः च। ‘कामारिं त्रिपुरारिं’ इति विशेषणद्वयं तस्य संहारकर्मणि कौशलं स्मारयति; अतः एव देवाः तं राक्षसवधाय प्रार्थयन्ते। ‘भयगद्गदभाषिणः’ इति पदेन तेषां भयं वाण्याम् अपि प्रकटम्। शरण्यानाम् आश्रमाणाम् ‘अशरण्यत्वं’ — यत् स्थानं रक्षां ददाति स्म, तत् अधुना भयस्थानम्; हिन्दीभाष्यम् ‘उजाड़ डाला है’ इति व्याचष्टे। राक्षसानां अहंकारः षष्ठे श्लोके पराकाष्ठां प्राप्नोति — ते स्वयं सर्वे देवाः इति घोषयन्ति। ‘अशिवं वपुः’ इति याचना विचित्रा — शिवः स्वभावतः मङ्गलः, किन्तु देवाः तं रौद्रं रूपं धारयितुं प्रार्थयन्ते; हिन्दीभाष्यम् ‘रौद्र रूप’ इति वदति। ‘देवकण्टकान्’ इति रूपकं राक्षसान् देवानां मार्गे कण्टकान् इव वर्णयति। द्वितीये श्लोके शिवस्य विशेषणानि सर्वाणि द्वितीयायां — ‘जगत्सृष्ट्यन्तकर्तारम्, अजम्, अव्यक्तरूपिणम्’ इत्यादीनि — एषः श्लोकः समीक्षिते नास्ति, वुल्गेटे स्तुतिरूपेण योजितः। चतुर्थे ‘प्रजाध्यक्ष’ इति सम्बोधनं शिवं प्रजानां पालकं मत्वा क्रियते। सप्तमे ‘ये च तेषां पुरःसराः’ इति — राक्षसानां अनुचराः अपि पीडकाः।

सर्वैः सुरैः एवम् उक्तः नीललोहितः कपर्दी प्रभुः सुकेशं प्रति सापेक्षः सन् देवगणान् प्राह — ‘अहं तान् न हनिष्यामि; ते असुराः मम अवध्याः। किन्तु मन्त्रं प्रदास्यामि — यः वै तान् निहनिष्यति। हे महर्षयः, एतम् एव समुद्योगं पुरस्कृत्य विष्णुं शरणं गच्छध्वम्; सः प्रभुः तान् हनिष्यति।’ ततः ते जयशब्देन महेश्वरं प्रतिनन्द्य निशाचरभयार्दिताः विष्णोः समीपम् आजग्मुः। शङ्खचक्रधरं देवं प्रणम्य बहुमान्य च ते सम्भ्रान्तवत् सुकेशतनयान् प्रति वाक्यम् ऊचुः। शिवस्य ‘सापेक्षः’ इति पदं मुख्यम् — पूर्वसर्गे सः एव सुकेशस्य रक्षकः, तम् अमरं कृतवान्; अतः तस्य पुत्राणां वधः शिवस्य उचितः न। हिन्दीभाष्यम् ‘मैंने सुकेशके जीवनकी रक्षा की है’ इति स्पष्टयति। एवं शिवः न निराकरोति, अपितु उपायं दर्शयति — ‘मन्त्रं प्रदास्यामि’, अर्थात् परामर्शं दास्यामि। अत्र देवानां त्रयाणां परस्परं सम्बन्धः दृश्यते — ब्रह्मा वरं ददाति, शिवः रक्षति, विष्णुः दुष्टान् हन्ति; प्रत्येकस्य कार्यं पृथक्। ‘जयशब्देन प्रतिनन्द्य’ इति — देवाः शिवस्य निर्णयं सहर्षं स्वीकुर्वन्ति, न तु खिद्यन्ते। ‘शङ्खचक्रधरम्’ इति विष्णोः प्रथमं विशेषणम् — आयुधैः सह सः सदा सज्जः। ‘सम्भ्रान्तवत्’ इति पदेन देवानां त्वरा भयं च पुनः सूच्यते।

‘देव, त्रेताग्निसंनिभैः त्रिभिः सुकेशतनयैः वरदानेन आक्रम्य नः स्थानानि अपहृतानि। त्रिकूटशिखरे स्थिता लङ्का नाम दुर्गा पुरी; तत्र स्थिताः क्षणदाचराः अस्मान् सर्वान् प्रबाधन्ते। स त्वम् अस्मद्धितार्थाय तान् जहि, मधुसूदन; वयं त्वां शरणं प्राप्ताः, सुरेश्वर, गतिः भव। चक्रकृत्तास्यकमलान् तान् यमाय निवेदय; भयेषु अस्माकम् अभयदः भवता विना अन्यः न अस्ति। समरे हृष्टान् सानुबन्धान् मदोद्धतान् राक्षसान् हत्वा, देव, भास्करः नीहारम् इव नः भयं नुद।’ दैवतैः इत्थम् उक्तः अरीणां भयदः देवदेवः जनार्दनः अभयं दत्त्वा देवान् उवाच — ‘ईशानवरदर्पितं सुकेशं राक्षसं जाने, तस्य तनयान् अपि जाने, येषां ज्येष्ठः माल्यवान्। तान् समतिक्रान्तमर्यादान् राक्षसाधमान् संक्रुद्धः निहनिष्यामि; सुराः, विज्वराः भवत।’ प्रभविष्णुना विष्णुना एवम् उक्ताः ते सर्वे सुराः हृष्टाः जनार्दनं प्रशंसन्तः यथावासं ययुः। ‘चक्रकृत्तास्यकमलान्’ इति पदे राक्षसानां मुखानि कमलानि इव वर्ण्यन्ते, यानि चक्रेण कर्तितानि यमाय उपहाररूपेण दीयन्ते — रूपकं भयङ्करं सुन्दरं च। ‘नीहारमिव भास्करः’ इति उपमा पुनः सूर्यस्य अन्धकारनाशकत्वं स्मारयति, यथा चतुर्थे सर्गे रामस्य प्रश्ने। विष्णोः उत्तरं संक्षिप्तं दृढं च — सः सर्वं जानाति, न पुनः पृच्छति। ‘समतिक्रान्तमर्यादान्’ इति पदं राक्षसानां मुख्यं दोषं दर्शयति — मर्यादायाः उल्लङ्घनम्; एतत् एव तेषां वधस्य धार्मिकं कारणम्। ‘विज्वराः’ इति पदेन देवानां चिन्तारूपः ज्वरः शाम्यति। ‘प्रभविष्णुना विष्णुना’ इति यमकसदृशः शब्दालंकारः। देवाः यथावासं गताः — अर्थात् तेषाम् आश्वासः पूर्णः। चतुर्दशे देवाः राक्षसानां वरं मुख्यं कारणं वदन्ति — ‘वरदानेन आक्रम्य’; वरः एव तेषां बलम्। पञ्चदशे लङ्कायाः ‘दुर्गा’ इति विशेषणं तस्याः अभेद्यतां सूचयति, अतः देवाः स्वयं तत्र गन्तुं न शक्नुवन्ति। षोडशे ‘गतिर्भव’ इति याचना शरणागतेः मूलवाक्यम्। एकोनविंशे ‘भयदोऽरीणाम्’ इति — विष्णुः शत्रूणां भयं ददाति, भक्तानाम् अभयम्; एकः एव द्विविधः। विंशे ‘येषां ज्येष्ठः स माल्यवान्’ इति विष्णुः ज्येष्ठस्य नाम विशेषेण गृह्णाति।

विबुधानां तं समुद्योगं श्रुत्वा निशाचरः माल्यवान् वीरौ भ्रातरौ इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘अमराः ऋषयः च संगम्य किल शङ्करं गत्वा अस्मद्वधं परीप्सन्तः इदं वचनम् अब्रुवन् — ‘देव, वरदानबलोद्धताः सुकेशतनयाः समुद्दृप्ताः घोररूपाः पदे पदे अस्मान् बाधन्ते। प्रजापते, राक्षसैः अभिभूताः वयं तेषां दुरात्मनां भयात् स्वेषु सद्मसु संस्थातुं न शक्ताः। तत्, त्रिलोचन, अस्माकं हितार्थाय तान् जहि; प्रदहतां वर, हुंकृतेन एव राक्षसान् दह।’ त्रिदशैः एवम् उक्तः अन्धकसूदनः निशम्य शिरः करं च धुन्वानः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘देवाः, सुकेशतनयाः रणे मम अवध्याः; किन्तु वः मन्त्रं प्रदास्यामि, यः तान् वै निहनिष्यति। यः असौ चक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः हरिः श्रीमान् नारायणः, तं शरणं प्रपद्यथ।’ हरात् मन्त्रम् अवाप्य कामारिम् अभिवाद्य च ते नारायणालयं प्राप्य तस्मै सर्वं न्यवेदयन्। ततः नारायणेन इन्द्रपुरोगमाः देवाः उक्ताः — ‘तान् सुरारीन् हनिष्यामि, सुराः निर्भयाः भवत।’ एवं भयभीतानां देवानां पुरतः हरिणा, राक्षसर्षभौ, अस्माकं वधः प्रतिज्ञातः; अतः अत्र यत् क्षमं तत् चिन्त्यताम्।’ माल्यवतः वचने पूर्वप्रसङ्गस्य पुनरुक्तिः दृश्यते — सः चारैः सर्वं ज्ञातवान्, अतः देवशिवविष्णूनां संवादम् अक्षरशः इव पुनः कथयति। एषा पुनरुक्तिः कथायाः शैली; श्रोता रामः अपि तेन राक्षसानां दृष्ट्या घटनां पश्यति। शिवस्य ‘शिरः करं च धुन्वानः’ इति चेष्टा निषेधस्य सूचिका — हिन्दीभाष्यम् ‘अस्वीकृति सूचित करनेके लिये’ इति व्याचष्टे। माल्यवान् ज्येष्ठः विवेकी च — सः भ्रातरौ न युद्धाय प्रेरयति, अपितु ‘यत् क्षमं तत् चिन्त्यताम्’ इति मन्त्रणाम् आरभते। ‘श्रीमान्’ इति विष्णोः विशेषणं लक्ष्म्याः सान्निध्यं सूचयति। मुद्रणे २५तमे ‘समुद्दृप्ताः’ इति पाठः, समीक्षिते ‘samudyuktāḥ’। त्रयोविंशे माल्यवान् ‘वीरौ’ इति भ्रात्रोः शौर्यं स्वीकरोति, किन्तु तथापि सावधानतां वदति। चतुर्विंशे ‘किल’ इति अव्ययेन सूच्यते यत् सः एतत् श्रुतम् एव वदति, न प्रत्यक्षं दृष्टम्। षड्विंशे ‘स्वेषु सद्मसु संस्थातुं न शक्ताः’ इति देवानां दुर्दशायाः पराकाष्ठा — गृहे अपि ते निर्भयाः न। सप्तविंशे ‘प्रदहतां वर’ इति शिवस्य सम्बोधनं तस्य तृतीयनेत्रस्य दाहकशक्तिं स्मारयति। नवविंशे शिवः पुनः ‘मम अवध्याः’ इति वदति — माल्यवता श्रुतम् एतत् तेषां कृते किञ्चित् आश्वासः अपि। द्वात्रिंशे विष्णोः वचनं ‘सुरा भवत निर्भयाः’ इति; समीक्षिते ‘vijvarāḥ’ इति पाठः।

माल्यवान् अनुवदति — ‘हिरण्यकशिपोः अन्येषां च सुरद्विषां मृत्युः सः एव। नमुचिः, कालनेमिः, वीरसत्तमः संह्रादः, बहुमायी राधेयः, धार्मिकः लोकपालः, यमलार्जुनौ, हार्दिक्यः, शुम्भः, निशुम्भकः च — एते सत्त्ववन्तः महाबलाः असुराः दानवाः च समरम् आसाद्य अपराजिताः इति न श्रूयन्ते। ते सर्वे क्रतुशतैः इष्टवन्तः, सर्वे मायाविदः, सर्वे सर्वास्त्रकुशलाः, सर्वे शत्रुभयंकराः आसन्; तथापि ते शतशः सहस्रशः च नारायणेन निहताः। एतत् ज्ञात्वा सर्वेषाम् अस्माकं यत् क्षमं तत् इह कर्तुम् अर्हथ; यः नः हन्तुम् इच्छति, तं नारायणं जेतुं दुःखम्।’ ततः माल्यवतः वचः श्रुत्वा सुमाली माली च अश्विनौ वासवम् इव ज्येष्ठं भ्रातरम् ऊचतुः — ‘अस्माभिः स्वधीतं, दत्तम्, इष्टं च; ऐश्वर्यं परिपालितं; निरामयम् आयुः प्राप्तं; पथि सुधर्मः स्थापितः। अक्षोभ्यं देवसागरं शस्त्रैः समवगाह्य अप्रतिमाः द्विषः जिताः; तत् नः मृत्युकृतं भयं न। नारायणः, रुद्रः, शक्रः, यमः अपि सर्वे अस्माकं प्रमुखे स्थातुं सर्वदा बिभ्यति। राक्षसेश्वर, विष्णोः द्वेषस्य कारणम् अस्मासु न अस्ति एव; देवानाम् एव दोषेण विष्णोः मनः प्रचलितम्।’ माल्यवतः सूचौ विष्णुना हतानाम् असुराणां नामानि — एताः कथाः पुराणेषु प्रसिद्धाः; हिन्दीभाष्यम् अपि तान् एव गणयति। तस्य तर्कः सरलः — बलं यज्ञः माया अस्त्रकौशलं च येषाम् आसीत्, ते अपि विष्णुना हताः, अतः केवलं बलस्य आश्रयः व्यर्थः। अष्टात्रिंशः श्लोकः षट्पादः। भ्रात्रोः उत्तरं विपरीतम् — ते स्वपुण्यानि गणयन्ति, स्वाध्यायं दानं यज्ञं च; तेषां मते धर्मिष्ठानां मृत्युभयं नास्ति। किन्तु ‘नारायणश्च रुद्रश्च … बिभ्यति’ इति वचनं दर्पस्य पराकाष्ठा। ते विष्णोः क्रोधस्य कारणं देवानां पैशुन्ये पश्यन्ति — हिन्दीभाष्यम् ‘देवताओंके चुगली खानेसे’ इति व्याचष्टे; स्वदोषं ते न पश्यन्ति। ‘अश्विनाविव वासवम्’ इति उपमा — द्वौ अश्विनौ इन्द्रं यथा सम्बोधयतः। चत्वारिंशे ‘ऐश्वर्यं परिपालितम्’ इति — ते केवलं भोगं न, अपितु राज्यस्य पालनम् अपि कृतवन्तः इति मन्यन्ते। एकचत्वारिंशे ‘देवसागरम्’ इति रूपकं — देवसेना सागरः इव अक्षोभ्या, तथापि ते तं विलोडितवन्तः। त्रिचत्वारिंशे ‘राक्षसेश्वर’ इति सम्बोधनं माल्यवन्तं प्रति — ज्येष्ठः एव राजा। पञ्चत्रिंशे ‘राधेयः’, ‘लोकपालः’ इति नामद्वयं दैत्यविशेषाणाम्, न तु कर्णस्य दिक्पालस्य वा। सप्तत्रिंशे ‘सर्वे’ इति पदं चतुर्वारम् आवर्तते, असुराणां सर्वगुणसम्पन्नतां दृढयितुम्। नवत्रिंशे ‘ज्येष्ठम्’ इति — कनिष्ठौ अपि ज्येष्ठं सम्मानयतः, किन्तु तस्य उपदेशं न स्वीकुर्वतः।

‘तस्मात् अद्य एव सर्वे सहिताः अन्योन्यसमावृताः देवान् एव जिघांसामः, येभ्यः दोषः समुत्थितः।’ एवं सम्मन्त्र्य बलिनः सर्वसैन्यसमावृताः सर्वे नैर्ऋतपुंगवाः उद्योगं घोषयित्वा जम्भवृत्रादयः इव क्रुद्धाः युद्धाय निर्ययुः। इति, राम, ते सर्वोद्योगेन सम्मन्त्र्य महाकायाः महाबलाः सर्वे राक्षसाः युद्धाय निर्ययुः — स्यन्दनैः, वारणैः, करिसंनिभैः हयैः, खरैः, गोभिः, उष्ट्रैः, शिशुमारैः, भुजंगमैः, मकरैः, कच्छपैः, मीनैः, गरुडोपमैः विहंगैः, सिंहैः, व्याघ्रैः, वराहैः, सृमरैः, चमरैः अपि। बलगर्विताः सर्वे राक्षसाः लङ्कां त्यक्त्वा गताः; दैवतशत्रवः योद्धुं देवलोकाय प्रयाताः। लङ्काविपर्ययं दृष्ट्वा यानि लङ्कालयानि भूतानि, तानि भयदर्शीनि सर्वशः विमनस्कानि अभवन्। रथोत्तमैः उह्यमानाः शतशः सहस्रशः च राक्षसाः प्रयत्नतः तूर्णं देवलोकं प्रयाताः; दैवतानि तु रक्षसाम् एव मार्गेण अपचक्रमुः। ‘देवानेव जिघांसामः’ इति निर्णयः दर्पस्य फलम् — यैः दोषः उत्थापितः इति ते मन्यन्ते, तान् एव हन्तुं निश्चिन्वन्ति, न तु विष्णुं सान्त्वयितुम्। ‘जम्भवृत्रादयो यथा’ इति उपमा — जम्भवृत्रौ इन्द्रेण हतौ असुरौ; अतः एषा उपमा राक्षसानां भाविनं नाशम् अपि सूचयति। वाहनानां दीर्घा सूची सेनायाः विविधतां भयङ्करतां च दर्शयति — गजाः अश्वाः इति सामान्याः, किन्तु शिशुमारमकरकच्छपाः अपि; एते राक्षसानां मायाबलं सूचयन्ति, हिन्दीभाष्यम् ‘शिशुमार, सर्प, मगर, कछुआ’ इति गणयति। ‘लङ्कालयानि भूतानि’ इति लङ्कायाः ग्रामदेवतादयः इति हिन्दीभाष्यम्; ते भाविनं विनाशं पूर्वम् एव अनुभवन्ति। ‘रक्षसामेव मार्गेण दैवतान्यपचक्रमुः’ — नगरस्य देवताः राक्षसाणां पथा एव पलायिताः, हिन्दीभाष्ये ‘उस नगरके देवता … पुरी छोड़कर निकल गये’। मुद्रणे ५१तमे ‘भयदर्शीनि’ इति दीर्घेकारः दृश्यते। पञ्चचत्वारिंशे ‘उद्योगं घोषयित्वा’ इति — युद्धस्य घोषणा सार्वजनिकी, सर्वे राक्षसाः आहूताः। सप्तचत्वारिंशे ‘महाकाया महाबलाः’ इति सेनायाः वर्णनं संक्षिप्तम्। पञ्चाशे ‘दैवतशत्रवः’ इति पदं तेषां स्वभावं संक्षेपेण वदति। अष्टचत्वारिंशे एकोनपञ्चाशे च वाहनानि जलस्थलाकाशचराणि सर्वाणि गण्यन्ते — खराः गावः उष्ट्राः स्थलचराः, शिशुमारमकरकच्छपमीनाः जलचराः, विहंगाः आकाशचराः; एवं राक्षसाः सर्वान् लोकान् स्वसेनायां सङ्गृह्णन्ति। एकपञ्चाशे ‘विमनस्कानि’ इति — लङ्कावासिनां भूतानां मनः खिन्नम्, हिन्दीभाष्यम् ‘मन-ही-मन खिन्न हो उठे’।

कालाज्ञप्ताः भौमाः आन्तरिक्षाः च भयावहाः उत्पाताः राक्षसेन्द्राणाम् अभावाय समुत्थिताः। मेघाः अस्थीनि उष्णं शोणितं च ववृषुः; समुद्राः वेलाम् उत्क्रान्ताः, भूधराः अपि चेलुः। घननादसमस्वनाः भूतानि अट्टहासान् विमुञ्चन्तः, घोरदर्शनाः शिवाः दारुणं वाश्यन्त्यः च अभवन्। भूतानि यथाक्रमं सम्पतन्ति इव दृश्यन्ते; प्रज्वालोद्गारिभिः मुखैः महत् गृध्रचक्रं रक्षोगणस्य उपरिष्टात् कालवत् परिभ्रमति। रक्तपादाः कपोताः सारिकाः च विद्रुताः ययुः; काकाः तत्र एव वाश्यन्ति, विडालाः द्विपादयः वै। तान् उत्पातान् अनादृत्य बलदर्पिताः राक्षसाः मृत्युपाशावपाशिताः यान्ति एव, न निवर्तन्ते। माल्यवान्, सुमाली, सुमहाबलः माली च ज्वलिताः पावकाः इव राक्षसानां पुरस्सराः आसन्। ते सर्वे निशाचराः अचलम् इव माल्यवन्तं माल्यवन्तम् आश्रयन्ति, देवताः धातारम् इव। महाभ्रघननादितं तत् राक्षसेन्द्राणां बलं मालिवशे स्थितं जयेप्सया देवलोकं ययौ। नारायणः प्रभुः राक्षसानां तं समुद्योगं देवदूतात् उपश्रुत्य तदा युद्धे मनः चक्रे। उत्पातानां वर्णनं रामायणे विनाशस्य पूर्वसूचनायाः पारम्परिकी शैली — आकाशात् रक्तास्थिवृष्टिः, समुद्रस्य मर्यादालङ्घनं, पर्वतानां कम्पः, शृगालानां रोदनं, गृध्राणां मण्डलम्। ‘कालाज्ञप्ताः’ इति पदेन स्पष्टं यत् एते उत्पाताः कालस्य प्रेरणया एव जाताः; हिन्दीभाष्यम् ‘कालकी प्रेरणासे’ इति। ‘मृत्युपाशावपाशिताः’ — ते मृत्युपाशेन बद्धाः, अतः दृष्ट्वा अपि न निवर्तन्ते; एषः राक्षसानां दर्पः एव तेषां नाशस्य कारणम्। ‘माल्यवन्तमिवाचलम्’ इति यमकम् — माल्यवान् राक्षसः माल्यवान् पर्वतः च। सेना मालिनः वशे — अर्थात् माली सेनापतिः। मुद्रणे ५३तमे ‘कालाज्ञसा’ इव — प्त-सीमादोषः। चतुःपञ्चाशे ‘वेलां समुद्राश्चोत्क्रान्ताः’ इति — समुद्रः मर्यादां लङ्घते, यथा राक्षसाः धर्ममर्यादाम्; उत्पातः अपि तेषां कर्मणः प्रतिबिम्बः। पञ्चपञ्चाशे शिवाः शृगाल्यः; तासां रोदनं मृत्योः सूचकं लोके प्रसिद्धम्। षट्पञ्चाशे ‘प्रज्वालोद्गारिभिर्मुखैः’ इति गृध्राणां मुखेभ्यः ज्वालाः निर्गच्छन्ति — अलौकिकः उत्पातः। सप्तपञ्चाशे कपोताः सारिकाः च लङ्कां त्यक्त्वा पलायन्ते, हिन्दीभाष्यम् ‘लङ्का छोड़कर भाग चले’ इति। अष्टपञ्चाशे ‘विडाला वै द्विपादयः’ इति हिन्दीभाष्यं ‘बिल्लियाँ भी वहीं गुर्राने लगीं तथा हाथी आदि पशु आर्तनाद करने लगे’ इति व्याचष्टे। एकषष्टितमे सेनायाः ‘महाभ्रघननादितम्’ इति विशेषणं तस्याः कोलाहलं मेघगर्जनेन तोलयति। नवपञ्चाशे त्रयः भ्रातरः सेनायाः अग्रे — ‘पुरस्सराः’ — अतः नाशः अपि प्रथमं तेषाम् एव।

सः सज्जायुधतूणीरः वैनतेयस्य उपरि स्थितः; सहस्रार्कसमद्युति दिव्यं कवचम् आसाद्य, शरसम्पूर्णे विमले इषुधी आबद्ध्य, विमलं श्रोणिसूत्रं खड्गं च धृत्वा, शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गखड्गान् वरायुधान् गृहीत्वा, कमलेक्षणः गिरिसंकाशं वैनतेयं सुपर्णम् आस्थितः प्रभुः राक्षसानाम् अभावाय तूर्णतरं ययौ। सुपर्णपृष्ठे स्थितः पीताम्बरः श्यामः हरिः काञ्चनस्य गिरेः शृङ्गे सतडित् तोयदः इव बभौ। सिद्धदेवर्षिमहोरगैः गन्धर्वयक्षैः च उपगीयमानः चक्रासिशार्ङ्गायुधशङ्खपाणिः असुरसैन्यशत्रुः सः समाससाद। सुपर्णपक्षानिलनुन्नपक्षं, भ्रमत्पताकं, प्रविकीर्णशस्त्रं तत् राक्षसराजसैन्यं चलोपलं नीलम् अचलाग्रम् इव चचाल। ततः निशाचराः शोणितमांसरूषितैः युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः शितैः वरायुधैः माधवं सम्परिवार्य सहस्रशः निर्बिभिदुः। विष्णोः आयुधानां सज्जता विस्तरेण वर्ण्यते — कवचं, तूणीरौ, खड्गः, शार्ङ्गं धनुः, शङ्खः, चक्रं, गदा च; एवं पञ्च आयुधानि तस्य प्रसिद्धानि। ‘सतडित्तोयदो यथा’ इति उपमा — श्यामः विष्णुः मेघः, पीताम्बरः विद्युत्, सुवर्णमयः गरुडः मेरुशिखरम्। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्ताः, युद्धस्य आरम्भस्य वेगं दर्शयन्ति। गरुडस्य पक्षवातेन एव राक्षससेना कम्पते — युद्धात् पूर्वम् एव तस्य बलम्। ‘चलोपलं नीलमिवाचलाग्रम्’ इति — सेना नीलपर्वतस्य शिखरम् इव, यस्य शिलाः चलन्ति; हिन्दीभाष्यम् ‘अपनी शिलाओंको बिखेरता हुआ’ इति। सर्गान्ते राक्षसाः विष्णुं परिवेष्टयन्ति; युद्धस्य विस्तारः अग्रिमे सर्गे। ‘माधवः’ इति विष्णोः नाम — मायाः (लक्ष्म्याः) धवः। त्रिषष्टितमे ‘देवदूतादुपश्रुत्य’ इति — विष्णुः दूतेन वार्तां श्रुत्वा एव सज्जः भवति, न विलम्बते। चतुःषष्टितमे ‘सहस्रार्कसमद्युति’ इति कवचस्य दीप्तिः; पञ्चषष्टितमे ‘कमलेक्षणः’ इति विष्णोः सौम्यं रूपं, युद्धसज्जायाम् अपि। षट्षष्टितमे ‘तूर्णतरम्’ इति तुलनात्मकं पदं तस्य वेगस्य अतिशयं सूचयति। अष्टषष्टितमे देवाः गायन्ति — युद्धम् अपि उत्सवः इव। सप्ततितमे ‘युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः’ इति राक्षसानाम् आयुधानि प्रलयाग्निसदृशानि। एकोनसप्ततितमे ‘भ्रमत्पताकम्’ इति — ध्वजाः वातेन भ्रमन्ति, सेनायाः व्याकुलतायाः चिह्नम्।